بینەر لە شانۆی كوردیدا
حەیدەر عەبدولڕەحمان
هەركاتێك باسی شانۆی كوردی بكەین، دەبێت بینەر وەك پارچەیەكی هەرە كاریگەر و زیندووی جەستەی شانۆ تەماشا بكەین و پرسیاری ئەوە لەخۆمان بكەین، ئاخۆ لەو هەلومەرج و ئاستەنگە دژوارانەی شانۆی كوردی پێیدا تێدەپەڕێ، بینەر لە كوێی هاوكێشە شانۆییەكەدایە؟
ئایا بینەر چ ڕۆڵێكی هەیە لە چارەسەركردنی ئەو كێشانە و تا ئێستا لەو ئاستە مەعریفی و هوشیارییەدایە كە بتوانێت چارەنووسی شانۆی كوردی لەئەستۆ بگرێ و متمانەی پێ بكرێت؟ خۆ دیارە بینەری ئێمە بەدرێژایی دیرۆكی شانۆی كوردی، هەمیشە تینووی شانۆ بووە، پێی وابووە شانۆ مینبەرێكی كاریگەرە بۆ هەڵبڕینی دەنگی ئازادی، ورووژاندنی هەقیقەت و گوزارشتكردن لە ئەشكەنجە و ئازارەكانی میللەت.
بۆیە هەركات دەرگای شانۆیان لەسەر داخستبێ، لە پەنجەرەكانەوە هاتوووەتە ناو هۆڵی شانۆ، ئەگەر پەنجەرەكانیشیان داخستبێت، ئەوە دەرگاو پەنجەرەكانی لەبێخەوە دەرهێناوە، بۆ ئەوەی شانۆ ببینێ.
ئەمە لە زەمەنێكدا كە شانۆ دۆزێكی نەتەوەیی بوو، چەكێك بوو بۆ مقاوەمەت و خۆ ڕاگری.
ئەو كات شانۆ لە شار و لە شاخ و لە قوتابخانە و لە دەشتودەر، لە هەر شوێنێك بینەری لێ بوایە، گوتاری خۆی دەگەیاند.
هەموو شتێك لە تێكست و ئامانج و نواندندا كۆ دەبووەوە، بەڵام بینەرێكی پڕ لە تاسەت هەبوو بە جۆشەوە لەچاوەڕوانیتدا بوو.
شانۆكارەكانیش لەو سەردەمەدا، بە هەمان حەماسی بینەر لە ئێستا زێتر و بە گەرم و گوڕتر و ڕۆحیەتێكی نەتەوەیی و هونەرێكی بەكۆڵتر لەسەر شانۆ دەوەستان، بەڵام لەگەڵ تێپەڕ بوونی زەمەن و دەرهاوێشتەكانی، بەپێی ڕۆژان وەزیفەی شانۆ لە جاران قورستر بوو، ئەركی بینەریش بۆ لەئامێزگرتنی شانۆ سەختتر بوو.
شانۆ لە هەموو سەردەمێكدا لە ڕەحمی ئەو سەردەمە لەدایك دەبێت كە تێیدا دەژیت، زادەی حاڵەتە سایكۆلۆژی و فسیۆلۆژیی ئەو كۆمەڵگەیەیە كە ناتوانێت ببێتە پارچەیەكی لێك دابڕاو.
شانۆ و كۆمەڵگە لە دوو جەمسەرەوە بەیەك دەگەنەوە:
لە جەمسەری یەكەمیاندا: هەمیشە كۆمەڵگە مەدەنییەكان، ئەوانەی شارستانییەتێكی دێرین و كولتوورێكی زیندوویان هەیە، شانۆ لەپێشەوەی پێداویستییە بایەخدارەكانی ژیانی خۆیان دادەنێن، ئەوەندەی بوون و نەبونی نان و ئاو لە شانۆ دەڕوانن، بۆیە هەرگیز ناتوانن دەستبەرداری شانۆ بن، بەشێكی زۆر لە ژیانی خۆیان بۆ شانۆ تەرخان دەكەن، ئیدی شارەكانیان پڕ دەكەن لە هۆڵی شانۆیی، بۆ ئەوەی هەمیشە شانۆ لەو هۆڵانەدا جمەی بێ، پەرە بەپەروەردە و دروستبوونی شانۆكار دەدەن و وڵاتیان پڕ دەكەن لە فێرگە و سەنتەر و ئەكادیمیای شانۆیی، بۆیە هەرگیز هۆڵەكانیان بێ نمایشی شانۆیی نابێت و بزاڤی شانۆییش لە جووڵە ناكەوێت.
لە جەمسەری دووەمدا: شانۆ وەزیفەی پێویستی خۆی بۆ پیشكەوتنی كۆمەڵگەو بەرزكردنەوەی ئاستی هوشیاری و مەعریفی، بۆ هەموو چین و توێژەكانی كۆمەڵگە بەرجەستە دەكات، لەو ناوەندەدا بینەری شانۆیی دەبێتە بینەرێكی خاوەن ئەزموون و شارەزا كە لە شانۆ بگاو وەرگرێكی هوشیار بێت لە پرۆسەی شانۆییدا.
بەم شێوەیە، هەم كۆمەڵگە خزمەتێكی بایەخدار پێشكەش بە ڕەوشی شانۆ دەكات، هەم لە بەرامبەردا شانۆ ڕۆڵی خۆی دەبینێ لە هوشیاركردنەوەی كۆمەڵگەو تێركردنی هزر و خواستە ڕۆحییەكانی.
شانۆ چ بینەرێكی دەوێ؟
بینەر پارچەیەكی زیندووی ڕەگەزەكانی شانۆیە و هەموو پێكهاتەكانی شانۆ ئاراستەی بینەر دەكرێن، بۆ ئەوەی ئەویش بە ڕۆڵی خۆی هەوڵی ئەوە بدات بە هەموو توانا سایكۆلۆژی و فیزیكی و ئایدۆلۆژییەكانی خۆیەوە، توانای ئەوەی هەبێت، هەموو ئەو تەوژمانە وەربگرێت كە ئاراستەی دەكرێت، چونكە هیچ لە ڕەگەزەكانی دیكەی شانۆ نابنە ئەلتەرناتیڤ بۆ بینەر و شوێنی ئەو لە نمایشێكی شانۆییدا پڕ ناكەنەوە، تەنیا بینەر خۆی نەبێت.
لە قۆناغی دووەمی وەرگرتندا، دەبێت وەرگر دەسەڵاتی ئەوەی هەبێت هەموو توانا مەعریفی و هونەری و زانستییەكانی خۆی بخاتە گەڕ، بۆ خوێندنەوەی ئەو هێماو ستاتیكا و دەلالات و پرسیارە نا دیارانەی بەركەوتە لەگەڵ مێشك و هزریدا دروست دەكەن.
چۆن لە شانۆی نوێدا، شانۆ هەر تەنیا زمانێكی نییە بۆ وەرگرتن، كە دەق بە تەنیا سەرچاوەی وەرگرتن بێت و بینەر پشتی پێ ببەستێت، ئێستا جەستەی ئەكتەر و تەكنیكی شانۆیی و سینۆگرافیا و ئەدای ئەكتەر، بینەر دەورووژێنن و شوێنی دەق دەگرنەوە، هەم بۆ گەیاندنی پەیامی شانۆیی، هەم بۆ هەژاندنی بینەر و جووڵاندنی هەستەكانی، بۆ ئەوەی هەر كاتێ پەردەی شانۆ دادرایەوە، كاریگەری و ئاسەواری ئەو ڕەگەزانە بە ئاسانی لەسەر هەست و مێشك و دەروونیدا كاڵ نەبنەوە و تا دێرزەمانێك لە زیهن و ئەندێشەیدا خول بخۆنەوە.
كەواتە چەند ئەوەندەی دەرهێنەر و ئەكتەر و هونەركارەكانی دیكە هەر یەكەو ئەركی تایبەتی خۆیان لەسەر شانۆدا هەیە، بینەریش بەفۆرمێكیتر، بەڵام بە هەمان ئاست ئەركی هەیە بۆ تەواوكردنی پەیامی شانۆیی.
دەسەڵاتی بینەر دەسەڵاتێكی ڕەهایە
لەبەر ئەوەی هەموو ئاراستەكان بەرەو ڕووی بینەرە و هەموو ئامانجەكانیش لە كۆتاییدا بۆ خزمەتی بینەرە، بۆیە بینەر یەكەم ماف و دوا مافی قسەكردنی هەیە، لەسەر هەر بەرهەمێكی شانۆیی، بە قەبووڵكردنی، یا ڕەتكردنەوەی، بۆ ئەمڕۆ، یان سبەینێ.
زۆر جاران كاتێ هەندێ لە دەرهێنەر و ئەكتەرەكان شكست دێنن، دەبن بە پارێزەری خۆیان و پاسا و بۆ شكستەكانیان دەهێننەوە، كەچی (سیزیف ئارنۆ)ی گەورە ڕەخنەگری شانۆیی بەریتانی دەڵێت: «دەرهێنەر تا دوا لەحزەی ژەنەراڵ پرۆڤە مافی قسەكردنی هەیە، بەڵام دوای ئەوە تەنیا ڕەخنەگر و بینەرانن مافی هەڵسەنگاندنیان بۆ دەمێنێتەوە، تەنانەت ڕا و بۆچوونی ڕەخنەگرەكانیش وەك بڕیاری بینەر ڕەها نییە، هەركاتێكیش بینەر بەرهەمێكی خستە سەبەتەی پەراوێزخستن، هیچ هێزێك نامێنێ ئەو بەرهەمە، یا ئەو دەرهێنەر و ئەكتەرە بگەڕێنێتەوە سەر ئاستی شكۆمەندیی خۆی بەر لە شكست، بەڵام دەكرێ لە پەراوێزی ئەو دەسەڵاتە ڕەهایە بپرسین، ئەرێ كام بینەرە خاوەنی بڕیاری ڕەهایە؟
ئەو بینەرە سادەیەی كە پێوەری گشتی لای ئەو تەنیا كاتبەسەربردن و پێكەنینێكی كاتیی ڕووكەشی بێ مەغزایە و ئەهلی نواندنی پڕ لە تەهریج و شانۆی بازرگانییە؟ یان نوخبەیەكی پێگەیشتووی خاوەن دید و ئایدیایەكی قووڵ و پڕ لەستاتیكا؟
بینەری كورد دابەشی هەردوو بەرە بووە، بۆ سەردەمانێك كە شانۆی بازرگانی باو بوو، كۆمەڵێك موهەریج هۆڵی شانۆكانیان بە كەسانی سادە و پڕوپاگەندەی موزەییەف پڕ دەكردەوە، زەرەر و زیانێكی گەورەیان بە شانۆ گەیاند و ئەو هونەرە جوانەیان لەبەرچاوی بینەر ناشیرین كرد، بە شێوەیەك بینەری ڕاستەقینە شەرم لەخۆی بكاتەوە و بۆ لەحزەیەك بوێریی ئەوەی نەبێت لە هۆڵێكی ئاوادا ڕوونیشێ.
ئەو كات دەمانزانی ئەو دیاردە ناشیرینە كاتییە و زەمەن لەگەڵ خۆیدا ڕای دەماڵێ، هەر كات بەرهەمی (جاد) پەیدا بوو، ئەو موهەریجانە لە شەرمی بینەر خۆیان دەشارنەوە و لەبەرچاوان وون دەبن، بەڵام ئەوەی لەو نێوانەدا ئاستەمە، ئەوەیە كە تۆ پێویستیت بە كاتە بۆ گۆڕینی واقعێكی تاڵ و نەرێنی بۆ واقعێكی ئەرێنی، بەتایبەت بۆ گەڕاندنەوەی شكۆی شانۆیەكی تێكشكاو لە ڕەگ و ڕیشەوە، بۆ شانۆیەك كە لەئاست خۆزگە و ئاواتی بینەردا بێت.
ئەگەر چاو لە ڕابووردووییەكی نزیك بپۆشین و بڕوانینە هەنگاوەكانی ئەمڕۆمان بۆ بینەری شانۆی كوردی، ئەوە بەگشتی، وێڕای لەبەرچاوگرتنی هەموو كێشە و ئاریشەكانی شانۆی كوردی، گەشبینییەك دەمانگرێ و هەست بەو گۆڕانە بنەڕەتییە دەكەین لە جۆری بینەر و حەماسی بینەر بۆ شانۆ، بەڵام لەگەڵ ئەو گۆڕانكارییەی جۆری بینەر، دەبێ بپرسین ئەو هۆكارانە چین كە بوون بە سەرچاوە بۆ دروستبوونەوەی بینەرێكی هوشیار بەشانۆ؟
بێگومان فاكتەری زۆر هەن، دەبنە وەڵامی ئەو پرسیارە، لەوانە:
1.دەستبەكاربوونی كۆمەڵێك دەرهێنەر و ئەكتەری ئەكادیمیی بەتوانا لەوانەی بە ڕاستەقینە خەمخۆری ئایندەی شانۆی كوردین.
2.پشتبەستن بە داهاتی خۆیان بۆ بەرهەمهێنانی بەرهەمە شانۆییەكان، بێ ئەوەی چاوەڕوانی بودجە و هاوكاریی حكومەت بكەن، یا چاوەڕوانی قۆرخكردنی دەرفەتێك بن بۆ گەندەڵی لەسەر حیسابی شانۆیەكی پەڕپووت و هەژار.
3.ئامادەكردنی ئەو بەرهەمانەی كە لەگەڵ خواست و ئارەزووی ئەمڕۆی بینەری كورد دەگونجێن و دەبنە گەرەنتی بۆ ڕاكێشانی بینەر، بەتایبەت ڕاكێشانی خێزان بۆ هۆڵەكانی شانۆ، ئەو خێزانانەی ساڵانێكی دوور بە حەسرەتی ئاشنابوونەوە بوون لەگەڵ شانۆدا.
4.سوودوەرگرتن لە توانای ئەكتەری لێهاتوو، لەوانەی بینەر ئارەزووی نواندنیان دەكەن و توانای داهێنانیان هەیە لە شانۆدا.
هەندێ نمایشی شانۆیی كە لەسەر ئەو بنچینانە بەرهەمی خۆیان پێشكەش كردووە، لە چەند لایەكەوە بە قازانجی شانۆی كوردی هەڵكەوتنەوە.
یەكەم: ئاستی شانۆی كوردییان بە شێوەیەك بەرز كردەوە، كە هەر دەرهێنەرێك بیەوێت بەرهەمێكی نوێی شانۆیی پێشكەش بكات، دەبێت بە هەمان شێوە لەوە بگات كە بینەر چیی لە شانۆ دەوێت؟ تا هێزی ڕاكێشانی بینەری بۆ هۆڵەكانی شانۆ هەبێت.
بەم شێوەیە دروستبوونی ڕكابەری لەسەر داهێنان لە نێوان دەرهێنەرەكاندا دەبێتە بنەمایەكی پتەو بۆ سەرلەنوێ دروستبوونەوە و دەستپێكردنی قۆناغێكی نوێ لە شانۆی كوردیدا. جوگرافیای شانۆیی وەك لۆژیك بینەر و شانۆ دوو هاوكێشەی هاوتەریب و هاوبەشن لەگەڵ یەكتردا، هیچیان بەبێ ئەوی تریان بوونیان نییە، ماهیەتی هەر یەكێكیان بەوی تریانەوە بەندە، بەڵام ئەو هاوكێشەیە لە نیشتیمانی ئێمەدا هاوكێشەیەكی ناوازەیە و شانۆ و بینەر نەخراونەتە ناو یەك بازنە.
ڕەنگە لە هەندێ شوێنی جوگرافیی وەك شاری هەولێر و دهۆك بینەر هەبێ، بەڵام شانۆ نەبێ، لە شارێكی وەك كەركووك و سلێمانی شانۆ و بینەر هاوتەریبن، لە چەمچەمال و كەلار و دەربەندیخان و سۆران بینەر زۆرترە لە شانۆ، بەڵام هیچ لەو شار و شارۆچكانە وەك شاری هەولێر مەحرووم نەكراون لە شانۆ و بینەریان ئەوەندە پڕ لە تاسەو حەسرەت نین بۆ شانۆ، كە تێیدا نەك هەر تەنیا بینەرانی ئەو شارە بە ناچاری بۆ تینوویەتی شكانیان لە شانۆ ئەو شار و ئەو شار دەكەن و شانۆكارەكانیان دەستەپاچە و بێئومێد بوون لە چوونە سەر شانۆ، وای لێهات ئەو شارە دێرینەی شانۆ و هەواری تەڵعەت سامان و سەباح عەبدولڕەحمان و فەرهاد شەریف و فەتاح خەتاب و سەعدوون یونس و دەیان كەڵە دەرهێنەر و سەدان ئەكتەری بەتوانا، ببنە خاوەنی كەلاوەیەكی شانۆیی، كە تەنیا یادگارییەكانی تێدا بمینێتەوە، كەچی لە نێو ئەو شەوەزەنگە شانۆییەشدا بینەری هەولێر بینەرێكی هەمیشە ئامادەیە بۆ لەئامێزگرتنی شانۆ و ئەو بەرهەمانەی دەبنە میوانی هەولێر.
جێگەی ئەسەفە كە لایەنێك نییە خۆی بە بەرپرسیار بزانێ بەرامبەر بەو مەرگەساتەی شانۆ لەو شارەداو، خەمخۆری چاكسازی نین لەو بوارەدا، چونكە پێیان وایە شانۆ سەرچاوەیەكی بازرگانی نییە، ئەوانەش كە بەرپرسی شانۆن، هەست دەكەن شانۆ ئەو پاروە چەورەی جاران نەماوە، بۆیە بوون و نەبونی لای ئەوان وەك یەكە.
ئەوەی لەو نێوەندەدا زەرەرمەند بێت، ئەو بینەرانەن كە خەریكە تامی شانۆیان لەبیر دەچێتەوە، ئەو شانۆكارانەن كە وەك ئاسن ژەنگیان هەڵێنا.
