دلێر عەبدولخالق، ئەندامی ئەندامی ئەنجومەنی سیاسیی بزووتنەوەی گۆڕانە و یەكێكە لەو سیاسەتمەدارانەی كە زۆر بە وردی هەڵوەستە لەسەر پرسە چارەنووسسازەكان دەكات. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی بازنەی گفتوگۆ»دا (پرۆسەی سیاسی لە هەرێمی كوردستان و ئاستەنگەكانی)، بەمجۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو.

 

 

 

ئێوارەتان باش. خۆشحاڵم لە 42هەمین ئەڵقەی «بازنەی گفتوگۆ» لەگەڵتانم. هیواخوازم بەشداری و گفتوگۆكانمان ببێتە دەرفەتێك بۆ خستنەڕووی ڕوانینێكی بابەتی و هەڵسەنگاندنێكی ڕەخنەگرانە و زانستییانە لەبارەی پرۆسەی سیاسیی هەرێمی كوردستان و ئالنگارییەكانی، بەو ئامانجەی دیالۆگێكی بنیادنەر بكەین، كە لە خزمەتی گەشەپێدانی ژیانی سیاسی، دەرچوون لە قەیران و بنبەستی سیاسی و بە دامەزراوەییكردنی سیستمی حوكمڕانیی هەرێم بێت.

لەم هەلومەرجە هەستیارەی ئەمڕۆی هەرێمی كوردستان و بە گەڕانەوە بۆ بنەماكانی زانستی سیاسی، بۆ تێگەیشتن لە ئالنگاری و دەستنیشانكردنی چارەسەرەكان، پێویستە دەستبەرداری «گوتاری ستایشكاری و خۆشدوویی» بین و بابەتیانە هەڵسەنگاندن و پشكنین بۆ قەیرانە هەناوییەكانی سیستمی سیاسی و حوكمڕانیی هەرێم بكەین. لەم سۆنگەیەوە، ئاشكرایە لە سەرەتای دامەزراندنی ئەزموونی حوكمڕانی لە هەرێمی كوردستان، بەداخەوە زۆربەی كات بەرژەوەندییە نیشتمانی و نەتەوەییەكان خراونەتە دوای بەرژەوەندییە حزبییەكانەوە. لەسەر ئەم بنەمایەش، دۆخێك هاتە ئاراوە كە هێزە سیاسییە بەرهەڵستكارەكان، كە گوتاری چاكسازییان بەرز كردەوە (مەبەستمان لەو هێزانەیە خاوەنی چەك، سەرچاوەی دارایی و پەیوەندیی هەرێمایەتی نەبوون) پشتگوێ خران. هەر بۆیە، ئەو قەیران و تەنگژە قووڵانەی، كە ئێستا هەرێمی كوردستان پێیانەوە دەناڵێنێت، تا ڕادەیەكی زۆر دەرئەنجامی پشتگوێخستنی ئەم گوتارە ڕیفۆرمخوازییە بوو، ئەم خواستەش، نەك تەنیا لای بزووتنەوەی گۆڕان، بەڵكو لەلایەن دەستەبژێری سیاسی و ئازادیخوازان و تەنانەت بەشێك لە كاربەدەستانی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و پارتی دیموكراتی كوردستانیش بە هەستكردن بە مەترسییەكان پشتگیری دەكران، بەڵام بەداخەوە، لەلایەن دەستەبژێری سیاسیی دەسەڵاتدار، قۆناغ بە قۆناغ و بە بەرنامە و پلان دژایەتی ئەو خواستە چاكسازیخوازە كرا، تا گەیشتینە ئەمڕۆ، كە لەبەردەم گۆڕانكارییە جیوپۆلیتیكی و بارگۆڕانی هاوكێشە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەكانداین لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. لە لایەكی دیكەوە، لەسەر ئاستی عێراقیش لەبەردەم هاوكێشەی بەهێزبوونەوەی دەسەڵاتی ناوەند و لاوازكردنی بنەماكانی فیدڕاڵیزم و بچووكبوونەوەی قەوارەی دەستووریی هەرێمی كوردستانداین.

لەبارەی ئەو پرسیارەی گۆڕان لە كوێی هاوكێشە سیاسییەكانی هەرێم و عێراقە، دەتوانم بڵێم: «گۆڕان» باجی گوتاری نیشتمانی، نەتەوەیی و هەستكردنی بە بەرپرسیارێتی دا. تەنانەت دوو جار ئەزموونی بەشداریكردنی لە كابینەی هەشتەم و نۆهەمی حكومەتدا، تووشی پاشەكشێی جەماوەری و دووركەوتنەوەی لایەنگرانی دا، ئەمەش نیشانەی هەستكردن بە بەرپرسیارێتی نیشتمانی بوو، چونكە لە قورسترین و دژوارترین دۆخەكاندا شانی دایە بەر ئەو بەرپرسیارێتییەی بووە «جامی ژەهر» بۆی. پێویستە ئەوەش بوترێت، لە ئەزموونی بەشداریكردنمان لە كابینەكانی حكومەتدا، ئێمە تەنیا بۆ تەواوكردنی كابینەكان بەكار هاتین، واتە بەشدار بووین، نەك هاوبەشێكی ڕاستەقینە. مەبەستم ئەوە بوو چۆن دروشمەكانی پارتی دیموكراتی كوردستان لە دوایین هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق گەڕانەوە بوو بۆ «هاوبەشی و هاوسەنگی و سازان»، خۆزگە ئەو دروشمانە بۆ ناوخۆی هەرێمیش جێبەجێ دەكران، كە دڵنیام ئێستا تووشی ئەو پەرتەوازەیی و بێ متمانەییە لەگەڵ یەكتر نەدەبووین. بە دیوێكی دیكەدا، ئەوەی پارتە دەسەڵاتدارەكان بۆ خۆیان بە ڕەوای دەبینن لە بەغدا، بۆ لایەنەكانی دیكەش، پارتی لە هەولێر و یەكێتی لە سلێمانی بە ڕەوای ببینن.

لەم گفتوگۆیەدا كە ناونیشانەكەی تیشك دەخاتە سەر ئاستەنگ و لەمپەرەكان، ئەگەر كاتەكانمان بە پێشكەشكردنی لیستێك لە ستایش و موجامەلەی سیاسی بەفیڕۆ بدەین، ناگەینە هیچ ئەنجامێكی دروست. پێویستە بە ڕاشكاوی باسی ئەو برین و كێشە قووڵانە بكەین كە لەسەر مێزی گفتوگۆن، چونكە ئەنجامدانی هەڵسەنگاندنێكی بابەتییانە بۆ پرۆسەی سیاسی و سیستمی حوكمڕانی لە هەرێمی كوردستان، دەری دەخات كە ئێمە دەرگیری كۆمەڵێك كێشە و ئالنگاریی سیاسیی جددین، كە پێویستە هێزە سیاسییە باڵادەستەكان و لایەنەكانی دیكەش پێكەوە هەوڵی چارەسەركردنیان بدەین. لەوانە پرسی كاراكردنەوەی پەرلەمان پرسێكی گرنگ و جێی بایەخە بە لای ئێمەوە، ئەو دامەزراوەیە گوزارشت لە ئیرادەی سیاسی و ڕەوایەتیی سیاسیی خەڵكی كوردستان دەكات، هەر بۆیە سازان بۆ كاراكردنەوەی پەرلەمان لە خزمەتی پرۆسەی سیاسیی هەرێمە. لەم ڕوانگەیەوە هەفتەی ڕابردوو شاندی مەكتەبی سیاسیی پارتی دیموكراتی كوردستان بە نوێنەرایەتیی بەڕێز مەسعوود بارزانی دوور لە چاوی كامێرا سەردانی ئێمەیان كرد، سەردانی لایەنەكانی دیكەشیان كردووە. ئەمە هەنگاوێكی گرنگە بۆ ئەوەی گفتوگۆ بكەین و بگەینە خاڵی هاوبەش، چونكە ئەو مەترسییانەی ڕوویان لە هەرێمی كوردستان كردووە، ئەوەندە گەورەن وەك ڕووناكی و گەرمی خۆر ناشاردرێنەوە.

بۆ نموونە، ئێمە لە ١٩ی ئایاری ١٩٩٢ەوە یەكەم هەڵبژاردنی پەرلەمانمان ئەنجام دا و یەكەم خولی پەرلەمانی كوردستان كەوتە كار، بەڵام هەمیشە كێشەی دواخستنی هەڵبژاردنەكانمان هەبووە و نەمانتوانیوە لە كاتی دەستووریی خۆی ئەنجامیان بدەین. ئەگەر بەراوردێك لەگەڵ عێراقدا بكەین، دەبینین عێراق لە ماوەی ٢٣ ساڵی ڕابردوودا شەش خولی هەڵبژاردنی ئەنجام داوە و ئێستا خولی شەشەمی ئەنجومەنی نوێنەران لە كاردایە، لە كاتێكدا هەرێمی كوردستان بە تەمەنێكی ٣٤ ساڵییەوە، تازە لە خولی شەشەمدایە و بە ناكارایی ماوەتەوە، كە لە ڕاستیدا دەبوو ئێستا لە خولی نۆیەمی پەرلەمان بووینایە، جگە لەمەش، پرۆسەی پێكهێنانی حكومەتی هەرێم هەمیشە دواكەوتووە. خۆزگە ئەم دواكەوتنە لە پێناو خزمەتكردنی باشترین كارنامەی خزمەتگوزاری، چەسپاندنی دیموكراسی، گەشەپێدانی ئازادییە گشتییەكان و باشتركردنی فەزای ئازادیی ڕادەربڕین بوایە، بەڵام بەداخەوە، كێشەكە هەموو جار پەیوەست بووە بە دابەشكردنی دەستكەوتە حزبی و كەسییەكانەوە. كاتێكیش هەڵبژاردن و پێكهێنانی حكومەت لە كاتی خۆیاندا ئەنجام نادرێت، بێگومان متمانەی سیاسی و ڕەوایەتیی حوكمڕانی پاشەكشە دەكەن. ئەم دۆخە بووەتە هۆی ئەوەی تەنانەت ئەو دەوڵەتە دۆستانەی پێشتر پشتیوانمان بوون، ئێستا بە دیدێكی ڕەخنەگرانەوە لەم سیستمە حوكمڕانییە دەڕوانن.

لە عێراقی دوای ساڵی ٢٠٠٣ و بەتایبەت دوای پەسەندكردنی دەستووری هەمیشەیی لە ساڵی ٢٠٠٥دا، بەهۆی جێبەجێنەكردنی دەستوور و زاڵبوونی بەرژەوەندییە حزبییەكان و نەبوونی ئیرادەی ڕاستەقینەی كوردستانی، دوو جۆر دەستوور هەیە. یەكەمیان ئەو دەستوورە نووسراوەیە، كە خەڵك دەنگی پێداوە، بەڵام بەشێكی زۆری لە ماددەكانی جێبەجێ نەكراون، كە بەپێی بەداواداچوون و دەرئەنجامی چەند توێژینەوەیەك نزیكەی (٥٥) ماددەی دەستووری لە كۆی گشتیی ماددەكانی دەستووری هەمیشەیی عێراق كاریان پێ نەكراوە. لە بەرانبەردا، دەستوورێكی نەنووسراو لە كاردایە، كە لەسەر بنەمای عورفێكی سیاسیی دەسەڵاتدارانی بەغدا جێبەجێی دەكەن، كە ئەجێندای ئەم دەستوورە نەنووسراوە پێچەوانەی بنەماكانی دەوڵەتی فیدڕاڵی و بۆ بچووككردنەوە و سنوورداركردنی قۆناغ بە قۆناغی دەسەڵاتە یاسایی، قەزایی، سیاسی و دەستوورییەكانی هەرێمی كوردستانە.

ئەم پاشەكشەكردنە بە دەسەڵاتەكانی هەرێمی كوردستان لەكاتێكدایە كە ئەم ئەزموونە دیموكراتییە بەرهەمی دەیان ساڵ خەبات، قوربانیدانی گەلێكی چەوساوە، كارەساتی ئەنفال، جینۆساید و ڕووبەڕووبوونەوە و سڕینەوەی ناسنامەی نەتەوەییمان بووە. پرسیارەكە لێرەدا ئەوەیە: بۆچی دەسەڵاتداری ناوەند سەركەوتوو بووە لە بەهێزكردنەوەی ناوەند و لاوازكردنی هەرێم؟ دیارە بەشێك لە وەڵامی پرسیارەكە ناكۆكیی ناوخۆیی و دابەش بوونە بەسەر ئەجێندای دەرەكی. لە لایەكی دیكەوە، دوو هۆكاری سەرەكی كاریگەریی ڕاستەوخۆ لەسەر پرۆسەی سیاسیی هەرێمی كوردستان دادەنێن، یەكەمیان هۆكاری دەرەكییە، كە پەیوەستە بە گۆڕانكارییە جیۆپۆلەتیكی و ئیقلیمییەكان، ململانێی هێزە زلهێزەكان و دووبارە دابەشكردنەوەی نەخشەی ئابووری و سیاسی لە جیهان و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. كە بێگومان ئەم هاوكێشەیە لە دەرەوەی دەسەڵات و ئیرادەی ئێمەدایە. دووەمیشیان هۆكاری ناوخۆییە، كە تەواو لەژێر دەسەڵاتی خۆماندایە و دەبێت كێشە و ئاستەنگەكانی خۆمان چارەسەری بكەین.

ئەگەر بە واقیعییانە سەیری دۆخەكە بكەین، بەرپرسیاریەتی یەكەم و سەرەكی لەم دۆخە نەخوازراوەدا، بەهۆی پێگە، ڕێژەی دەنگ و هەژموونی سیاسییەوە، دەكەوێتە ئەستۆی پارتی دیموكراتی كوردستان، و لە دوای ئەویش یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان بەرپرسیارە. هێزەكانی دیكەش بە پێگەی خۆیان بەرپرسیارن. هەر بۆیە ئەركی لایەنە سەرەكییەكانە، كە بە گیانی بەرپرسیاریەتییەوە بەرەو چارەسەركردنی كێشە ناوخۆییەكان و یەكخستنی گوتاریی كوردی هەنگاو بنێن. چونكە ئەو مەترسییەی ئەمڕۆ ڕووبەڕووی قەوارەی سیاسیی هەرێمی كوردستان بووەتەوە، گەورە و هەستیارە و پێویستی بە خوێندنەوە هەیە. بۆ نموونە پرسی یەكنەخستنەوە و بە نیشتمانیكردنی هێزەكانی پێشمەرگە، كە ئێستا وای لێهاتووە دەسەڵاتدارانی بەغدا ڕەخنە لە پارتی و یەكێتی دەگرن، كە تەنانەت ئامادەن نین هێزی پێشمەرگە تەسلیمی حكومەتی هەرێمیش بكەن. ئەوە ڕەخنەیەكی ڕژد و جەوهەرییە. پرسیارە سەرەكییەكە ئەوەیە: چۆن دەكرێت گەلێك كە بە درێژایی دەیان ساڵ قوربانیی لە پێناو ئازادی و دامەزراندنی قەوارەیەكی نیشتمانی دابێت، دوای سی و پێنج ساڵ لە ئەزموونی حوكمڕانی و بوونی پەرلەمان و حكومەت، خاوەنی هێزێكی نیشتمانی نەبێت و نەیتوانیبێت یەك هێزی نیزامی هەبێت؟

ئەم دۆخەی ئێستا پێمان دەڵێت، كێشەكە تەنیا پەیوەندیی بە فاكتەرە دەرەكییەكانەوە نییە، بەڵكو ڕەگی لە جۆری بیركردنەوە و ڕوانینی ناوخۆیی خۆماندا هەیە بۆ ئەزموونی حوكمڕانی، كاتێكیش لە ڕەهەندی مێژووییەوە هەڵسەنگاندن بۆ پرۆسەی حوكمڕانی هەرێم دەكەین و سەیری مێژووی كورد دەكەین لە دوای شەڕی چاڵدران لە ساڵی (١٥١٤)ـەوە، كە زیاتر لە پێنج سەدەیە، دەبینین ئەزموونی میرنشینە كوردییەكان بەردەوام بە هۆی ململانێی ناوخۆیی و نەبوونی گوتارێكی یەكگرتوو تووشی لێكترازان و لەناوچوون بوونەتەوە. ئاوڕدانەوە بۆ ئەو مێژووە نیشانمان دەدات، كە ئێمە هێشتا نەمانتوانیوە وانە لە ڕابردوو وەربگرین و هەمان ئەو هەڵە مێژووییانە دووبارە دەكەینەوە، كە پێشتر بوونە هۆی لەدەستدانی قەوارە و قەڵەمڕەویی كوردی.

یەكێكی دیكە، لە پایە بنەڕەتییەكانی حوكمڕانییەكی تەندروست، سەروەریی یاسا و سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەرییە. كاتێك بە وردی لە وتار و لێدوانەكانی سەركردە باڵاكانی هەرێم دەڕوانین، دەبینین هەمووان بەردەوام جەخت لەسەر گرنگیی جێبەجێكردنی یاسا و پاراستنی سەربەخۆیی دادگاكان دەكەنەوە، بەڵام كێشە سەرەكییەكە لەوەدایە، كە ئەم دروشم و وتانە لەسەر ئەرزی واقیع ڕەنگ نادەنەوە و تەنانەت ئەو یاسایانەی، كە لەلایەن پەرلەمانی كوردستانەوە دەرچوون، بە تەواوی جێبەجێ ناكرێن، لێرەشدا، هۆكاری دەرەكی و دەسەڵاتدارانی بەغدا بەرپرسیار نین، پێش ئەوان، خۆمان لەبەردەم دادگای میللەتەكەمان بەرپرسیارین، لەسەر ئاستی ناوچەییشدا، پێویستە ددان بەوەدا بنێین كە كورد لە عێراق و سووریادا، وەك كاراكتەرێكی نادەوڵەتی لەبەردەم ئالنگاری و مەترسیی نوێدایە. لە دۆخێكی وەها ناسكدا، باشترین ڕێگەچارە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم هەڕەشانە و پاراستنی دەستكەوتەكان، بەدیهێنانی یەكڕیزی و گوتارێكی سیاسیی هاوبەشە. یەكبوون بە مانای سڕینەوەی جیاوازییە فكری و سیاسییەكان، یان نەمانی قەوارەی حزبەكان نییە، بەڵكو بە مانای ئیدارەدانی جیاوازییەكان و ڕێككەوتن و هاودەنگییە لەسەر هێڵە گشتی و نیشتمانییەكان كە پارێزگاری لە بەرژەوەندیی گشتیی گەلەكەمان دەكەن.

جێگەی سەرنجە كە پێكهاتەكانی دیكەی عێراق، سەرەڕای بوونی ململانێی زۆر توند لە نێوانیاندا، توانیویانە لە كاتە هەستیارەكاندا بگەنە سازان. بۆ نموونە، پێكهاتەی سوننە سەرەڕای هەموو ناكۆكییە ناوخۆییەكانیان، لە كۆتاییدا لەسەر دیاریكردنی كەسایەتییەك بۆ سەرۆكایەتیی پەرلەمان ڕێك دەكەون، پێكهاتەی شیعەش بە هەمان شێوە، لە كاتێكدا ناوچەكە لەناو قەیرانێكی گەورەدایە و وڵاتانی دەوروبەر دەستتێوەردانی ڕاستەوخۆ دەكەن، دەتوانن پێكەوە سازان بكەن و حكومەتی فیدڕاڵی پێكبهێنن، بەڵام جێگەی داخە كە كورد بۆ دیاریكردنی كەسایەتییەك بۆ سەرۆكایەتیی كۆمار ناتوانێت لەسەر مێزێكی گفتوگۆ كۆببێتەوە و نوێنەرایەتییەكی هاوبەش و یەكگرتووی بلۆكی كوردی دیاری بكەن، ئەم لێكترازانەش زیانێكی گەورەی بە پێگەی كورد لە بەغدا گەیاندووە و فشارەكانی سەر هەولێریشی زیاتر كردووە.

لە كۆتاییدا، بەرپرسیاریەتیی مێژوویی سەركردە و بڕیاردەرانی هەرێمی كوردستان زۆر قورسە. ئەوانەی لە لووتكەی دەسەڵاتدان دەبێت سینگفراوانتر بن و ڕەخنەكان بە دڵێكی كراوەوە وەربگرن. ئەگەر ئێمە خۆمان نەتوانین لەژێر چەتری بەرژەوەندیی نیشتمانی و بازنەی كوردبووندا بگەینە سازان، ئەوا هاوكێشە دەرەكییەكان ناچارمان دەكەن بە كەمترین دەستكەوتەوە مل بەو واقیعە بدەین كە بە سەرماندا دەسەپێندرێت. مێژوو بەزەیی بە كۆمەڵە لاواز و دابەشبووەكان نایەتەوە، ئەگەر خۆمان بە یەكەوە ڕێك نەكەوین و ستراتیژێكی نیشتمانی هاوسەنگ لەسەر ئاستی هەرێم، بەغدا و ناوچەكەش دانەڕێژین، هەموو ئەو دەستكەوتە سیاسی و دەستوورییانەی بە دەریایەك لە خوێن و كۆمەڵكوژیی و قوربانیدانی گەلەكەمان بەدەست هاتوون، لەدەست دەچن. بە دیوێكی دیكەدا، پێكەوە نەبین. پەرتمان دەكەن و دەسەڵات و بەرژەوەندیی ئەوانی دیكە بەسەرماندا زاڵ دەكەن.