(*)

 

هەر دواكەوتنێك لە پێكهێنانی حكومەت، چیتر وەك ئەنجامی فرەیی سیاسی لە هەرێمدا لێك نادرێتەوە، بەڵكو بەڵگەیە لەسەر بوونی كەموكووڕی لە بەڕێوەبردنی ناكۆكییەكانی ناوماڵی كورددا، چونكە پێكنەهێنانی حكومەت چیدی بابەتێكی ناوخۆیی حزب نییە، بەڵكو ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی دەبێت لەسەر ژیانی هاووڵاتییان، نەبوونی حكومەتێكی ئیئتلافیی خاوەن دەسەڵاتی تەواو و تۆكمە، پاشەكشەی شەرعییەتی سیاسی و زیادبوونی مەودای نێوان دەسەڵاتی سیاسی و كۆمەڵگەیە، هەروەها پاشەكشەی متمانە بە سوودی هەڵبژاردنەكان و پرۆسەی دیموكراسی لێ دەكەوێتەوە.

 

ئەو بژاردە ڕۆشنبیرە سەربەخۆیەی كورد، ئەوانەی كە هیچ كاتێك لایەن نەبوون لە ململانێی دەسەڵاتدا، بەڵكو هەمیشە پەرۆشی چارەنووس و داهاتووی هەرێم و سەقامگیریی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی و ئاساییشەكەی بوون، ئەمڕۆ ئەوان داواتان لێ دەكەن، ئاستێكی بەرزتر لە بەرپرسیارێتیی مێژوویی بگرنە ئەستۆ، چونكە ڕێكنەكەوتن لەسەر پێكهێنانی حكومەتی هەرێم، بەدەر لە پاساوەكانی هەر لایەنێك، دەبێتە هۆی ئیفلیجییەكی پلەبەندی لە كارایی و ئەدای دامەزراوەكانی هەرێم و لاوازیی متمانەی گشتی بە حزبەكان، هەروەها پاشەكشەی توانای دانوستان لەگەڵ بەغدادا، توندبوونەوەی فشارە ئابوورییەكان، كزبوونی بازاڕەكان و زیادبوونی ڕێژەی بێكاری.

سەرەڕای ئەوەی جیاوازیی سیاسیی ئاشتییانە و كێبڕكێی هەڵبژاردن بەشێكن لە ژیانی سیاسیی دیموكراسی، بەڵام گۆڕینی ناكۆكییەكان بۆ پەكخستنی پێكهێنانی حكومەت و هەوڵدان بۆ «ئێسك شكاندن» بە كێبڕكێیەكی دیموكراسی دانانرێت، بەڵكو پاشەكشەیە لە جەوهەری دیموكراسی، كە شەرعییەت دەبەخشێتە دەسەڵاتی فەرمانڕەوا. بەردەوامبوونی ناكۆكییەكان و نەگەیشتن بە ڕێككەوتنێكی ڕاشكاو و شەفاف، دەربارەی پێكهێنانی حكومەتێكی ئیئتلافی لەسەر بنەمای هاوبەشیی ڕاستەقینە لە هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی و پێشكەشكردنی خزمەتگوزارییەكان، ڕەنگە بگۆڕێت بۆ قەیرانێكی گشتگیر، كە دەست بۆ جەوهەری حوكمڕانی ببات و هەڕەشە لە داهاتووی هەرێم و توانای بۆ بەرگری لە مافە دەستوورییەكانی بكات.

هەر دواكەوتنێك لە پێكهێنانی حكومەت چیتر وەك ئەنجامی فرەیی سیاسی لە هەرێمدا لێك نادرێتەوە، بەڵكو بەڵگەیە لەسەر بوونی كەموكووڕی لە بەڕێوەبردنی ناكۆكییەكانی ناوماڵی كورددا، چونكە پێكنەهێنانی حكومەت چیدی بابەتێكی ناوخۆیی حزب نییە، بەڵكو ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی دەبێت لەسەر ژیانی هاووڵاتییان. نەبوونی حكومەتێكی ئیئتلافیی خاوەن دەسەڵاتی تەواو و تۆكمە، ئەم ئەنجامانەی لێ دەكەوێتەوە:

١- پاشەكشەی شكۆی دامەزراوە حكوومییەكان و زیادبوونی هەژموونی سیاسیی دەرەوەی دامەزراوەیی، لە ئەنجامدا لاوازبوونی چەقی دەسەڵاتی بڕیاری جێبەجێكردن و ڕاكردن لە بەرپرسیارێتی.

٢ - پاشەكشەی شەرعییەتی سیاسی و زیادبوونی مەودای نێوان دەسەڵاتی سیاسی و كۆمەڵگە، هەروەها پاشەكشەی متمانە بە سوودی هەڵبژاردنەكان و پرۆسەی دیموكراسی.

٣- زیادبوونی باری گرانیی بژێوی لەسەر هاووڵاتییان، چونكە بەردەوامبوونی قەیرانی پێكهێنانی حكومەت دەبێتە هۆی لاوازبوونی توانا بۆ بەڕێوەبردنی دۆسیەی مووچە و پشكی هەرێم لە بوودجەی فیدڕاڵ، ئەوەش قەیرانی ئابووری و دارایی و كزبوونی بازاڕەكانی لێ دەكەوێتەوە و، خەمی مووچە لە مافێكی دەستوورییەوە دەگۆڕێت بۆ سەرچاوەی نیگەرانییەكی بەردەوام.

٤- بەردەوامبوونی بۆشاییی حكوومی واتا پاشەكشەی وەبەرهێنان و لەدەستدانی هەلی كار و فراوانبوونی بێكاری و بڵاوبوونەوەی تاوان و پەنابردنی گەنجان بۆ كۆچ، ئەوەش دەبێتە هۆی تێكچوونی هاوسەنگیی كۆمەڵایەتی و زیادبوونی حاڵەتەكانی تەڵاق و دووركەوتنەوە لە پێكهێنانی خێزان و زیادبوونی قەرزی خێزانی و بڵاوبوونەوەی حاڵەتەكانی بێ ئینتیمایی و هەستكردن بە پەراوێزخستن.

٥- هەڵوەشانەوەی چینی ناوەند لە كۆمەڵگەدا، كە زمانەی ئەمانی كۆمەڵایەتی و سیاسییە، بەهۆی قەیرانە ئابوورییەكان و قووڵبوونەوەی كەلێنی نێوان چینە دەوڵەمەند و هەژارەكان.

٦- بەردەوامبوونی پەرتەوازەیی سیاسی توانای دانوستان لەگەڵ بەغدا لاواز دەكات، چ لە دۆسیەی بوودجە و مووچەی فەرمانبەران، یان لە دۆسیەی نەوت و سامانە سرووشتییەكان، یان دۆسیەی ماددەی ١٤٠ی دەستوور. پەلەنەكردن لە پێكهێنانی حكومەتێكی ئیئتلافیی تۆكمە، بەو واتایە دێت كە هەموو ئەم دۆسیانە دەبنە كەرەستەیەك بۆ مامەڵە و موزایەدە و سازشكردن لەگەڵ بەغدا و، لە ئەنجامدا لە ناوەڕۆكی خۆیان وەك مافێكی دەستووری بەتاڵ دەكرێنەوە.

هاووڵاتیی كوردستانی وای دەبینێت كە نەبوونی حكومەتێكی یەكگرتوو و تۆكمە، كە خزمەتی بەرژەوەندییەكانی بكات، تەنیا شێواندنی وێنەی هەرێم و نەتوانینی پارتەكان بۆ بەڕێوەبردنی ژیرانەی لێ دەكەوێتەوە و، لە ئەنجامدا ڕووبەڕووبوونەوەی هەرێم لەگەڵ داهاتوویەكی نادیار.

هاووڵاتی كورد وردەكاریی دانوستان و كۆبوونەوەكانی نێوان حزبە سیاسییەكان و لێدوانەكانی میدیا و تۆمەتبەخشینەوەكانی بۆ گرنگ نییە، بەقەد ئەوەی پەرۆشە بۆ خێراكردن لە كاراكردنەوەی پەرلەمان و پێكهێنانی حكومەتێكی تۆكمەی ئیئتلافی، كە لەسەر بنەمای ڕێككەوتن بێت، بۆ بەرنامەیەكی خزمەتگوزاریی وەزاری بۆ ساڵانی داهاتوو. بەپێچەوانەی وەڵامدانەوەی داواكارییەكانی هاووڵاتیی كورد كە بەشدارییەكی كاریگەری لە هەڵبژاردنەكاندا كرد، بە هیوای پێكهێنانی حكومەتێكی تۆكمە و دادپەروەر بۆ خزمەتی هاووڵاتییان و، بەردەوامبوون لە گەشەپێدانی هەرێم و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی دارایی و ڕەخساندنی هەلی كار و دابینكردنی پێداویستییەكانی ئاسایشی نەتەوەیی و بەرگرییەكی سەخت لە مافە دەستوورییەكانی هەرێم، پشتگوێخستنی ئەمانە دەبێتە هۆی بڵاوبوونەوەی نیگەرانیگەلێك، لەوانە هەستكردن بە پەراوێزخستن و، لە ئەنجامدا گۆشەگیری و بەشداری نەكردن لە پرۆسەی سیاسی و، ڕەنگە ببێتە هۆی هەڵكشانی شەپۆلەكانی ناڕەزایەتی ڕێكنەخراو، یان پەنابردن بۆ كۆچ و لاوازبوونی ئینتیمای نیشتمانی و نەتەوەیی.

بژاردەی سیاسیی كوردستانی و، لە سۆنگەی بەرپرسیارێتیی ئەخلاقی و توانا و ئینتیمای قووڵی بۆ كوردستان وەك گەل و خاك، داوا لە هەردوو حزبی سەرەكی (پارتی و یەكێتی) دەكات بۆ:

1- پەلەكردن لە پێكهێنانی حكومەتێكی ئیئتلافی لەسەر بنەمای ڕێككەوتنێكی ڕوونی سیاسیی ستراتیژی، لەسەر بنەمای هاوبەشیی ڕاستەقینە لە هەڵگرتنی بەرپرسیارێتییەكان و بەرەنگاربوونەوەی قەیرانەكان.

٢- ڕێككەوتن لەسەر بەرنامەیەكی حكوومی، كە چارەسەری كێشە ئابووری و داراییەكان لەخۆ بگرێت و دانانی پلانێكی زەمەنی بۆ فراوانكردنی خزمەتگوزارییەكان، بە هەموو جۆرەكانیەوە و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و ڕەخساندنی هەلی كار و بەردەوامبوون لە پرۆسەكانی گەشەپێدانی بەردەوام.

٣- حكومەت ئەركی دانوستانەكان لەگەڵ بەغدا بگرێتە ئەستۆ و، لەلایەن تیمێكی پیشەیی پسپۆڕ و بە ڕاسپاردەیەكی ڕاشكاو و ڕوون پاڵپشتی بكرێت، لەبری ئەوەی تەنیا لە چەند دەموچاوێكدا قەتیس بكرێت.

٤- سووربوون لەسەر بێلایەنكردنی دۆسیەكانی بژێوی و پشكی هەرێم لە بوودجە و مووچە و داهاتە نانەوتییەكان، لە ململانێ سیاسییەكان.

٥- كاراكردنەوەی ڕۆڵی پەرلەمانی هەرێم لە چاودێریكردن و لێپرسینەوە و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵیی دارایی.

پێكهێنانی حكومەت مەرجێكی بنەڕەتییە بۆ سەقامگیریی سیاسی و پاراستنی مافە دەستوورییەكانی هەرێم، ئەمەش دەخوازێت لە ململانێ و هەوڵی ئێسك شكاندن دوور بكەوینەوە. پێویستە هەموومان ئەزموونەكانی ڕابردوو بەبیر بهێنینەوە و پەندی لێ وەربگرین. گومانی تێدا نییە ئەو بارودۆخەی بەسەر شۆڕشی كورددا هات لە ساڵانی پێش بەیاننامەی ئازاری ١٩٧٠ زۆر سەخت بوو، كاتێك شەڕی ناوخۆ لە نێوان براكانی چەكدا لە لووتكەدا بوو، بەڵام هەر كە بەیاننامەی ١٩٧٠ دەرچوو، بارزانیی نەمر وتارێكی سیاسیی نیشتمانیی ڕاگەیاند بۆ ڕێگری لە پەرتەوازەیی سیاسی و قۆستنەوەی لەلایەن حاكمەكانی ئەو كاتی بەغداوە و، توانی بە دانایی خۆی ڕیزەكانی گەلی كورد یەك بخاتەوە، لایەنی بەرانبەریش ڕاستەوخۆ وەڵامی ئەم وتارەی دایەوە و، پەرۆشیی خۆی بۆ پێویستیی یەكڕیزی نیشان دا و، پارتی جارێكی دیكە یەك خرایەوە و، هەمووان لە بەرەیەكی یەكگرتوودا بوون لە بەرانبەر حزبی بەعسی دەسەڵاتداری ئەو كاتە، هەروەها پشتیوانیی جەماوەر بۆ پارتی و سەركردایەتییە سیاسییەكەی زیادی كرد و ڕۆژانی شەڕی ناوخۆ و مەینەتییەكانی تێپەڕێندران.

بۆیە دەستەبژێری ڕۆشنبیری كورد جارێكی دیكە داوا لە حزبە كوردستانییەكان دەكەن، كە ڕیزەكانیان یەك بخەن و عەقڵی سیاسی بخەنە كار و بەرژەوەندیی هەرێم بخەنە پێش هەموو شتێك و دەستبەرداری بەرژەوەندییە تەسكەكانی حزب ببن و حكومەتێك پێك بهێنن، كە توانای جێبەجێكردنی بەرنامەیەكی ڕوونی هەبێت. بەپێچەوانەوە، ئەو مەترسییانەی هەڕەشە لە قەوارەی هەرێم دەكەن، زیاد دەكەن و، لە ئەنجامدا هەموو دۆسیە هەڵپەسێردراوەكانی لەگەڵ بەغدا، دەبنە نێچیری موزایەدە و مامەڵە، لەبری ئەوەی بكرێنە دۆسیەی گشتگیری نیشتمانیی كوردستانی، كە هەموو هێزە نیشتمانییەكانی كوردستان دەستی پێوە بگرن.

 

(*)

شرۆڤەكاری سیاسیی سەربەخۆ