زاگرۆس وەک لانکەی شارستانیەتە دێرینەکان:

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە درێژایی مێژوو، وەک دڵی شارستانیەتی مرۆڤایەتی و شانۆی ململانێی ئیمپراتۆریەتە گەورەکان ناسراوە. لە ناو ئەم جوگرافیا ئاڵۆزەدا، زنجیرە چیاکانی زاگرۆس و تۆرۆس شوێنی لەدایکبوونی کۆمەڵێک نەتەوە و گەلی دێرینن کە تا ئەمڕۆش کاریگەرییان بەسەر هاوکێشە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی ناوچەکەوە ماوە. نەتەوەی کورد، وەک یەکێک لە گەورەترین نەتەوە بێ‌دەوڵەتەکانی جیهان، لە چەقی ئەم نەخشە جوگرافی و مێژووییەدایە. پرسیارە جەوهەرییەکە ئەوەیە: ئایا کورد ڕەسەنترین نەتەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە؟ بەکارهێنانی چەمکی "ڕەسەنترین" لە ڕووی ئەنترۆپۆلۆژی و مێژووییەوە پێویستی بە هەڵوەشاندنەوەیەکی زانستییانە هەیە، نەک تەنها وەک گێڕانەوەیەکی ڕۆمانسیانەی نەتەوەیی. ئەم وتارە هەوڵ دەدات بە شێوازێکی شیکاری و ڕەخنەگرانە، پشتبەست بە سەرچاوە مێژووییە باوەڕپێکراوەکان، ڕەگ و ڕیشەی کورد لەسەر خاکی زاگرۆس و مێزۆپۆتامیا، پرۆسەی گۆڕانکارییە مێژووییەکان، و مانەوەی ئەم نەتەوەیە لە بەرامبەر شاڵاوە یەک لەدوای یەکەکاندا تاوتوێ بکات.

میدیاکان وەک بنەمایەکی مێژوویی-نەتەوەیی کورد

کاتێک باس لە مێژووی دێرینی کورد دەکرێت، ڕاستەوخۆ ئیمپراتۆریەتی میدیا (٧٢٨-٥٥٠ پێش زایین) وەک خاڵی دەستپێکی ناسنامەی نەتەوەیی تەماشا دەکرێت. ئەم تێڕوانینە، کە لەلایەن چەندین ڕۆژهەڵاتناس و مێژوونووسی گەورەی وەک ڤلادیمێر مینۆرسکی (Vladimir Minorsky)ەوە پاڵپشتی دەکرێت، لەسەر بنەمای لێکچوونی زمانەوانی و جوگرافی داڕێژراوە. میدیاکان هۆزێکی هیندۆ-ئەوروپی بوون کە لە کۆتاییەکانی هەزارەی دووەمی پێش زایین بەرەو ناوچەکانی ڕۆژئاوای ئێران و زاگرۆس کۆچیان کرد و لەگەڵ دانیشتووانە ڕەسەنەکانی ناوچەکەدا تێکەڵ بوون.

شیکارییە ئەکادیمییەکان دەریدەخەن کە زمانەکانی کوردی (بە تایبەت هەورامی و زازاکی، و بە شێوەیەکی گشتیتر سۆرانی و کرمانجی) سەر بە لقی باکووری ڕۆژئاوای زمانە ئێرانییەکانن، کە زمانناسان بە پاشماوەی ڕاستەوخۆ یان لقێکی لێکچووی زمانی میدیایی هەژماری دەکەن. بەڵام لە ڕووی ڕەخنەگرانەوە، بەستنەوەی نەتەوەی کورد تەنها بە میدیاکانەوە جۆرێکە لە کورتکردنەوەی مێژوو. میدیاکان لە ڕووی سیاسییەوە یەکخەری هۆزە جیاوازەکانی زاگرۆس بوون و چەترێکی سیاسییان دروست کرد کە دواتر بووە بنەمای سەرهەڵدانی نەتەوەیەکی نوێ بە ناوی "کورد". بۆیە، ئەگەر میدیاکان باپیری گەورەی کوردیش بن، ئەوا تەنها پێکهاتەیەک نین لەو تابلۆ ئاڵۆزەی کە نەتەوەی کوردی لێ پێکهاتووە.

 ڕەگەکانی پێش میدیا: گۆتی، لۆلۆبی و سوبارییەکان

بۆ سەلماندنی ڕەسەنایەتیی نەتەوەی کورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، پێویستە بگەڕێینەوە بۆ قۆناغی پێش هاتنی هۆزە ئارییەکان (هیندۆ-ئەوروپییەکان). بەپێی بەڵگە شوێنەوارییەکان و تابلێتە بزمارییەکانی سۆمەری و ئەکەدی، ناوچە شاخاوییەکانی زاگرۆس (کوردستانی ئەمڕۆ) نیشتمانی چەندین گەلی دێرینی وەک گۆتی، لۆلۆبی، کاسی، سوباری و حۆرییەکان بووە. ئەم گەلانە، کە لە هەزارەی سێیەم و دووەمی پێش زاییندا دەسەڵاتیان هەبووە، خاوەنی کولتوور، هونەر و سیستەمی سیاسیی خۆیان بوون.

د. مێهرداد ئیزەدی (Mehrdad Izady) لە شیکارییەکانی بۆ ئەنترۆپۆلۆژیای کورد، جەخت لەوە دەکاتەوە کە کورد نەتەوەیەکە لە ئەنجامی تێکەڵبوونی گەلانی ڕەسەنی زاگرۆس (کە زمانیان ئاری نەبووە) لەگەڵ هۆزە کۆچبەرە هیندۆ-ئەوروپییەکان (وەک میدیاکان) پێکهاتووە. لەم ڕوانگەیەوە، "ڕەسەنایەتی" کورد تەنها پەیوەست نییە بەو زمانە ئارییەی ئێستا قسەی پێ دەکات، بەڵکو پەیوەستە بەو جیناتە جوگرافی و مێژووییەی کە لە حۆری و گۆتییەکانەوە بۆی ماوەتەوە. ئەمەش دەریدەخات کە کورد پێکهاتەیەکی دروستکراوی دەرەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نییە کە کۆچی بۆ ناوچەکە کردبێت، بەڵکو خودی خاکەکەیە کە لە قۆناغە جیاوازەکاندا شوناسی خۆی نوێ کردووەتەوە.

قۆناغەکانی گۆڕانکاری: لە ئیسلامەوە تا سەردەمی مۆدێرن

ئەگەر لە مێژووی کۆن بێینە دەرەوە و سەیری سەدەکانی ناوەڕاست بکەین، گەورەترین وەرچەرخان لە مێژووی کورددا هاتنی ئاینی ئیسلام بوو. لە کاتێکدا داگیرکارییەکانی پێشووتر (وەک یۆنانی، ڕۆمانی، و ساسانی) نەیانتوانی شوناسی ناوچە شاخاوییەکان بە تەواوی بسڕنەوە، ئیسلام لە ڕووی ئایدیۆلۆژی و کولتوورییەوە کاریگەرییەکی قووڵی جێهێشت. بەڵام، لێرەدا خاڵێکی شیکاریی گرنگ دەردەکەوێت: لە کاتێکدا زۆرێک لە نەتەوە ڕەسەنەکانی دیکەی ناوچەکە (وەک قیبتییەکان لە میسر یان ئارامییەکان لە شام) بەپێی کات توایەوە ناو بۆتەی تەعریب (عەرەباندن)، کورد توانی زمان و شوناسی نەتەوەیی خۆی بپارێزێت.

هۆکاری ئەم پاراستنە دەگەڕێتەوە بۆ دوو فاکتەری سەرەکی:

١. جوگرافیای سەخت: چیاکانی زاگرۆس و تۆرۆس وەک قەڵایەکی سروشتی ڕێگرییان لە چوونە ناوەوەی تەواوەتیی کولتووری بێگانە کرد.

٢. سیستەمی هۆزگەرایی و میرنشینەکان: کوردەکان توانیان لە چوارچێوەی میرنشینە ناوخۆییەکاندا (وەک مەڕوانی، حەسنەوی، ئەیووبی، شەرەفخانی، و بابان) سەربەخۆییەکی نیمچەیی بپارێزن. دامەزراندنی دەوڵەتی ئەیوبی لەلایەن سەڵاحەدینی ئەیوبییەوە، هەرچەندە لە ڕواڵەتدا دەوڵەتێکی ئیسلامی بوو بۆ بەرگریکردن لە قودس، بەڵام لە ناوەڕۆکدا هێزێکی سیاسی و سەربازیی کوردی بوو کە بوونی نەتەوەیی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا سەلماند.

پاشان لە پەیماننامەی قەسری شیرین (١٦٣٩) و دابەشبوونی کوردستان لە نێوان سەفەوی و عوسمانییەکان، و دواتر لە پەیمانی سایکس-پیکۆ (١٩١٦) کە جوگرافیای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی لەسەر بنەمای بەرژەوەندییەکانی کۆلۆنیالیزمی ڕۆژئاوا دابەش کرد، نەتەوەی کورد گەورەترین زەبری سیاسیی بەرکەوت. لەم قۆناغەدا، کورد لە خاوەن ماڵی ڕەسەنەوە کرا بە کەمینەیەکی بێ‌دەوڵەت لە چوارچێوەی دەوڵەت-نەتەوە دەستکردەکانی وەک عێراق، سوریا، و تورکیای مۆدێرن.

شیکاریی ڕەخنەگرانە: چەمکی "ڕەسەنترین" لە تەرازووی زانستی مێژوودا

بەکارهێنانی چەمکی "ڕەسەنترین"  لە ئەکادیمیای مێژوویی و ئەنترۆپۆلۆژیدا کارێکی هەستیارە. لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نەتەوەکانی وەک عەرەب، جوولەکە، ئاشووری، و فارسیش خاوەنی مێژوویەکی دێرین و ڕەگداکوتاون. ئەگەر بە چاوی زانستییەوە هەڵسەنگاندن بکەین، ناکرێت تەنها یەک نەتەوە بە "ڕەسەنترین" دابنرێت بە شێوەیەکی ڕەها و ئەوانی تر ڕەت بکرێنەوە.

بەڵام ئەوەی کوردی پێ جیا دەکرێتەوە و دەیکاتە، یەکێک لە ڕەسەنترین پێکهاتەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بریتییە لە پرەنسیپی "بەردەوامیی جیۆ-کولتووری" پێچەوانەی زۆر نەتەوە کە کۆچیان کردووە و جێگۆڕکێیان پێ کراوە، کوردەکان و باپیرە دێرینەکانیان بۆ زیاتر لە پێنج هەزار ساڵە لەسەر هەمان جوگرافیا نیشتەجێن. ئەوان بەرهەمی کارلێکی ناوخۆیی ناوچەکەن؛ واتە تێکەڵەیەکە لە ڕەسەنایەتیی چیاکانی زاگرۆس و وزەی نوێگەریی زمان و کولتووری هیندۆ-ئەوروپی. کوردەکان وەک درەختێکی بەڕوو وان لە شاخەکانی کوردستان؛ ڕەگەکانیان هی سەردەمی سۆمەری و ئەکەدییەکانە و گەڵاکانیان بە زمانی ئاری دەدوێن.

ڕەخنەگران و توێژەرانی مۆدێرن پێیان وایە کە دەوڵەتە داگیرکەرەکانی سەر کوردستان، بە زەقکردنەوەی تیۆرییە کۆچییەکان (وەک ئەوەی کورد گوایە لە دەرەوە هاتوون، یان دروستکراوی ئەفسانەکانن)، هەوڵیان داوە ڕەسەنایەتیی کورد لەسەر خاکی خۆی بخەنە ژێر پرسیارەوە بۆ پاساوهێنانەوە بۆ داگیرکاری و سڕینەوەی ناسنامە (ئاسیمیلەیشن). بەڵام دۆزینەوە شوێنەوارییەکانی وەک گرێ ناوکە (گۆبەکلی تەپە - Göbekli Tepe) لە باکووری کوردستان و دەستنووسە کۆنەکانی زاگرۆس، ڕۆژ بە ڕۆژ ئەو ڕاستییە زانستییە دەسەلمێنن کە مێژووی ئەم جوگرافیایە دانابڕێت لەو نەتەوەیەی ئەمڕۆ ناوی "کورد"ە.

 دەکرێت بڵێین،  لە شیکارییەکی ئەکادیمی و مێژووییەوە دەگەینە ئەو دەرەنجامەی کە پرسیاری ئایا کورد ڕەسەنترین نەتەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە، وەڵامەکەی "بەڵێ"یەکی سادە نییە، بەڵکو وەڵامێکی ئاڵۆزی زانستییە. کورد نەک هەر ڕەسەنە، بەڵکو خولاسە و پوختەی یەکگرتنی چەندین شارستانیەتی دێرینی مێزۆپۆتامیا و زاگرۆسە. لە میدیاکانەوە وەک داڕێژەری سیستەمی سیاسی و زمانەوانی، تا دەگاتە بەرخۆدانی ئەمڕۆی لە بەرامبەر سڕینەوەی ناسنامە، کورد سەلماندوویەتی کە ڕەگێکی دانەبڕاوی ئەم ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەیە.

نەبوونی دەوڵەتێکی سەربەخۆ لە سەدەی بیست و یەکەمدا، بە هیچ شێوەیەک لە ڕەسەنایەتیی مێژوویی نەتەوەی کورد کەم ناکاتەوە. بەڵکو پیشاندەری ئەو نادادپەروەرییە جیۆپۆلەتیکییەیە کە لە ئەنجامی بەرژەوەندییە سەرمایەداری و کۆلۆنیالییەکانەوە بەسەر ناوچەکەدا سەپێنراوە. مێژوو سەلماندوویەتی، ئەو نەتەوانەی کە ڕەگیان لە قووڵایی خاکەکەدایە، ڕەنگە بۆ ماوەیەک بێ‌دەنگ بکرێن، بەڵام هەرگیز لەناو ناچن؛ چونکە ڕەسەنایەتی بریتییە لە بوونێکی دانەبڕاو، کوردیش زیندووترین نموونەی ئەو بوونە دانەبڕاوەیە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

 

 سەرچاوەکان:

 ئەحمەد، د. کەمال مەزهەر. چەند لاپەڕەیەک لە مێژووی گەلی کورد (بەرگی یەکەم و دووەم). هەولێر: دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی موکریانی، ٢٠٠١.

  تۆفیق، د. زرار سدیق. کورد و کوردستان لە ڕۆژگاری خەلافەتی ئیسلامیدا. هەولێر: دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی موکریانی، ٢٠٠٧.

 حەمەکەریم، حەسەن مەحمود. مێژووی دێرینی کوردستان: لە کۆنترین سەردەمەوە تا هاتنی ئیسلام، سلێمانی: چاپخانەی شڤان، ٢٠٠٧.

 زەکی بەگ، محەمەد ئەمین. خولاسەی تەئریخی کورد و کوردستان. (وەرگێڕانی محەمەد عەلی عەونی)، سلێمانی: بنکەی ژین، ٢٠٠٣. (تێبینی: چاپی یەکەم لە بەغدا، ١٩٣١ بڵاوکراوەتەوە).

 قادر، د. جەبار. کۆمەڵێک لێکۆڵینەوە لە مێژووی کورد و کوردستان. هەولێر: دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ٢٠٠٨.

 مستەفا ئەمین، نەوشیروان. کورد و مێژوو: چەند لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویی، سلێمانی: دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، ١٩٩٧ (چاپی نوێ: ٢٠١٢).