سایكۆلۆژیایا كوردى د ترازییا دادپهروهرییا جیهانێدا
ب هزاران سالن مرۆڤایهتى هزرێ د هندێدا دكهن كو ههرێ ئایا جیهان دادپهروهره یان نه؟ ڤێ پرسیارا فهلسهفى ههردهم هزرا مرۆڤى بخۆڤه مژویل كرییه. چونكى وهك دیاره باوهرى ههبوون ب دادپهروهرییا جیهانێ ههستهك لنك تاكى كو ههرێ ئهو چهند یێ ههژییه وهكى ههر كهسهكێ و هندى خهلكا دیتر یێ خۆدان بههر بیت د دهلیڤهیێن ژیانێ ههر ژ سهركهفتنێ، و بدهستڤهئینانا مالى و بهختهوهریێ و ئارامیێ و ژیانهكا خۆش و شایسته و ههژى، بێى كو چ ئاستهنگ و رێگرى و زهحمهتى لبهر سینگێ ڤێ چهندێ ههبیت. بێگۆمان ژی ههردهمێ ئهڤ ههسته ل ئاستهك نزمدا بیت و دهلیڤێ ڤێ دادپهروهریێ بهێته سنوورداركرن یان نهمینیت ههستهك زۆر نهخۆش لنك تاكى پهیدا دبیت چونكى هنگى دهرگههێن ئێش و ئازار و ههستێن نهخۆشێن سایكۆلۆژى لنك پهیدا دبن و ئاستێ ههستكرن ب ئارامیێ و تهناهیێ د دهروونێ ویدا نزم دبیت و هندهك جاران ب ئێكجارى ژناڤ دچیت، چونكى سنوورێن دهلیڤێ خۆگۆنجاندنێ (adaptation) كو ئێكه ژ بنهمایێن تیۆرییا سایكۆلۆژیایا پهرهسهندنا داروینى (Darwin Evolutionary Psychology)، و ب ژێدهرێ مان و بهردهوامییا ژیان و ههتاكۆ شیانا زاوزێ لنك مرۆڤى و گیانهوهران و ههتاكۆ دار و درهخت و گیایان دهێته هژمارتن دگههیته نزمترین ئاستێ خۆ، و ژیان لنك وى ب زهحمهت دكهڤیت یان ژناڤ دچیت.
وهك پێناسه لێرنێر و میللێر (Lerner and Miller) دادپهروهرییا جیهانێ بڤى رهنگى ددهنه نیاساندن كو پێدڤیاتى یان مهیلهكه لنك تاكێن جڤاكێ كو باوهر بكهن كا ئهو د جیهانهكێدا دژین كو دشێن تێدا بگههنه وى تشتێ ههژى وانن، د ڤهكۆلینهكا كو ههر ئێك ژ نهجله صهلاح ئهسعهد و د. یوسف حهمهصالح مستهفاى ل ههرێما كوردستانێ لڤان سالێن دۆماهیكێ لسهر 200 كهس ژ تهخێ خانهنشینان ل ههڤلێرێ هاتیهئهنجامدان دهركهفتییه كو ئهڤ ههسته لنك وان بشێوهیهكێ گشتى ل ئاستهك نزمدایه.
ههلبهت ئهڤه تنێ تهخهكێ كوردستانێ و گرووپهك سنوورداره ژ جڤاكێ و گههشتن ب راستییا ڤێ ههستێ لنك تاكێ كوردى ل ههرێما كوردستانێ ژ ههمى تهخا پێدڤى ب ڤهكۆلین و دویڤداچۆنهكا گشتگیر و ههمى ئالى و بهربهلاڤتره، و كارهكه د جهێ خۆ دایه بێتهكرن و كو نهتهوهیهك پشتى هزاران سالان ژ ژیان لبن زۆڵم و زۆردارى و ئیزایێ بندهستیێ، و بسهر وى هاتنا چهندین كارهساتێن مهزن وهكى ئهنفال و جینۆساید و كێمیابارانكرن و وێرانكرنا هزاران گۆند و باژێڕێن وى و ڤهگۆهاستنا وى ژ وارێ رهسهنێ بابۆكالێن خۆ و داگیركرنا خاك و نیشتمانێ وى و ... هتد، چهند ههست ب دادپهروهرانهبوونا ڤێ جیهانێ دكهت؟
زانایێ دهروونناسیێ یێ ئهمریكى مێلڤین ج. میللێر (Melvin J. Miller, 1929-?) د رستهیهكا كۆرتدا وهسا دبینیت كو " باوهرى ههبوون ب جیهانهكا دادپهروهرانه تنێ هزرهك پوویچ و بێ رامان و وههمهكه"، و ئهڤ هزره هنگى دهردكهڤیت كو بزانین كو ئهنفالێن كوردستانێ و كێمیابارانكرنا حهلهبچهى ب هزاران ژن و زهلامێن دانعهمر و ژ ههمیان پترتر جهێ كۆل و كۆڤانێ هزاران زارۆكێن بێتاوان تنێ د چهند چركهیهكێن كێمدا لبن ڤێ رهفتارا دڕندانه و زۆردارییا مهزن ژناڤچۆن، بێى هندێ كو ههر ئێك ژ وان بخۆ حهز و ڤیان و مهیل لسهر ڤێ چارهنڤیسا تهحل و نهخۆش و دژوار و دڕندانه ههبیت. ئاها لڤى دهمى ئاخفتنا مێلڤین میللێرى سیمایهكێ راستگۆیانهیێ خۆ نیشان ددهت.
دادپهروهرییا جیهانێ ب دیتنا زانایان:
چهندین بیردۆزێن سایكۆلۆژى و بایۆلۆژى و فهلسهفى نهێنییا دادپهروهرییا جیهانێ شرۆڤه دكهن، و ل خوارێ ئهم ئاماژهى ب هندهكا ددهین:
1- چارلز داروین، شاهێ زانایان، وهسا دبینیت كو دادپهروهرى وهك ئالاڤهكێ جڤاكییه، كو ژپێخهمهت پشتهڤانیكرنا ژ مرۆڤى و مسۆگهركرنا مان و ژیانا وى، و بلندكرنا ئاستێ هاریكارییا دناڤبهرا مرۆڤان لناڤ جڤاكا خۆ دا، بوونا خۆ یا ههى، و بنهمایهكێ رهوشتیێ رهها نینه. ئهو ههروهسا وهسا دبینیت كو دادپهروهرى و تهمامكهرێ وێ، ئانكۆ ههڤسۆزى (empathy) هندهك هێما (traits)نه كو هاریكارییا مرۆڤان دكهن بمیننه ساخ و بهردهوامیێ ب نفشێ خۆ بدهن، و رێژهیا وێ هنگى بلندتر و زێدهتر لێدهێت دهمێ تاك هاریكارییا ههڤدۆ بكهن و ب شێوهیهكێ دادپهروهرانهتر و ب یهكسانى ژێدهرێن ژیانێ دناڤ خۆ دا دابهش بكهن. بڤى رهنگى هزر و تیۆر و بیروباوهرێن داروینى بینه هێڤێنێ گهلهك ژ بیردۆزێن زانایێن پشتى خۆ، چونكى وى براستى ب باوهرێن خۆ دهرگهههك لبهر دیتنا مرۆڤى بۆ خۆدێ خۆ ڤهكر كو ئهو هزاران سال بین ب شاشى و خهلهتى و خۆرافیانه دناڤ مرۆڤاتیێ دجا بهلاڤ ببین و چاڤێن وى تارى كربین. بێگۆمان بیردۆزا داروینى وهرچهرخانهك د مێژوویا مرۆڤاتى و زانستیدا بى، و تا نۆكه بهرسڤهكا سهلماندییه بۆ گهلهك ژ پرسیارێن مرۆڤاتیێ كو هیچ رهخنهیهكێ نهشیایێ وێ رهت بكهت، وهك چهوا ریچارد داوكینز (Richard Dawkins) زانایێ بایلۆجیێ یێ بهریتانى د بهرههمێن خۆ دا ئاماژهى پێددهت و دانپێدانێ ب هندێ دكهت.
2- بارۆخ سپینۆزا، فهیهسۆفێ هۆڵهندى، ژی دادپهروهریێ وهك هندێ دبینیت كو مافهكه لسهر بنهمایێ عهقلى دهێتهپێشكێشكرن و وهرگرتن و ئهڤ كاره ئهركهكێ سهرهكیێ دهولهتێیه، و بهرههمێ گرێبهستا جڤاكى و مسۆگهركهرێ ئارامى و ئازادیێیه، و خۆ د یهكسانى و وهكههڤیێدا دبینیت. و ههروهسا سپینۆزا وهسا دبینیت دهولهتهك دیمۆقراتى باشترین جۆرێ رێڤهبرنا وهلاتانه كو دشێت دادپهروهریێ لسهر بنهمایێن عهقلى و بهرژهوهندى یێن گشتى مسۆگهر بكهت.
3- زیگمۆند فرۆید، دگهل هندێ تهكهزیێ لسهر گرنگییا پێج شهش سالێن ئێكهمێن ژیانا زارۆكینیێ دكهت، وهسا دبینیت كو ههستكرنا زارۆكى ب دادپهروهریێ د ژیانا خۆ دا وهك كارڤهدانهك بۆ وێ ههستا حهسیدییا كو وى ههى هژمار دكهت كو وى بهرامبهر زارۆكێن دیتر ههى، نهخاسمه ئهوێن پترتر ژ وى ژ لایێ دهیبابانێن خۆڤه دهێته ماتیژێكرن و پترتر لنك سهمیانێن خۆ خۆشتڤینه. لڤى دهمى ژبهر هندێ كو ئهو نهشێت بشێوهیهكێ راستهوخۆ رابیت ب دژاتیكرنا وان زارۆكان و زیانێ بگههینیته وان، رهفتارهك جێگرهوهى وێ ئهنجام ددهت و ئهو ژی جۆرهك كهساتیێ لدهف خۆ دروست دكهت و بشێوهیهكێ نههایدارانه و نهستى داخوازا رهفتارهكا ههڤشێوه بۆ خۆ د كهسانێن دیتر دا بكهت، و ئهڤ داخوازییا یهكسانیێ بناغێ ویژدانێ جڤاكییه لنك وى و ب ئهركێ سهر ملێ خۆ ددانیت. و فرۆید ههروهسا د شرۆڤهیا پهیوهندییا تاكى دگهل شارستانیهتا مرۆڤاتیێدا وهسا دبینیت كو دادپهروهرى وهك بنهمایهكێ جڤاكى لبهرچاڤ بێته وهرگرتن چونكى دبیته رێگرهك لبهر دوژمناتییا مرۆڤان.
4- خاتووین كارین هۆڕناى(Horney)، ئێك ژ زانایێن سایكۆلۆژى وهسا دبینیت كو ژینگهههكا نهدادپهروهر ئهگهر و بناسهكێ راستهوخۆیێ دهماریێیه، ئانكۆ نیگهرانییا بنگههین (basic anxiety) ژێدهرێ نهساخیێن دهروونییه یێ كو ژ ئهگهرێ ململانێیا چێدبیت، و دبیته ئهگهرێ هندێ زارۆك ههست ب بهرزهبوون و كێم بهایێ، و نهشیانێ بكهت و نهخاسمه د ژینگهههكا كو تژى دژایهتیكرن، گزیكر یا قۆپیهكرن، و فرت و فێلبازى و حهسیدیێیه. هنگى دێ ژینگهه بۆ زارۆكى بیته ژێدهرێ ترسێ، و دادپهروهریێ رامانا خۆ نامینیت.
5- جان پیاژێ، زانایا سویسرى، یا كو د بیردۆزا بناڤۆدهنگا خۆ دا وهسا دبینیت زارۆك د بابهتێ تێگههشتن د تێگههێ دادپهروهریێدا ب چهندین قۆناغێن گهشهو وهرارێدا دهرباز دبیت. ئهوێ باوهرییا ب هندێ ههى كو پشتى ڤهكۆلینێن خۆ یێن پێنجى سالى د بیاڤێ گهشهیا زارۆكاندا وهسا دهركهفتییه كو تێگههێ دادپهروهریێ لنك زارۆكان دناڤبهرا ژیێ پێنج سالیێ و ههتا دوانزده سالیێدا گهشهى دكهت و پێدگههیت، و نهخاسمه لبن كارتێكرنا هندهك بیروباوهرێن دهیبابان، و د چارچۆڤهى بابهتێ رهوشتیدا لسهر ئاستێن نافخۆیى و دهرهكیدا.
6- لۆرهنس كۆلبێرگ (Lawrence Kohlberg, 1927-1987)، زانایهكێ دیترێ سایكۆلۆژیێ كو ڤهكۆلینێن وى د بیاڤێ رهوشتیدا جیهانینه، ژی لدۆر دادپهروهریێ هندهك بیروبۆچۆنێن زهنگینێن ههین، نهخاسمه وهسا دبینیت كو ئێك ژ ئاراستهیێن مرۆڤان د قۆناغێن ژیانێدا ئاراستهیا بهرهف دادپهروهریێ و ئێكسانیێیه، كو خۆ د تهكهزكرنه لسهر ئازادى و یهكسانى و كارتێكهریێ و گرێبهستكرنێدا دبینیت.
7- ڤیلیام دیمۆن (Demon)، زانایێ سایكۆلۆژیێ لدۆر دادپهروهریێ وهسا دبینیت ئهڤ تێگههه ئالاڤهكێ چارهسهركهرێ وان ئاریشه یان وان ململانێ و ناكۆكییانه یێن كو دناڤبهرا مرۆڤاندا چێدبن.
8- د دیتنا قوتابخانه و رێبازا رهفتارگهراییدا (السلوكیین) دا ژی بابهتێ دادپهروهریێ نههاتییه ژبیركرن. بۆ نموونه سكینهر (Skinner, 104-1990) خۆدانێ بیردۆزهكا بناڤۆدهنگا سایكۆلۆژیێ بناڤێ فێربوونا كریارى بچاڤێ خۆرتكرنێ (التعزیز) بهرێ خۆ ددهته دادپهروهریێ، و وهسا دبینیت ههستكرن ب دادپهروهریێ لبن سیبهر و كارتێكرنا كریارێن تهىندروستێن خۆرتكرنێ پهیدا دبیت. ئانكۆ تاك دگهل دیتنا زنجیرهیهك ژ كریاران چاڤدێرییا جۆرێن رهفتاران دكهت، ژبهر هندێ رادبیت ب پێشئێخستن و گهشهكرنا ڤان جۆرێن رهفتارێن رهوشتى(ئهخلاقى) ب جۆرهكێ كو بگۆنجن دگهل ڤان كریاران، و شیانێن تاكى د وهرگرتنا ڤان جۆرێن رهفتاران دگهڤیته بن كارتێكرنا شیانێن وى یێن هزركرنێ و رێكخستنا خۆ و خۆرتكرنا ئهرێنییا ڤان رهفتاران، و دهمێ ئهڤ رهفتاره ب شێوهیهكێ ئهرێنى هاتنه خۆرتكرن هنگى رهفتارێن رهوشتى و ژ وان ژی ههستكرن ب دادپهروهریێ لنك وى دروست و جێگیر دبن.
9- تیۆرا فێربوونا جڤاكى، نهخاسمه زانایێ وێ یێ بهرنیاس ئالبێرت باندۆرا (Bandura)ژی نێزیكى تیۆرا سهرییه بهلێ هندهك جیاوازه. ئهڤ زانایه وهسا دبینیت كو تێگههێن وهكى دادپهروهریێ لنك مرۆڤى ژ ئهگهرێ خۆرتكرنێ بهلێ لسهر بنهمایێ مۆدێل و چاڤلێكرنا ڤى مۆدێلى، ڤێجا چ سهركردهیهك یان مامۆستا یان باب بیت یان ئهكتهرهك یان هۆنهرمهندهك، تێگههێ دادپهروهریێ د پرۆسهیهكا ئالۆزدا دهێته فێربوون و جێگیركرن د سایكۆلۆژیایا كهساتییا مرۆڤیدا، و نهخاسمه ئهو ژی وهكى هندهك ژ بیردۆزێن دیتر تهكهزێ لسهر قۆناغا زارۆكینیێ د فێربوونێدا دكهت.
10- بیردۆزا ههڤسهنگییا زانهكى (balance cognitive theory)یا پێشهنگێ وێ هایدێر(Heider, 1946) وهسا دبینیت تێگههێن وهكى دادپهروهریێ د بنهڕهتدا مهیلهكا زانهكى(مهعریفى) یه بۆ بدهستڤهئینانا ههڤسهنگیێ دناڤبهرا ژیوار ( واقعى) و ئهوا كو پێدڤییه ئهو ژیواره بیت.
11- تیۆرییا ئێكسانییا ئادامز (Adams, 1965)ى ژی وهسا دبینیت كو وهبهرهێنانێن مرۆڤى لڤێ جیهانێ تنێ بابهتێن مادى (بووژهنى) نینن، ئانكۆ وهبهرهینان تنێ برن یان دۆڕاندن نینه، بهلكۆ ههر فاكتهرهكێ كو دشێت د بابهتێ دیاركرنا كێشێ دادپهروهریێ و سنوورێ وێ، ئانكۆ قازانج و مفایێ كو كهسهك بدهستخۆڤه دئینیت یان ههر زیانهكا كو دبیت ب وى بكهڤیت ژی بخۆڤهدگریت. ئانكۆ دادپهروهرى د دیتنا ویدا یهكسانییه. ئهڤه دیتنهكا پترتر مادییه بۆ دادپهروهریێ.
12- و لدۆماهیكێ تیۆرییا زانایێ بهرنیاسێ ئهمریكى، مێلڤین لێرنێرییه، كو مه ل دهستپێكا ڤێ گۆتارێ ژی ئاماژهپێداى، و زێدهبارى هندێ كو ئهو ڤێ دادپهروهریێ و هزرا ههبوونا وێ ب پوویچ دزانیت و بێ رامان، لێ ڤهناشێریت كو ڤێ هزرێ ئهركهكێ مهزن یێ لسهر ملێن وێ چونكى مرۆڤ پێدڤى ب هندێنه كو باوهر بكهن یێن د جیهانهكا وهسادا دژین كو ههژى هندێنه ههر تشتهكێ بڤێت بدهستخۆڤه بینن. ئهوى باوهرى یا ب هندێ ههى كو جیهان گهلهك ب هویرى هێزهكێ ددهته تاكى دا دگهل ژینگهها فیزیكى و جڤاكى ب رهنگهكێ سهرهدهریێ بكهن كو حهچكۆ نهگهۆڕ و جێگیرن و خۆدان رێكخستنن. بێى ههبینا باوهرهكا ژ ڤى جۆرى بۆ تاكێن جڤاكێ زهحمهته بشێن خۆ بۆ ئامانجێن درێژخایهن و رهفتارێن رێكخستى یێن رۆژانه یێن جڤاكى ئاماده و بهرههڤ بكهن. ئانكۆ بڤى رهنگى وى دڤێت بێژیت ههبینا باوهرهكا ژ ڤى جۆرى و ههبوونا جیهانهكا دادپهروهرانه ئهركهكێ ب مفایێ لسهر ملێن وێ، چونكى ههستهكا ژ ڤى جۆرى ههستهكا باش یا بڕێڤهبرنێ ددهته مرۆڤى و ژبهر هندێ دبیته پالدهر و هاندهرێ بزاڤێن ئهرێنى لنك مرۆڤێ خۆدان وێ باوهرێ. بدیتنا وى باوهرى ب دادپهروهرانهبوونا جیهانێ ئهركهكێ خۆگۆنجاندنى دئێخیته سهر ملێن مرۆڤى، و ئهڤ راستییه هنگى ئاشكرا دبیت دهمێ كو بزانین ئهو دبێژیت دهمێ خهلكهك ڤى جۆرێ باوهرێ ژدهس ددهن گهلهك بێ مهیل لێدهێن، و دهمێ رووى ب رووى هندهك بهلگهیان دبن كو بسهلمینیت كو ل راستیدا جیهان نهدادپهروهره و چ رێكخستن د ڤێ جیهانێدا نینه، هنگى عاجز و نهرهحهت دبن. ئانكۆ دبیت وان ژ پالدهرهكێ بهێز بۆ ژیانێ نهمینیت.
كورد و دادپهروهرییا جیهانا مه:
پشتى ڤێ رۆهنكرنا دویر و درێژ یا وان بیردۆزێن بهحسێ تێگههێ دادپهروهریێ دكهن و ههروهسا جیهانا دادپهروهر شرۆڤه دكهن، و پشتى ئهم بزانین مللهتێ كو هند د جیهان و ژینگهههك تژى ستهم و زۆرداریدا دژیت ئایا هێشتا دهلیڤهیهك ههیه كو باوهرى ب جیهانهكا دادپهروهر ههبیت یان نه؟ بهرسڤا وێ زهحمهته و ژ لایهك دیتر ڤه دمینیت لسهر ئاستێ كهسى، كا ههر مرۆڤهكێ كورد ژ چ كۆژییهكى وهك خۆ بهرێ خۆ ددهته ڤى بابهتى. و ئهڤه ههمان ئهو گۆتنه یاكۆ ههر ئێك ژ لێرنێر و ههڤالێن وى یێن وهكى گۆلدبێرگ (Goldberg,1999) و فۆرنهام(Furrham,2003) بهرى نۆكه دووبارهكرى و ههستا دادپهروهرییا جیهانێ ب بابهتهكێ بابهتیانه نههژمارتییه، بلكۆ ب بابهتهكێ خۆدى و كهسۆكى دهژمێرن، بهلێ بێگۆمان ئهزموون و تاقیكرنێن كهسایهتى، ئاراسته، و مهیلێن كهسۆكى، خهملاندنێن تاكى بۆ ژیانێ و ههر تشتێ تێدا و وى ههى یان نهههین، تێدا دبینن و ژ كهسهكێ بۆ كهسهك دیتر جیاواز و جۆدایه. بۆ نموونه بۆ جاشهكى و مۆستهشارهكێ كو لسهردهمێ رژێما بهعس دكهفته بهرى زهلامێن ئێمناهییا رژێمێ و كۆڕێن كورد دگرتن و ل سێدارهى ددان و دكۆشتن و ئهنفال دكرن و ژ ههمى دهستكهفتێن مادى و مۆرالى یێن رژێمێ بۆ ڤى كارى سوودهمهند بى، بێگۆمان نهوهكى كوردهكى بى كو كهسوكارێن خۆ ژدهست دداى و گۆند و باژێڕ و خانیێ وى دهاتنه ههڕفاندن و ئهو بخۆ وهكى پێشمهرگهیهكێ(هارب) ل چیایهكێ ئاسێ لبن بهرهكێ رهق و تهق دژیا و ژ بچوویكترین دهستكهفت و ئالاڤێن ژیانێ بێبهش بى. بۆ ههر ئێك ژ ڤان دوو كهسان ل ئێك جهى و ههرێمهكێ تێگههێ دادپهروهرییا جیهانێ رامان و واتایهك جۆدا و جێواز ددا.
ب ههمان ئهندازه ژی بۆ ئاكنجییهكێ وهلاتێ بچوویكێ 12 هزار كهسیێ نائۆرۆ ل كیشوهرێ ئۆقیانووسییه، یێ كو زێدهبارى هندێ وهلاتهكێ خۆدان ئابوورییهكا لاواز و ههژاره و ژ روویێ ژێدهرێن سرووشتى نهزهنگینه، بهلێ ئارام و تهنایه و چ جاران ناكهڤنه بهر ههوا ئهنفال و كێمیابارانێ و ... هتد، ژیان و تێگههێ جیهانا دادپهروهر، بێگۆمان، نهوهكى كوردهكییه كو نهخۆدان وهلاتهكێ سهربخۆیه كو سنوورێن سیاسى-جۆگرافیێ وهلاتێ وى وى ژ بن سیبهرا رهش و تاریێ كو دبیت د ههر چركهیهكێدا بێته ئهنفالكرن و كێمیابارانكرن یان تاریكپهرستێن ئایدیۆلۆگ یێن وهكى داعشێ بسهر خاك و وارێ ویدا بگرن و كچ و ژن و خویشكێن وى وهك كهنیزه و كۆێله بگرن و ببهن ل وهلاتان ب بهایێ پهزهكى بفرۆشن یان كرێت بكهن. ئایا بۆ كوردهكى و كهسهكێ نائۆرۆى رامانا جیهانا دادپهروهر وهكى ئێكه؟ دبیت هنگى وهك ئێك لێبێت كو مه ژی وهكى وى وهلاتهك ههبیت سنوورێن وێ پێژانێ پاراستنا مه بیت ژ ئهنفالێن رهش و كێمیابارانێ و جینۆسایدێ و ... هتد. بهلێ ب مخابنیڤه جارهكا دیتر بیرا مه ل هندێ دئێت كو هێشتان جیهان دگهل مه یێ راستگۆ نینه. هێشتانێ جیهان وهكى مه بهرێ خۆ نادهته خهم و ئێش و ئازارێن مه، هێشتان ئهو تاكێ ئهم وهك كوردستان بسهر وهلاتێن وان هاتینه دابهشكرن، بێى كو مه بخۆ هیچ بهشدارییهك د ڤى كارێ كرێت و نهجامێرانهدا ههبیت، و بێى كو مه بخۆ وهكى كورد چ جاران تهماعى د وهلات و ئاخا كهسهكێ دا نهكرى و بێى كو مه چ بهشدارییهك د ڤێ زۆڵم و زۆردارى و نهدادپهروهرییا جیهانێدا ههبیت، ئهڤرۆكه ژی ل خۆ نهپشتڕاستین كو دیسانێ هندهك كهس و لایهن لبن ناڤ و نیشانێن ئایدیۆلۆژى یان ههر ناڤهك دیتر، جارهك دیتر زۆڵم و زۆرداریێ ل مه بكهن، نهخاسمه چ سنوورهك نینه مه ژ ئاگرێ دڕندهیێ وان گهفان بپارێزیت، سهربارى هندێ كو ڕهوشا سیاسییا كوردان گهۆڕینهك مهزن ل سهر ئاستێ نافخۆیى، ههرێمى و جیهانى بخۆڤه دیتییه بهلێ دوژمن گهلهك زاڵم و زۆردارن و ههردهم دشێن زیانێ بگههیننه مه، و گۆتنهك دێرین یا ههى دبێژیت:" دوژمنى خۆ بچویك و كێم نهبینه"!.
پرۆفیسۆر دكتۆر تهقیێ كێمیایێ ئهسهدى، بسپۆرێ زانستێن مهژى و دهماران ل زانكۆیێن ئهمریكا، د بهرههمێن خۆ یێن دهوڵهمهنددا، یێن كو تێدا شرۆڤهیا بوویهرێن مرۆڤاتیێ لسهر بنهمایێ بیروباوهرێن چارلز داروینى دكهت، تێگهههكێ بكار دئینیت كو گهلهك دگهل ڤێ گۆتارێ دگۆنجیت: ههستا خۆگۆنههباردیتنێ. ئانكۆ مرۆڤ بهرامبهر كار و رهفتارهكا خۆ بهرپرسیارهتییا ئهخلاقى ههلبگریت، وهكى كو گێرگ دى. كارووسۆ (Gregg D. Caruso) د بهرههمێن خۆ دا مفاى ژ ڤى تێگههى وهردگریت، بگههیته ئاستهكێ هزرى كو خۆ بهرامبهر كهس و كهسانێن دیتر یێن كو وى بهرامبهرى وى یان وان زۆڵم و زۆردارى و ستهمهك و رهفتارهك خراب ئهنجام داى، تاوانبار و گۆنههبار ببینیت و ژ لایێ ویژدانیڤه بكهڤیته د ئێش و ئازارهك دهروونیدا كو بشێت بچیت بهرامبهرى وى كهسى یان وان و داخوازا لێبۆرینێ بكهت و یان ههر تشتهكێ ئهو پێش ڤێ ئێش و ئازارێڤه داخواز ژ وى بكهن ئهو یێ ئاماده بیت بدهته وى / وان.
ب مخابنیڤه ههتا نۆكه، ئهو و حكومهتێن كو ئهم كورد لسهر وان هاتینه دابهشكرن و ههتا نۆكه ژی ژ لایهنێ وانڤه ب ناڤ و رهنگ و هێجهتێن جۆداجۆدا زۆڵم و زۆردارى ل مه دهێتهكرن، نهگههشتینه ئاستێ ڤێ ههستا مه لسهر بهحسكرى، و یان ههكهر ههبن ژی ژ ملیۆنان كهسان ئێكه، و بهلكۆ یێ بێدهستههلاته. یێن وهكى ئیسماعیل بێشكچى، ئێكه ژ سهدان ملیۆن كهسێن ههست بڤێ خۆقۆتانا ویژدانى كرى و سالههاى ساله لسهر بنهمایێ وێ ههستێ بهڕهڤانیێ ژ مافێن كوردان دكهت، لدهمهكى كو ملیۆنان كهسێن دیتر ههر نهك تنێ ئهڤ ههسته و هزره لنك نههاتییه د سهرێ واندا، بهلكۆ گهلهك خرابتر و نۆكه ژی ئامادهنه ب بچوویكترین هێجهت ههمان وان رهفتارا دگهل مللهتێ مهدا بكهن یێن بابۆكالێن وان لگهل مه و بابۆكالێن مه كرین. بۆ سهلماندنا ڤێ گۆتنێ پێشنیار دكهم پێداچۆنهكا هویر ب وان كۆمێنتاندا بكهن یێن د دانوستاندنێن د سۆشیالمیدیا دا دئێتهكرن، دا بزانن ئهو چهوا هزرێ د مهدا دكهن. هیڤییه رۆژهك بێت ئهڤ ههسته لدهف تاك و دهولهتدارێن ڤان وهلاتادا پهیدا ببیت و ههستا گۆنههباریێ لنك وان بگههیته ئاستهكێ كو ئهو بخۆ وهكى رێزهك و بهایهك مرۆڤاتى مه كوردان ژی ب مافدار ببینن و ل بهرامبهر وان تاوانێن دژى مه ئهنجامداین داخوازا لێبۆرینێ ژ مه بكهن و مافێ ههبوونا ههر تشتهك و داخوازییهك وهك دیارییهكێ بكهنه دناڤ دهستێن ماندى و ڕهش و پهمبلۆكى یێن مهدا، و مه كوردان بگههیننه ئاستهكێ سایكۆلۆژیێ وهسا كو ئهم ژی وهكى گهلهك ژ خهلكێن ڤێ جیهانێ ههست بكهین جیهان دادپهروهره و لدۆماهیكێ مافێ مه وهكى ژیان و بهختهوهرى و ههبوونا ههر تشتهكێ خهلكا دیتر ههى، و مه ههتا نۆكه نه ههى، بگههیته مه، و كۆمهلگهها نێڤدهولهتى ژی دێ ب سینگهكێ ڤهكرى و ههمى رهنگانڤه پشتهڤانیێ ژ ڤێ رهفتار و دهستپێشخهرییا وان كهت. و ههر تاوانبارهكێ وهكى عهجاج تهكریتى، جهلادێ ئهنفالا كرێت ناڤ و زیندانا نۆگره سهلمانێ، بدهنه دهستێن دادگههێ دا بگههنه مافێن خۆ یێن ڕاستین و برینێن خهلكێ سڤك ببن. مه داخازا مهڕیخێ نهكرییه. ئهڤا جهنابێ سهرۆك بارزانى ڤیاى بڕێكا ریفراندۆمێ بدهستڤه بینیت داخازهكا ڕهوا و لۆژیكى و بنگههین و ئاساییه وهكى ههر مرۆڤهكێ دیترێ ئاسایى دبیت ل كۆژییهكێ ڤێ جیهانێ داخواز بكهت. ما رێفراندۆم تاوان بى ئهو كارهساتا مهزن بسهر ئیناند؟ مه چ تشتهك زێدهتر ژ مافێن خۆ یێن سروشتى و خۆزایى داخواز نهكرییه، و یا سهیر و جهێ مخابنێیه ئهوه یێ بهرامبهر نهلۆژیكانه و نهمرۆڤایانه هزر بكهت و ڤێ داخوازیێ ل مه ب ڕهوا نهبینیت بگره مه ژپێخهمهت وێ سزا بدهت ب ئهنفالێن ڕهش و جینۆساید و كێمیاباران و ...هتد، و ئهڤه مهزنترین نهدادپهروهرییه بهرامبهر مللهتهكێ زیندى و هشیار وهكى كوردان. ئهڤه ئهو پالدهره یێ كو زانایێن وهكى لێرنێر و میللێرى د ڤێ گۆتارێدا نیشانى مه داى. و لبیرا مه نهچیت ئهفلاتۆن وهسا دبینیت كو كهسهكێ كو ب دادپهروهرانه ڕهفتارێ بكهت بێگۆمان ژیانهكا باشتر دێ ههبیت ل بهرامبهر ئهو كهسێ كو نادادپهروهرانه ڕهفتار دكهت، و ههروهسا ب باوهرا ئهرهستۆى ژی ب ئهخلاقیاتێ باش ( و ژ وان ژی ڕهفتاركرنا دادپهروهرانه) دێ بیته ئهگهرێ گهشانهكا ڕاستیى، چونكى وهك ئهفلاتۆن، ئهرهستۆ، كانت، هێگل، ههمییا باوهرا وان ئهوه كو دادپهروهرى پشكهكه ژ پێكهاتا جیهانێ، ههرچهنده بێرنارد ڤیلیام (Bernard William,1993) ئاماژهى ب ڤێ چهندێ ددهت كو فهیلهسۆفێن ههڤچهرخ باوهرى ب ڤێ گۆتنێ نهمایه.
لێره د جهێ خۆ دایه بڤێ گۆتارێ پێشنیار بكهم ڤهكۆلینهك تایبهت و زێدهتر د ڤى بابهتیدا و لسهر جڤاكا كوردهواریدا بێتهكرن داكۆ بۆچۆنا ڤى مللهتێ كهڤنار لدۆر بابهتێ دادپهروهرییا جیهانى بهێتهزانین و ئهڤ ڤهكۆلینه ههمى تهخێن جڤاكى ل ههمى پارچهیێن كوردستانێ بیت دا بهێته زانین كا بۆچى ل ڕۆژههلاتا كوردستانێ دڤیا كۆمارهكا ساڤا وهكى مهاباد بهێته ژناڤبرن و سهرۆكێ وێ بهێته ل سێدارهدان، و بۆچى سمكۆیێ شكاك ب خیانهت بێته تیرۆركرن، و ... هتد، و ل باكورى گهلهك سهرهلدانێن كوردان چیئَبووینه و بۆچى ب دڕندانه هاتینه تهپهسهركرن، تاوانێن وهكى دێرسم، و یا رۆبۆتسكى و ... هتد، چێبووینه و بۆچى شێخ سهعیدێ پیران ل سێدارهدان، و بۆچى ....هتد، و ل باشوورى ئهو ههمى زۆردارى ل كوردان هاتیهكرن، و چهندهها تاوانێن مهزن ل دژى كوردان بێنه ئهنجامدان، و شۆڕهشێن ئێك لدویڤ ئێكێن بارزان و یێن بهرى هنگى و پشتى هنگى هاتینه تهپهسهركرن و هزاران بارزانى و خهلكا گهرمیان و ههمى دهڤهرێن كوردستانێ ئهنفال بینه، و بۆچى ل رۆژئاڤا ئهو كوردێ ل جه و وارێ خۆ دژیت ژ ههمى مافێن ئاسایێن خۆ یێن وهك ههڤوهلاتیبوونێ و ... هتد، بێبههر بیه و سهدان سهركردهیێن وێ پارچا كوردستانێ هاتینه ژناڤبرن، و هزاران قوربانى لناڤ ههمى كوردان ههبینه؟ ئایا ئهڤ تاوانه دادپهروهرانهنه؟ تنێ ژبهر هندێ كو كورد داخازا مافێ خۆ كرییه نهك چ تشتهك دیتر. و ئهڤ ڤهكۆلینه دهرگهههكه بۆ زانینا ڤێ ڕاستیێ ههرێ ژ ڕاستا تاكێ كورد ل بهرامبهر ڤان ههمى زۆرداریێ چهوا تهماشهى تێگههێ دادپهروهریێ ل ڤێ جیهانێ دكهت؟ و بێگۆمان ههكهر ئهڤ ڤهكۆلینهوه یان ڕاپرسییه ل ههر چهار پارچهیێن كوردستانێ بێته كرن دێ كهتوارتر بیت و نهخاسمه د نۆكهدا و لسهردهمێ پێشكهفتنا تهكنۆلۆجیایێ و سۆشیالمیدیایێ ئهڤ كاره نه هند زهحمهته و سۆشیالمیدیا یا لبهر دهستێ ههر كهسهكێ و دشێت ئاستێ ڤێ دادپهروهرییا جیهانى لنك تاكێ كوردى و ههمى تهخان بێته زانین و پاشى وهك رهئیا گشتى بێته ڕاگههاندن.
ژێدهر:
1. اسدى، تقى كيميايى ( 2014): سير تفكرى دربارة افريدطارها، افرينشها و افريدها: از متافيزيك تا فيزيك، أمريكا.
2. طرط د. كاروسو (2022): تجسسى در وهم إرادة آزاد و مسئوليت اخلاقى، ترجمة از انطليسى: د. تقى كيميايى اسدى، نشر آواى بوف، دانمارك.
3. مصطفى، يوسف حمة صالح (2018): ملامح الشخصية الكوردية: دراسات نفسية اجتماعية على فئات من المجتمع الكوردي، مطبعة جامعة صلاح الدين. أربيل.
4. Buss, David (2016). Evolutionary Psychology, the new science of mind, 5th edi., Roultledge, Taylor and Francis Group.
*پرۆفیسۆرێ هاریكار/ زانكۆیا زاخۆ

د. نهسرهدین ئیبراهیم گولى*