یۆنادم یووسف كەننا، یەكێكە لە ناوە سیاسییە دیارەكانی سەر گۆڕەپانی هاوچەرخی كوردستان و عێراق و ناوی بە خەباتی نەتەوەیی و نیشتمانیی پێكهاتەی ئاشووری لە حەفتاكانی سەدەی ڕابردووەوە بەستراوەتەوە. ئەو یەكێكە لە دامەزرێنەرانی بزووتنەوەی دیموكراتی ئاشووری (زۆعا) لە ساڵی ١٩٧٩دا، سەرەتای ساڵانی نەوەدەكاندا، بە شێوازێكی كارا بەشداریی لە ئەزموونی سیاسیی هەرێمی كوردستاندا كردووە و وەك ئەندامی پەرلەمان و وەزیر لە یەكەمین كابینەی حكومەتدا خاوەن پۆست و پلە بووە، پاش ساڵی ٢٠٠٣، كاروچالاكییەكانی گواستەوە بۆ كایەی سیاسیی فیدڕاڵ، لەوێشدا بوو بە ئەندامی ئەنجومەنی حوكم، كۆمەڵەی نیشتمانی و ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بۆ چوار خولی یەك لەدوای یەك، وەك نوێنەری فراكسیۆنی پەرلەمانیی ڕافیدەین، لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (پرۆسەی سیاسی لە هەرێمی كوردستان و ئاستەنگەكانی)، بەمجۆرە بۆچوون و پێشنیارەكانی خستەڕوو.

 

پێزانینی قووڵی خۆم ئاراستەی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم بۆ ڕەخساندنی ئەم دەرفەتە و كۆكردنەوەی ئەم دەستەبژێرە جۆراوجۆرە لە دیدگا و بیرۆكەكان لە دەوری یەك مێزی گفتوگۆ. ڕێكخستنی ئەم جۆرە دیدارانە بۆ تاوتوێكردنی پرسێكی زۆر هەستیار كە دەست دەبات بۆ ناخی ئێستا و داهاتووی هەموومان، هەنگاوێكی بنەڕەتی و تەوەرەییە بەرەو چەسپاندنی لێكتێگەیشتنی هاوبەش.

كاتێك لە دیمەنەكە دەڕوانم بەپێی ئەزموونی سیاسی و مێژوویی خۆم كە زیاتر لە پێنج دەیە دەخایەنێت، كە تێیدا شاهیدێكی حاشاهەڵنەگری ڕەوتی ڕووداوەكان و وەرچەرخانەكانی هەرێمی كوردستان و عێراق بووم لە شەستەكانی سەدەی ڕابردووەوە و لە بڵێسەی شۆڕشی ئەیلوولەوە تا ئەمڕۆ، لە ساڵانی ١٩٩١ و ١٩٩٢دا، كاتێك بەرەی كوردستانی دەسەڵاتی وەك ئەمری واقیع بەڕێوەدەبرد، بڕیار لەسەر ئەنجامدانی یەكەمین پرۆسەی هەڵبژاردنی پەرلەمان درا. دواتر، ئێمە لە ڕێگەی لیستی بزووتنەوەی دیموكراتی ئاشووریدا چوار كورسیی پەرلەمانیمان لە كۆی پێنج كورسیی پێكهاتەی كریستیان بەدەست هێنا. لەو كاتەدا، هەردوو جەمسەرە باڵادەستەكە (پارتی و یەكێتی) ئارەزووی دامەزراندنی زۆرینەیەكی سیاسیی فەرمانڕەوایان دەكرد، بەڵام ئێمە بە توندی دژ بەم ئاراستەیە ڕاوەستاین و ڕاشكاوانە پێمان ڕاگەیاندن: «ئێوە لەم قۆناغەدا هیچ بەرگەی قبووڵكردنی یەكتر ناگرن، كەواتە پێویستە لەسەر بنەمای تەوافق و هاوبەشیی ڕاستەقینە كار بكەین، چونكە سەرجەممان لەم نیشتمانە هاوبەشەدا شەریكین».

ئێمە هیچ كاتێك ڕازی نەبووین لۆژیكی زۆرینە بكرێتە كەرەستەیەك بۆ پەراوێزخستن، یان دوورخستنەوەی ئەوانی دیكە. لەم پێودانگەدا، وتە گونجاوەكەی كۆچكردوو مامۆستا عەزیز محەمەدم دێتەوە یاد كاتێك دەیگوت: «بارودۆخی ئێمە یەكجار هەستیار و ناسكە». لە ڕاستیدا، دۆخەكە لە ساڵی ١٩٩٢دا شڵەژاو بوو، تا ئێستاش هەر بەو چەشنە بەردەوامە، ئەمەش پیشاندەری ئەو ڕاستییەیە كە سەركێشی و تاكڕەوی بە هیچ شێوەیەك ئاشتی ناهێننە دی و خزمەت بە ئارامیی ناوچەكە ناكەن.

لێرەدا پرسیارە سەرەكییەكە بە زەقی دەمێنێتەوە: ئەگەر لەو ساتەوەختەدا یەكێك لە جەمسەرەكان بە تەنیا جڵەوی دەسەڵاتی بگرتایە دەست و لایەنەكەی دیكە بەرەو ڕیزی ئۆپۆزسیۆن بكشایەتەوە، ئایا هیچ كامێكیان توانای قبووڵكردنی ئەوی تریان دەبوو؟ بێگومان نەخێر. بۆیە من پۆلێنكردنی نەخشەی سیاسیم بۆ بەرەی زۆرینەی دەسەڵاتدار و كەمینەی ئۆپۆزسیۆن ڕەت كردەوە. لەنێو ئەو كێبركێی ژمارەییەدا، بەهۆی خاوەندارێتی چوار كورسی لەلایەن ئێمەوە وەك نوێنەری كریستیانەكان، نەخشەی هاوپەیمانێتییەكە بەم شێوازە دەستنیشان دەكرا: ئەگەر لەگەڵ پارتیدا بوەستاینایە، دەبووە خاوەن ٥٥ كورسی بەرانبەر ٥٣ كورسیی یەكێتی، و لەسەر ئەم بنەمایەش، چوار وەزارەت و پۆستی پارێزگاری دهۆكمان پێ پێشكەش دەكرا. بەڵام قەیرانە قووڵەكە زۆر پەنهانتر بوو، چونكە زۆری نەخایاند شەڕی ناوخۆ بۆ ماوەی چوار ساڵ بە سەختی تەشەنەی سەند و بووە هۆكاری گیانبەختكردنی سێ هەزار مرۆڤ، ئەمەش دروستیی خوێندنەوەی ئێمە بۆ پێگە و هاوسەنگیی هێزەكان لەو سەردەمەدا دەردەخات.

ئەگەر هاوكێشەی دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆن بەو شێوازە بسەپێنرایە، بە دڵنیاییەوە پێكدادان ڕووی دەدا. مەبەست لێرەدا، نەبوونی ئامادەكاریی دەروونی و فەرهەنگی سیاسیی پاڵپشتیكەر بوو بۆ چەمكی ئۆپۆزسیۆن لەو سەردەمەدا، چونكە ئێمە هێشتا نەگەیشتبووینە ئەو پێگەیشتنە دیموكراسییەی كە لە فەرەنسا، یان ئەڵمانیا پەیڕەو دەكرێت، بەڵكو تەنیا یەكەم هەنگاوەكانمان بەرەو پێگەیشتنی سیاسی دەنا.

لە قۆناغێكی دواتردا، لە كاتی شەڕی چەكداریی نێوان یەكێتیی نیشتمانی و بزووتنەوەی ئیسلامیدا، كاتێك مووشەكی گڕاد لەسەر سەربانی كارگەی جگەرەكە جێگیر كرا، لە كۆبوونەوەیەكی ئەنجومەنی وەزیراندا پێشنیارێكی جددیم بۆ دامەزراندنی هێزێكی ئەمنیی نیشتمانیی هاوبەش و سەربەخۆ پێشكەش كرد، كە لە ململانێ حزبییەكان دوور بێت و تەنیا ئەركی پاراستنی ئاسایش و سەقامگیری بێت. لەو كاتەدا، كاك فوئاد مەعسووم و كۆچكردوو دكتۆر ڕۆژ نووری شاوەیس بە زەردەخەنەیەكی ماناوازەوە گوتیان: «براكەم، زۆر زووە بۆ هەنگاوێكی لەو شێوەیە». ئێستاش دەپرسین: تا كەی كاتەكە زووە؟ ئەم پێشنیارە سی و سێ ساڵ لەمەوبەر (بە وردی لە ساڵی ١٩٩٣دا) بۆ بنیادنانی هێزێكی نیشتمانیی بێلایەن لە هەولێر پێشكەش كرا، تا دوور بێت لە هەژموونی حزبی، بەڵام بەداخەوە لەبار برا و ڕێگەی جێبەجێكردنی بۆ نەدۆزرایەوە.

كاتێك لە ساڵی ١٩٩٤دا ململانێی ناوخۆیی سەریهەڵدایەوە، پەیامنێرانی ڕاگەیاندنی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و پارتی دیموكراتی كوردستان سەردانیان كردم. بە حوكمی ئەركەكەم لەو كاتەدا وەك وەزیرێكی حكومەت، ڕێنماییم دا كە چاوپێكەوتنەكە بە هاوبەشی لەگەڵ هەردوولایاندا ساز بكرێت. كاتێك پرسیاری هۆكارەكانی هەڵگیرسانی ئەم شەڕەیان لێكردم، پێم گوتن: «هەردوو لایەن دوو حزبی كوردیی نەتەوەیین، لە ڕووی ئایینییەوە موسڵمانن و سەر بە مەزهەبی شافیعیی سوننەن، كەواتە هیچ پاساوێكی نیشتمانی، ئایینی، یان مەزهەبی بۆ ئەم شەڕە بوونی نییە، ئەمەش بەو مانایەیە كە شەڕەكە بێ شەرعییەتە و ئەم كێبڕكێیە تەنیا لە بەدەستهێنانی دەسەڵات و دیاریكردنی ئەوەی كێ لە پێشەنگی دیمەنەكەدایە و كێ دەبێتە دووەم كورت دەبێتەوە». ڕامگەیاند كە بڕوام بەم جۆرە ناكۆكییانە نییە و پێیان ڕازی نیم، چاوەڕوانیش ناكرێت ڕۆژێك ببمە شەریك لەم شێوازی فەرمانڕەواییەدا، ئەمەش نەك لەبەر ترسم لە شەڕ، بەڵكو بە هۆی نەبوونی باوەڕی سیاسیم بەم ڕێبازە، لەدەستدانی شەرعیەتی ململانێیەكە، و بە هۆی بڕوام بەوەی كە كێشە و ناكۆكییەكان هەمیشە بە لێكتێگەیشتن و گفتوگۆ چارەسەر دەبن.

ئەزموونی مێژوویی ساڵانی (١٩٩٤-١٩٩٨) و قۆناغەكانی دوای شەڕی ناوخۆیی ئەوەیان سەلماند كە لێكدووركەوتنەوەمان قەیران و ئاڵۆزی دەخوڵقێنێت، تەبایی و یەكڕیزییشمان بووژانەوە و ژیان دەگێڕێتەوە. ئێمە وەك كەسایەتی كاتی و تێپەڕین، لە كاتێكدا گەل، پرۆسەی سیاسی و داهاتووی منداڵەكانمان بۆ هەمیشە دەمێننەوە.

بۆیە پێویستە لەسەر سەركردایەتیی سیاسیی ئێستا، بەتایبەت جەنابی سەرۆك مەسعود بارزانی، سەركردەكانی یەكێتیی نیشتمانی و لایەنەكانی دیكەش، دەستپێشخەری بكەن بۆ چوونە سەر مێزی گفتوگۆ. جوگرافیای سیاسی و سیاسەتەكانی ئەمریكا، ئێران، توركیا و هاوكێشە و ململانێ هەرێمییەكان كاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەرمان هەبووە و هەیە، و پەنابردن بۆ هێزە دەرەكییەكان بۆ بەهێزكردنی پێگەكان، دژی هاوبەشە نیشتمانییەكە، تەنیا زیان بە بەرژەوەندییە باڵاكانی گەلەكەمان دەگەیەنێت.

لەبیرمە كاتێك پێشنیارێكم لە پەرلەمانی عێراقدا لەسەر بوودجە و دابەشكردنی مووچە ڕووبەڕوو كرایەوە، كە سازشكردنی لەسەر دەستكەوتەكانی هەرێم تێدابوو، واژۆكردنیم ڕەت كردەوە و جەختم كردەوە كە ناتوانرێت بە ئاسانی سازش لەسەر دەستكەوتەكانمان بكرێت. پشتبەستن بە لایەنی دەرەكی (جا ڕۆژهەڵاتی بێت، یان ڕۆژئاوایی، باكووری بێت، یان باشووری) بۆ یەكلاكردنەوەی ململانێی برایانە، بە هیچ شێوەیەك ڕەوا نییە و خزمەت بە بەرژەوەندیی هیچ لایەنێك ناكات.

ڕەهەندەكەی تری بابەتەكە پەیوەستە بە دادپەروەری، هاوسەنگی و هاوبەشیی ڕاستەقینە، كە ئەم چەمكانە دروشمی سەرەكیی پارتی دیموكراتی كوردستان بوون لە هەڵبژاردنەكانی ئەم دواییەدا. خستنە بواری جێبەجێكردنی ئەم دیدگایانە كێشەكانمان بەرەو چارەسەر دەبات. لێرەدا پەند لە مێژوو وەردەگرین، بۆچی براكانی یووسف برای خۆیانیان فڕێدایە ناو بیرەكەوە؟ تەنیا لەبەر حەسادەت و ئیرەیی بە خۆشەویستیی باوكیان بۆی. بۆچی قابیل هابیلی برای كوشت؟ ئەویش بەرهەمی ململانێ و چاوپیسی بوو، ئەمڕۆش ئێمە لەناو هەمان كێشەدا دەژین. پێویستە لەسەر هەموومان هەست بە بەرپرسیاریەتیی مێژوویی بكەین، هەر كە ئەم هۆشیارییە بێدار بووەوە، ئامادە دەبین بۆ سازشكردن بۆ براكانمان و بنیادنانی هاوبەشییەكی ڕاستەقینە. ئێمە لە ڕابردوودا بە یەكەوە لە شاخ و ئەشكەوتەكاندا ژیاوین، پێویستە ئەمڕۆش بە هەمان شێوە یەك بگرین، ئەگەرنا، دابەشبوونەكە قووڵتر دەبێتەوە و قەوارەكە هەڵدەوەشێتەوە و، بەسەر جەمسەرە هەرێمی و نێودەوڵەتییە ناكۆكەكان و ململانێی شیعە و سوننەدا دابەش دەبین، لەو كاتەشدا ئەم زنجیرەیە كۆتایی نایەت. پێویستە بڕوایەكی تەواومان بە یەك چارەنووسی و هاوبەشیمان لە نیشتماندا هەبێت، ئەمەش پێویستی بە ڕاستگۆییەكی بێگەرد هەیە كە تێپەڕ بێت لە قسەی خۆش، بۆ دیاریكردنی ماف و ئەركەكان بە وردی.

بەڵام لە ناوخۆدا و لە ئێستادا، هاوبەشییەكی ڕاستەقینەی بەرجەستەكراو بوونی نییە، بە جۆرێك دۆخەكە وا نیشان دەدرێت كە هاووڵاتی ناچارە سەر بە پارتێك بێت، دەنا لە دامەزراندن، پۆستە باڵاكان، دەزگا ئەمنییەكان و چالاكییە ئابوورییەكان بێبەش دەبێت. نەبوونی ئەم دادپەروەرییە ڕێگە خۆش دەكات بۆ سەرهەڵدانی دیاردەی وەك گەندەڵی و ماددەی هۆشبەر. ئەگەر بەنیازی گۆڕانكارین، پێویستە پلانێكی هاوبەش دابڕێژین بۆ چارەسەركردنی ئەم واقیعە، تا دادگەری لە فەرمانڕەوایی، خزمەتگوزاری و سەقامگیریدا بەدی بێت، بە پێچەوانەوە، متمانەی هاووڵاتی ناگەڕێتەوە و دیمەنەكە وەك خۆی چەق دەبەستێت، تەنانەت ئەگەر هەڵبژاردنەكانیش دووبارە ببنەوە. وەك چۆن لە قورئانی پیرۆزدا هاتووە: (إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْْ) وەرچەرخانی ڕاستەقینە لە ناخی خۆمانەوە دەست پێدەكات. كاتێك هەستكردن بە زوڵم دروست دەبێت، ناكۆكی سەر هەڵدەدات، ستەمیش ستەمێكی دیكە بەدوای خۆیدا دەهێنێت، ئەمەش وا دەخوازێت پێداچوونەوە بە خۆماندا بكەین. من خۆم چوار ساڵ (١٩٩٤-١٩٩٨) لە ناو گەرمەی شەڕی ناوخۆدا ژیام، كاتێك لەگەڵ حزبی شیوعی و یەكگرتووی ئیسلامی سەرقاڵی هەوڵەكانی ناوبژیوانی و ئاشتی بووین، بەڵام لە كۆتاییدا فشارە نێودەوڵەتییەكان دەستیان وەردایە دۆخەكە دوای ئەوەی بەردەوامیی شەڕەكە بووە هۆی هەڕەشە لەسەر بەرژەوەندیی دەوڵەتە زلهێزەكان.

لە ئێستادا، فشارەكان بە كرداری دەستیان بە دەركەوتن كردووە و ئەمەش ڕاستییەكی حاشاهەڵنەگرە، بەڵام ناوچەكە شاهیدی دۆسیەی بەرفراوانترە، دۆسیەكانی ئێران، لوبنان و عێراق یەك لە دوای یەك خراونەتە سەر مێزی هاوكێشە نێودەوڵەتییەكان. ڕەنگە ئەم فشارانە لەم نزیكانەدا بگەنە ئاستێك كە ناچارمان بكەن بە ڕێككەوتن. لێرەدا دەپرسین: ئەگەر ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە ساڵی ١٩٩٨دا بە چاودێری مادلین ئۆلبرایت سەركەوتوو بوو لە كۆكردنەوەی هەردوو سەركردە (كاك مەسعود بارزانی و مام جەلال) لە واشنتۆن، بۆچی ئێستا ئەوە ناكات؟ پێدەچێت دیمەنەكە زۆر ئاڵۆزتر بووبێت و ڕەهەندی دەرەكی زۆر كاریگەر لە پشتەوە بێت، ئەمەش وا دەخوازێت فێر ببین، چۆن بە هۆشیاری و وریاییەوە مامەڵە لەگەڵ ئەو هۆكارە دەرەكییانەدا بكەین.

لە لایەكی دیكەوە، ئێمە دەستوورێكمان هەیە كە قەوارەكەمان دەپارێزێت و ڕێگری دەكات لە دەستبردن بۆ مافە دەستوورییەكانمان. سەرەڕای هەوڵی هەندێك لایەن بۆ چەسپاندنی مەركەزییەت، بەڵام هەوڵەكانیان بەهۆی هەڵەی بنەماكانیانەوە شكست دەهێنن. سەرەڕای نەبوونی هۆشیاریی پێویست لای ئێمە سەبارەت بە پێداویستییەكانی فیدڕاڵییەت و بوونی هەندێك دژبەری لە دەستووری عێراقدا كە پێویستی بە ڕوونكردنەوە هەیە بۆ تێپەڕاندنیان، وەك دەقەكەی لەسەر دەرنەكردنی یاسایەك كە دژی شەریعەت بێت و لە هەمان كاتدا دژی ئازادییە تاكەكەسییەكان نەبێت، كە ئەمەش جیاوازییەكی ڕوونە، بەڵام كۆچكردوو كاك ڕۆژ نووری شاوەیس بە هۆی ئەزموونە قووڵەكەیەوە و بە هاوڕێیەتیی كاك هۆشیار زێباری لە لێژنەی داڕشتنی دەستووردا لەو كاتەدا، سەركەوتوو بوون لە چەسپاندنی سەرجەم دەستكەوتەكانی هەرێمی كوردستان و مافە نیشتمانییەكان بە شێوازێكی پتەو كە هەر هەوڵێك بۆ بە ئامانجگرتنی لە داهاتوودا بكاتە كارێكی ئەستەم.