(*)

لەدوای داگیرکاری و دامەزراندنی دەوڵەتی نوێی عێراق لەلایەن بەریتانیاوە دوای جەنگی جیهانی یەکەم، لەگەڵ ئەو سنوورە نوێیانەی کە سیستمی جیهانی لەو سەردەمەدا سەپێنرابوو، حکومەتە یەک لە دوای یەکەکانی عێراق بە ئامانجی کۆنتڕۆڵکردنی سەروەت و سامانی کوردستان سیاسەتی سەرکوتکەرانەیان لە دژی گەلی کورد پەیڕەو کردووە، ئەمەش بە بەکارهێنانی هێزی سەربازی و دەرکردنی یاسا بەبێ بەشداری کورد ئەنجامدراوە، کە نزیکەی سەدەیەکی تەواو بەردەوام بوو، تا ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە ساڵی ٢٠٠٣.
لەگەڵ پێکهێنانی حکومەتی نوێ لە دوای ساڵی ٢٠٠٣، کورد بەشدار بوون لە داڕشتن و دەنگدان لەسەر دەستوور، بە هیوای زامنکردنی مافەکانیان لە چوارچێوەی عێراقێکی (فیدراڵی)، دەستووری (2005) بە ڕوونی دانپێدانانی هەرێمی کوردستانی وەک قەوارەیەکی فیدراڵی بە دەسەڵاتی یاسادانان و جێبەجێکردن و دادوەریی فراوانەوە دیاری کردبوو، بەڵام ناکۆکییەکان بەهۆی نەبوونی پابەندبوونی ڕاستەقینە بە جێبەجێکردنی بڕگەکانی دەستوور و لێکدانەوەی هەڵەیان لەلایەن حکومەتی فیدراڵیەوە بەردەوام بوون.
بۆ نموونە لە ساڵی (٢٠١٤) بەغدا بە بیانووی ناکۆکی لەسەر هەناردەکردنی نەوت بوودجەی هەرێمیان بڕی، هەرچەندە هەرێمی کوردستان شەڕی دژی داعشی دەکرد و پێشوازیی لە ملیۆنان ئاوارەی پارێزگاکانی دیکەی عێراقی دەکرد، لە ساڵی ٢٠١٧ و دوای ڕیفراندۆم کە گەلی کوردستان وەک مافێکی سروشتی بۆ دیاریکردنی چارەسنووسی خۆی ئەنجامدا، بەغدا به ڕێوشوێنی سزایی وەڵامی دایەوه و به شێوەیەکی سەربازی کەرکوک و ناوچه کوردستانییەکانی دەرەوەی هەرێمی داگیر کرد، ئەمە جگە لە گەمارۆی دارایی بە بڕینی مووچە و بوودجە کە تا ئەمڕۆ بەردەوامە، هەروەها دەسەڵاتی دادوەری فیدراڵی دەستوەردان لە کاروباری هەرێم دەکات، وەک هەموارکردنەوەی یاسای هەڵبژاردن و هەڵوەشاندنەوەی کورسییەکانی پەرلەمان و ڕێگریکردن لە درێژکردنەوەی ماوەی پەرلەمان، کە ئەمەش پێشێلکردنی ڕوونی پرەنسیپی سەربەخۆیی دەسەڵاتە.
ئەم سیاسەتانە بە مەبەستی لاوازکردنی متمانەی خەڵکی کوردستان بە حکومەتی هەرێم بوو، هەروەها بە ئیستغلالکردنی بەزۆر گرێدانی کوردستان بە دەوڵەتی عێراقەوە دادەنرێت، بۆیە داوای گەڕاندنەوەی هاوسەنگی لە پەیوەندی نێوان هەرێم و حکومەتی ناوەند دەکەین لەڕێگەی پابەندبوونی تەواو بە دەستوور و ڕێزگرتن لە پڕۆسەی یاسایی و سیاسی، هەروەها داوا لە کۆمەڵگای نێودەوڵەتی و میدیاکان دەکەین فشار بخەنە سەر ئەو لایەنانەی کە ڕێگری لە جێبەجێکردنی دەستوور دەکەن.
ڕوونکردنەوە و دەرەنجامەکان سەبارەت بەو ماددە دەستووریانەی کە لەلایەن حکومەتی فیدراڵیەوە پشتگوێ دەخرێن یان ڕادەگیرێن:

١- ماددەی (107)
کاروباری فەرمانبەرێتی گشتی فیدراڵی لە لایەن ئەنجومەنی ڕاژەی گشتی ڕێکدەخرێت، بە ئامانجی دڵنیابوون لە بەڕێوەبردنی پیشەیی و شەفافیەتی کاروباری فەرمانبەران لە سەرتاسەری عێراق، لێرەوە بەو ئەنجامە دەگەین کە ئەم ماددەیە فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان لە هەر جۆرە جیاکارییەک یان دەستوەردانێکی نایاسایی دەپارێزێت، بەڵام حکومەتی فیدراڵی ئەم پرەنسیپەی پێشێل کرد کاتێک لە ڕێککەوتنەکانی لەگەڵ هەرێمدا مەرجی ئەوەی دانابوو کە هەموو دامەزراندنە نوێیەکان و پاداشتی ساڵانەی فەرمانبەران و پلەبەرزکردنەوەکان ڕابگیرێن، زیادبوونی ژمارەی دانیشتوان و پێداویستییەکانی دامودەزگاکانی هەرێمی کوردستانی پشتگوێ خست.

٢- ماددەی (110)
دەسەڵاتە تایبەتەکانی حکومەتی فیدراڵی دیاری دەکات، وەک سیاسەتی دەرەوە و بەرگری و پاراستنی سنوورەکان، هەر شتێک لە چوارچێوەی ئەو دەسەڵاتانەدا باس نەکرابێت، لە چوارچێوەی دەسەڵاتی هەرێمدا دەمێنێتەوە، لەوانەش بابەتی ئاسایشی ناوخۆ و ئیدارەی حکومەتی هەرێم، بەڵام بەغدا زۆرجار هەوڵ دەدات هەرێمی کوردستان کۆنترۆڵ بکات له ڕێگەی هێزی سەربازی فەرمی یان میلیشیاکانی کە لەلایەن هەندێک وڵاتی ناوچەکە پشتگیری دەکرێن و هەندێک لایەنی ناوخۆ بە پێشێلکردنی دەستوور و یاسا و بنەما نێودەوڵەتییەکان، هەوڵی دەرکردنی یاسایەک دەدەن بۆ شەرعیەتدان بە چالاکییەکانیان له ژێر ناوی دامەزراوەکانی حکومەت.
٣- ماددەی (112)
بەڕێوەبردنی نەوت و غازی دەرهێنراو لەو کێڵگانەی کە لە کاتی نووسینی دەستوور (2005)دا هەبوون بە هاوکاری حکومەتی فیدراڵی و هەرێم دیاری دەکات، بە پشتبەستن بە ماددەی (١١٥) ئەو کێڵگانەی کە دوای نووسینی دەستوور دۆزراونەتەوە، دەکەونە ژێر دەسەڵاتی هەرێم، ئەمەش ماف بە هەرێم دەدات گرێبەست لەگەڵ کۆمپانیاکان بکات و سەرچاوە نەوتییە نوێیەکانی بەڕێوە ببات، بەتایبەت لەبەر نەبوونی یاسایەکی فیدراڵی تایبەت بە نەوت، بەردەوام حکومەتی فیدراڵ ئەو بابەتە بۆ دروستکردنی قەیرانی سیاسی لەگەڵ هەرێمی کوردستان دەقۆزرێتەوە.
٤- ماددەی (١١٥)
ئاماژە بەوە دەکات کە هەر شتێک لە دەسەڵاتە تایبەتەکانی حکومەتی فیدراڵیدا نەهاتووە، لە چوارچێوەی دەسەڵاتی هەرێمەکاندا دەمێنێتەوە، لە ئەگەری دروستبوونی ململانێ یاسای هەرێمەکان پێشینەیان دەبێت، بەڵام بە پشتگوێخستنی ئەم ماددەیە هەوڵی بەردەوام بۆ سەپاندنی یاساکانی فیدراڵی بەسەر هەرێمدا هەیە.
٥- ماددەی (١١٦)
ئەم ماددەیە دیاری دەکات کە سیستەمی فیدراڵی لە پایتەخت و هەرێمەکان و پارێزگا لامەرکەزییەکان پێکدێت، دووپاتی دەکاتەوە کە کوردستان قەوارەیەکی فیدراڵییە و حوکمی سەربەخۆی فراوانی هەیە، بە پێچەوانەی ئەوەی کە هەندێک لە نەیاران ئیدیعا و پەرە بەوە دەدەن کە هەرێم تەنها پارێزگایەکی ئاساییە سەر بە حکومەتی فیدراڵە.
٦- ماددەی (١١٧)
بە فەرمی دان بە هەرێمی کوردستان و دەسەڵاتەکانیدا دەنێت، ڕێگە بە دروستکردنی هەرێمی نوێ دەدات، ئەمەش دانپێدانانێکی دەستووری تەواوە بە مافی هەرێم بۆ بەڕێوەبردنی کاروبارەکانی و دانانی یاساکانی.
٧- ماددەی (١٤٠)
ئاماژە دەکات بە ئەنجامدانی ڕیفراندۆمێک لە کەرکوک و ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی هەرێم بۆ دیاریکردنی خاوەندارێتی و بەڕێوەبردنی ئەو ناوچانە، بەڵام ئەم ماددەیە جێبەجێ نەکرا، بە پێشێلکردنی دەستوور و یاسا نێودەوڵەتییەکان تەعریبکردن و گۆڕینی دیمۆگرافی لەم ناوچانە تا ئێستا بەردەوامە.

 

 

(*)

پارێزه‌ر