م

تورکیا لەم دواییانەدا یەکێک لە پشێوترین قۆناغە سیاسییەکانی بەخۆیەوە بینیوە، ئەمەش دوای پێشهاتە یاساییە بێ وێنەیەکان کە سەرکردایەتی گەورەترین پارتی ئۆپۆزسیۆنی کردە ئامانج و کاردانەوەی خێرای دواتر لە بازاڕە داراییەکان. ململانێی سیاسی لە هۆڵەکانی پەرلەمان و هەڵبژاردنە خۆجێییەکانەوە بۆ دادگاکان گۆڕاوە، هەنگاوێک کە لەلایەن چاودێرانەوە بە خاڵی وەرچەرخان لە سروشتی کێبڕکێی سیاسی لە ناوخۆی وڵات دادەنرێت. هاوکات لەگەڵ ڕێوشوێنە ئابوورییەکان کە ئامانجیان دڵنیاکردنەوەی وەبەرهێنەرانی بیانییە پرسیاری بەرفراوان سەبارەت بە داهاتووی سیاسەت و ئابووری لە تورکیا، هەروەها سنووری پەیوەندیی نێوان دەسەڵاتی دادوەری و سیاسەت لە کاتێکدا کە گرژییەکانی بەردەم هەڵبژاردنەکانی داهاتوو پەرەی سەندووە سەریان هەڵداوە.
ئەوەی ئێستا لە تورکیا دەگوزەرێت یەکێکە لە قەیرانە سیاسییە جیددیەکانی ساڵانێک چونکە نەک هەر دەستگیرکردنی سەرۆک شارەوانییەکانی ئۆپۆزسیۆن لەخۆدەگرێت بەڵکو گەیشتووەتە دڵی گەورەترین پارتی ئۆپۆزسیۆن پارتی کۆماری گەلی گەل (جەهەپە)
بڕیارەکانی دادگا لە ئەنقەرە بە شێوەیەکی کاریگەر ئەنجامەکانی کۆنگرەی حزبەکەیان پووچەڵکردەوە کە ئۆزگور ئۆزێلی لە ساڵی ٢٠٢٣ هێنایە سەرکردایەتی پارتەکە بە شێوەیەکی کاتی سەرکردایەتی پێشووی لە سەردەمی کەمال کلیچدار ئۆغڵودا گەڕاندەوە بەپێی ڕاپۆرتی ئەلعەرەبی ئەلجەدید لە ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦.
بەفەرمی دۆسیەکە لە دەوری تۆمەتی بەرتیلدان و ناڕێکی لە هەڵبژاردنی ناوخۆی حزبەکاندا دەسوڕێتەوە بەڵام ئۆپۆزسیۆن ئەم بابەتە بە تەنیا سیاسی دەزانێت و دەڵێ حکومەت دەسەڵاتی دادوەری بەکاردەهێنێت بۆ دووبارە داڕشتنەوەی ئۆپۆزسیۆن دوای زیانە بەرچاوەکانی پارتەکە لە هەڵبژاردنی شارەوانییەکانی ساڵی ٢٠٢٤ بەتایبەتی دوای سەرهەڵدانی ئەکرێم ئیمامئۆغڵو و دواتر دەستگیرکردنی ئەوان پێیان وایە کە ڕێوشوێنەکان تەنیا لێکۆڵینەوەی یاسایی نین بەڵکو دەستکاریکردنێکی سیاسییە لە دەسەڵاتی دادوەریدا کە ئامانج لێی لاوازکردنی پارتەکە لە ڕێگەی تەحەدای شەرعیەتی سەرکردایەتییەکەیەوە هەوڵێکە لەلایەن دەوڵەتەوە بۆ هەڵوەشاندنەوەی ڕکابەرەکەی پێش هەڵبژاردنەکانی داهاتوو.
بەڵام حکومەت و دەسەڵاتی دادوەری پێداگری لەسەر سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری لە دەستوەردانی سیاسی دەکەن و جەخت لەوە دەکەنەوە کە دۆسیەکان پەیوەندییان بە تۆمەتی گەندەڵی و پێشێلکاری ئیداری و دارایی ناوخۆییەوە هەیە لەناو شارەوانییەکان یان حزبەکەدا حکومەت پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە هیچ لایەنێکی سیاسی لە سەرووی یاساوە نییە تەنانەت لایەنە ئۆپۆزسیۆنەکانیش.
کاتی کردنەوەی و فراوانکردنی ئەم فایلانە لە ساتێکی بەرزبوونەوەی ئۆپۆزسیۆندا جێگەی سەرنجە جگە لەوەش لە وڵاتێکی وەک تورکیادا دەسەڵاتی دادوەری بە تەواوی لە چوارچێوەی سیاسی جیا نییە هەروەها ئامرازێکی تەنیا سیاسی نییە بەڵکو لە ناوچەیەکی خۆڵەمێشیدا کاردەکات تەنانەت ئەگەر ئامانجی سەرەکی سیاسیش نەبێت دەرئەنجامی سیاسی ڕوونە لاوازکردنی ئۆپۆزسیۆن بێناوبانگکردنی سەرکردایەتییەکەی و دروستکردنی ناسەقامگیری لەناو ئەو ئۆپۆزسیۆنەدا.
ئەم هەڵچوونە لەم کاتە تایبەتەدا بە ناچاری دەرئەنجامەکانی دەبێت لەوانە
1- لە ناوخۆدا جەمسەرگیری سیاسی تیژ ئێمە شاهیدی زیادبوونی دووبەرەکی لە نێوان لایەنگرانی حکومەت و ئۆپۆزسیۆن دەبین و لەدەستدانی متمانە بە سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری لە نێوان توێژێکی کۆمەڵگادا کە دەتوانێت ببێتە هۆی پەرەسەندنی ناڕەزایەتییە سیاسییەکان یان نائارامییە کۆمەڵایەتییەکان لە داهاتوویەکی نزیکدا
2- ئەگەری دابەشبوونی ناوخۆیی لەناو پارتی گەلی کۆماری (جەهەپە) ڕەنگە ململانێیەک لە نێوان سەرکردایەتی کۆن و نوێدا سەرهەڵبدات و بەم شێوەیە ئامادەیی بۆ هەڵبژاردنەکانی داهاتوو لاواز بێت
3- لە ڕووی ئابوورییەوە بۆرسەی ئەستەنبوڵ کاریگەری لەسەر دابەزینی نزیکەی 6% بوو پشکی بانکەکان کەوتە ژێر فشارێکی زۆرەوە حکومەتیش هەوڵیدا پاڵپشتی لیرەی تورکی بکات وەزیری ئابووری تورکیا لە لەندەن بە توندی هەستیار دەرکەوت بەرامبەر بە نیگەرانییەکانی وەبەرهێنەران لە کاتێکدا حکومەت هەوڵدەدات وەبەرهێنەرانی بیانی دڵنیا بکاتەوە کە سیاسەتی ئابووری وەک خۆی دەمێنێتەوە بانکی ناوەندیش بەردەوام دەبێت لە توندکردنەوەی دراوی خۆی و سەرەڕای گێژاوی سیاسی هیچ داڕمانێکی دارایی ڕوونادات بەداخەوە بازاڕەکان لە ئێستاوە بەدەست هەڵاوسانی بەرز و دابەزینی بەهای لیرە و قەیرانی ئابووری دیکەوە دەناڵێنن.
مشتومڕی نێوان دەسەڵاتی دادوەری و سیاسەت بە کراوەیی ماوەتەوە کە یەکێکە لە بابەتە هەستیارەکان. لێکدانەوە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکان بۆ سەربەخۆیی دامەزراوە دادوەرییەکان لە فشارە سیاسییەکان جیاوازن و هێڵی نێوان یاسا و سیاسەت کاڵ بووەتەوە بەتایبەتی کاتێک ڕێوشوێنی دادوەری هاوکاتە لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی هەڵبژاردن.
ئەم وڵاتە جەمسەرگیرییەکی تیژ لە نێوان ئۆردوگای دەسەڵاتدار و ئۆپۆزسیۆندا بەخۆیەوە دەبینێت ئەوەی ڕوودەدات ڕەنگە ڕێکخستنەوەی یاسایی دیمەنی سیاسی بێت یان دەستپێکی قۆناغێکی نوێی داڕشتنەوەی هاوسەنگی هێز پێش هەڵبژاردنەکانی داهاتوو بێت.
ئەمەیە کە سەرمایەداری لە تورکیا کە وڵاتێکی موسڵمانە بەرهەمی هێناوە دابەشبوون بەسەر یاسای عەلمانی و ململانێ بۆ کۆنترۆڵکردن و کاریگەری کەچی بەڕێوەبردنی کاروباری میللەت نابێت لە پلەی یەکەمدا ململانێی دەسەڵات دروست بکات بەڵکو پۆستی گشتی دەبێت بەرپرسیارێتی بێت نەک شەرەف
بەداخەوە ئێمە وەک موسڵمان خاوەنی یاسایەکی تەواو ئیلاهین لە شێوازی ژیانماندا لەگەڵ ئەوەشدا بە یاساکانی ڕۆژئاواوە دەلکێین کە تەنها لاوازی زیاتر دەکەن!