جیڵ دێڵۆز و فێلیکس گواتاری، کە دوو فەیلەسوفی فەرەنسین، دوو ڕێگەی دژبەیەکیان بۆ تێگەیشتن لە دامەزراوەکان، زانست و ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی پێشنیار کردووە: مۆدێلی درەختئاسا (Arborescent) و ڕیزۆم (Rhizome) .  مۆدێلی درەختئاسا لە درەخت دەچێت؛ هەرەمییە، مەرکەزییە و لە ڕێگەی ئاستە ڕوونەکانی دەسەڵاتەوە ڕێکخراوە. زانیاری لە سەرەوە بۆ خوارەوە دەڕژێت و هەر لقێک شەرعییەتی خۆی لە قەدێکی ناوەندییەوە وەردەگرێت. بە پێچەوانەوە، ڕیزۆم لە تۆڕێکی ژێرزەمینیی ڕەگ دەچێت؛ هیچ چەقێکی نییە، ڕێگە بە پەیوەندی فرەچەشن دەدات و هانی داهێنان دەدات لە ڕێگەی پەیوەندییە ئاسۆییەکانەوە نەک فەرمانە ستوونییەکان.

کاتێک ئەم چەمکانە لە کایەی پەروەردەدا پراکتیزە دەکرێن، پرسیارێکی گرنگ سەر هەڵدەدات: ئایا سیستەمی پەروەردە لە هەرێمی کوردستان وەک تۆڕێکی زیندووی فێربوون ڕێکخراوە یان وەک درەختێکی ئیداریی ڕەق و بێدەنگ؟

وەڵامەکە ڕوونە. پێکهاتەی پەروەردەیی هەرێمی کوردستان زیاتر و زیاتر بەرەو مۆدێلی درەختئاسا چووە. وەزارەتی پەروەردە لە لوتکەی هەرەمەکەدایە، بە دوایدا بەڕێوەبەرایەتییە گشتییەکان، سەرپەرشتیاران، بەڕێوەبەران، مامۆستایان و لە کۆتاییدا قوتابیان دێن. بڕیارەکان بەزۆری لە ئاستە باڵاکان دەدرێن و لە ڕێگەی کەناڵە فەرمییەکانەوە بۆ خوارەوە دەگوازرێنەوە. لە مامۆستایان چاوەڕوان دەکرێت سیاسەتەکان جێبەجێ بکەن نەک بەشدار بن لە داڕشتنیاندا. قوتابخانەکان بەپێی نیشاندەری پێشوەختە دیاریکراو هەڵدەسەنگێندرێن، و زۆرجار گوێڕایەڵی لە داهێنان بەرزتر دەنرخێنرێت.

لە تیۆریدا، هەرەمیی بوون بە خودی خۆی نەرێنی نییە. هەموو سیستەمێکی پەروەردەیی پێویستی بە جۆرێک لە ڕێکخستن، لێپرسینەوە و هەماهەنگی هەیە. تەنانەت دێڵۆز و گواتاریش دانیان بەوەدا ناوە کە کۆمەڵگاکان بێ پێکهاتە ناتوانن کار بکەن. کێشەکە کاتێک دروست دەبێت کە "درەختەکە" ئەوەندە زاڵ دەبێت کە ڕێگری لە گەشەکردنی لقە نوێیەکان دەکات لە ئاڕاستە چاوەڕواننەکراوەکاندا. سیستەمێک کە بەهای گوێڕایەڵی لە دەسپێشخەری زیاتر بێت، لە کۆتاییدا ئەو کەسانە لاواز دەکات کە دەیەوێت پێیان بگەیەنێت.

ئەم مەیلە لە چەندین پراکتیزەی پەروەردەیی ئەم دواییەی هەرێمی کوردستاندا دەبینرێت. زۆرجار داوا لە مامۆستایان دەکرێت بەشداری خولی ڕاهێنان بکەن بێ گوێدانە ئارەزوو یان پێویستییە پیشەییەکانیان. سەرپەرشتیاران بەپێی نیشاندەری ستاندارد هەڵدەسەنگێندرێن. قوتابخانەکان لەسەر بنەمای پابەندبوون بە ڕێنماییەکان دادەپڵۆسرێن نەک لەسەر کوالێتی ئەو ژیانە فیکرییەی دروستی دەکەن. لە زۆر حاڵەتدا، پاداشت و سزا وەک ئامرازی سەرەکیی حوکمڕانی کار دەکەن.

ئەم جۆرە نزیکبوونەوەیە ڕەنگدانەوەی ئەوەیە کە دێڵۆز و گواتاری وەک "بیرکردنەوەی درەختئاسا" وەسفیان کردووە: سیستەمێک کە دەسەڵات، شەرعییەت و زانیاری بە ڕێڕەوە پێشوەختە دیاریکراوەکاندا دەڕۆن. داهێنان سەخت دەبێت چونکە لە تاکەکان چاوەڕوان دەکرێت تەنها لەناو کەناڵە ڕێپێدراوەکاندا بجوڵێنەوە. دەرئەنجامەکە گەشەی پیشەیی نییە، بەڵکو پاشکۆیەتی پیشەییە. خەڵک فێر دەبن چۆن مەرجە ئیدارییەکان جێبەجێ بکەن نەک چۆن کێشە پەروەردەییەکان چارەسەر بکەن.

نزیکبوونەوەی ڕیزۆمی بۆ پەروەردە زۆر جیاواز دەردەکەوێت

لە سیستەمێکی ڕیزۆمیدا، قوتابخانەکان تەنها وەرگری ڕێنمایی نین، بەڵکو بەرهەمهێنەری بیرۆکەن. متمانە بە مامۆستایان دەکرێت وەک کەسانی پیشەیی کە توانای بەرهەمهێنانی زانیارییان هەیە نەک تەنها جێبەجێکردنی. سەرپەرشتیاران وەک ئاسانکار و "هاوڕێی ڕەخنەگر" کار دەکەن نەک وەک پشکنەر. فێربوونی پیشەیی لە ڕێگەی تۆڕەکانی هاوکاری لەنێوان مامۆستایان، قوتابخانەکان، زانکۆکان و کۆمەڵگەکاندا دروست دەبێت. زانیاری بە شێوەی ئاسۆیی و ستوونی دەجوڵێت.

یەکێک لە پارادۆکسە سەرنجڕاکێشەکان لە هەرێمی کوردستان ئەوەیە کە پڕۆگرامەکانی ڕاهێنانی مامۆستایان زۆرجار برەو بە تیۆرییەکانی "بونیادگەری" (Constructivism) دەدەن، لە کاتێکدا سیستەمە ئیدارییەکە بەپێی پرەنسیپە "ڕەفتارگەرییەکان" (Behaviorism) کار دەکات. بە مامۆستایان دەوترێت کە قوتابیان لە ڕێگەی گەڕان، سەربەخۆیی و بەشداری چالاکانە باشتر فێر دەبن، کەچی خودی مامۆستایان لە ڕێگەی پابەندکردنی زۆرەملێ، چاودێری و ترسی سزا بەڕێوە دەبرێن. سیستەمەکە بانگەشەی فێربوونی ڕیزۆمی دەکات بەڵام کۆنتڕۆڵی درەختئاسا پیادە دەکات.

ئەم دژایەتییە دەرئەنجامی پێشبینیکراو بەرهەم دەهێنێت. مامۆستایان دەبنە کەسانێک کە لە مەترسی  (Risk)  دەترسن. بەڕێوەبەران لە تاقیکردنەوە دوور دەکەونەوە. سەرپەرشتیاران لەبری گەشەپێدان، جەخت لەسەر بەڵگەنامە و نووسراوەکان دەکەنەوە. داهێنانی پەروەردەیی دەگمەن دەبێت چونکە شکستهێنان سزای ئیداریی بەدوای خۆیدا دەهێنێت. لە ژینگەیەکی ئاوادا، سەلامەتترین بژاردە بریتییە لە تەبا بوون و هاوشێوە بوون  (Conformity) .

کولتورێکی پەروەردەیی ڕیزۆمی لێپرسینەوە لانابات، بەڵکو پێناسەی دەکاتەوە. لەبری ئەوەی بپرسێت ئایا مامۆستایەک هەموو ڕێنماییەکانی جێبەجێ کردووە، دەپرسێت ئایا قوتابیان بە شێوەیەکی مانادار فێر بوون؟ لەبری پێوانەکردنی گوێڕایەڵی، گەشەکردن دەپێوێت. لەبری سزادانی لادان لە چوارچێوەکان، لێکۆڵینەوە دەکات ئایا ئەو لادانە بووەتە هۆی باشتربوون؟

سەرکەوتووترین سیستەمە پەروەردەییەکانی جیهان زیاتر و زیاتر درک بەوە دەکەن کە کێشە ئاڵۆزەکان تەنها لە ڕێگەی هەرەمە ڕەقەکانەوە چارەسەر ناکرێن. قوتابخانەکان گەشە دەکەن کاتێک کەسانی پیشەیی لە ڕێگەی تۆڕەکانی متمانە، گفتوگۆ و گەڕانی هاوبەشەوە بەیەکەوە دەبەسترێنەوە. داهێنان زۆرجار لە پەراوێزەکانەوە سەر هەڵدەدات نەک لە چەقەوە. بیرۆکە نوێیەکان لە ڕێگەی پەیوەندییەکانەوە بڵاو دەبنەوە، نەک تەنها لە ڕێگەی فەرمانەکانەوە.

کەواتە تەحەدای بەردەم پەروەردە لە هەرێمی کوردستان ئەوە نییە کە لە نێوان درەخت یان ڕیزۆم یەکێکیان هەڵبژێرێت. هەموو سیستەمێک پێویستی بە هەردووکیان هەیە. درەخت سەقامگیری، هەماهەنگی و لێپرسینەوەی گشتی دابین دەکات. ڕیزۆم داهێنان، خۆگونجاندن و زیندویی فیکری دەبەخشێت. کێشەکە ئەوەیە کە لە ئێستادا باڵانسەکە بە توندی بە لای درەختەکەدا شکاوەتەوە.

پەروەردە نابێت لە زنجیرەی فەرمانی سەربازی بچێت کە فەرمانەکان لە سەرەوە دادەبەزن و ترس بەرەو سەرەوە گەشت دەکات. بەڵکو دەبێت لە سیستمێکی ژینگەیی (Ecosystem) زیندوو بچێت کە تێیدا بیرۆکە، ئەزموون و داهێنانەکان بە ئازادی لەنێوان هەموو بەشداربوواندا دەسووڕێنەوە. داهاتووی پەروەردە لە هەرێمی کوردستان بەندە بەوەی ئایا بڕیار بەدەستان دەتوانن لە کولتوری کۆنتڕۆڵکردن تێپەڕن و کولتوری پەیوەندی دروست بکەن؟

پرسیارەکە ئەوە نییە ئایا وەزارەت دەتوانێت بە کاراییتر فەرمان بەسەر قوتابخانەکاندا بدات؟ پرسیارە گرنگەکە ئەوەیە ئایا قوتابخانەکان، مامۆستایان و قوتابیان دەتوانن ببنە بەشداربووی چالاک لە دروستکردنی داهاتووی پەروەردە بۆ خۆیان؟

درەخت دەتوانێت زۆر بەرز ببێتەوە، بەڵام تەنها ڕیزۆم دەتوانێت ژیان بە هەموو لایەکدا بڵاو بکاتەوە.