دڵشاد بابان سەرۆكی هاوپەیمانی نیشتمانییە لە هەرێمی كوردستان و یەكێكە لە سیاسەتمەدارە دیارەكانی كوردستان، لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (پرۆسەی سیاسی لە هەرێمی كوردستان و ئاستەنگەكانی)، بەمجۆرە دیدوتێڕوانین و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو.

 

زۆر خۆشحاڵم لەم گفتوگۆیە ئامادە بووم و لەگەڵ ئەم پۆلە دەستەبژێر و سیاسەتمەدارە، گفتوگۆ لەسەر پرسێكی گرنگ دەكەین كە ئەویش پرۆسەی سیاسیی هەرێمی كوردستان و ئاستەنگەكانیەتی.

پرسی یەكڕیزی و دیالۆگی نێوان لایەنە سیاسییەكان بابەتێكی ئێجگار گرنگ، هەستیار و پێویستی ئەم قۆناغەیە. بێگومان، وەك چۆن مرۆڤ ناتوانێت بێ خۆراك بژی، گەلەكەشمان بۆ بەردەوامبوونی ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتیی خۆی پێویستی بەم تەبایی و گفتوگۆیە هەیە، بەتایبەت لەم كاتەدا كە هەرێمەكەمان ڕووبەڕووی قەیرانی هەمەلایەنە و دۆخێكی دژوار بووەتەوە، چ لە ڕووی سیاسییەوە و چ لە ڕووی پێگە و پاراستنی قەوارەی نیشتمانییەوە.

تەوەر و بابەتی سەرەكیی باسەكەمان، سازان و ڕێككەوتنی نێوان لایەنە سیاسییەكانە، بەتایبەتی هەردوو حزبی سەرەكی، (پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان)، لەگەڵ هاوپەیمان و هێزەكانی دیكەدا.

لێرەوە دەمەوێت بەم پرسیارە دەستپێبكەم: بۆچی لایەنە سیاسییەكان، بەتایبەت پارتی و یەكێتی پێكەوە كۆنابنەوە؟ بۆچی پەنابردن بۆ مێزی گفتوگۆ ئەوەندە ئاڵۆز و ئەستەم بووە؟ ئەمە ئەو پرسە جددییەیە كە پێویستی بە وەڵام هەیە. كاتێك باس لە دانیشتنی نێوان لایەنەكان دەكەین، چ ڕێگری و بەربەستێك لە ئارادایە كە ناهێڵێت پێكەوە كۆببنەوە؟ ئەو بەرژەوەندییانە چین كە خراونەتە پێش بەرژەوەندیی باڵای نیشتمان و خەڵكی كوردستانەوە و بوونەتە ڕێگر لەوەی لایەنەكان پێكەوە دابنیشن، لانیكەم بۆ ئەوەی بتوانن پەرلەمانی كوردستان كارا بكەنەوە؟ ئەگەر بەرژەوەندییەك هەبێت كە لە خواست و بژێوی خەڵكی كوردستان گەورەتر بێت، پێویستە گەلەكەمان ڕاستییەكان بزانێت، ئاخۆ ئەو بەرژەوەندییە چییە كە پێش خواستە بنەڕەتییەكانی خەڵك خراوە؟ بە دڵنیاییەوە، ئەمە ئەو پرسیارە جەوهەری و بنەڕەتییەیە كە پێویستی بە ڕوونكردنەوەی ڕوون و ئاشكرا هەیە.

لە ڕوانگەی ئێمەوە، كۆبوونەوە و دانیشتنی نێوان لایەنە سیاسییەكان بابەتێكی ئەستەم و نەكراو نییە، بەڵام پرسیارە جەوهەرییەكە ئەوەیە كە چی ڕێگری لەم كارە دەكات؟ بە بڕوای من، یەكێك لە هۆكارە هەرە سەرەكی و بنەڕەتییەكان كە ڕێگر بووە لە بەردەم ڕێككەوتنی هێزە سیاسییەكان، بەتایبەتی هەردوو پارتی سەرەكی (پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان)، دەستتێوەردانی دەرەكی و پاراستنی بەرژەوەندییە ئیقلیمییەكانە. ئەم فاكتەرە دەرەكییانە ناهێڵن قەیرانەكان بە ئاراستەیەكی دروستدا چارەسەر ببن و دۆخەكە بەرەو باشتربوون بچێت، كە ئەمەش كاریگەرییەكی ڕاستەوخۆ و نەرێنی لەسەر دروستبوونی ئەم چەقبەستووییە سیاسییەی ئێستای هەرێمی كوردستان هەیە.

هەر لەم چوارچێوەیەدا، ئێمە لە ماوەی ڕابردوودا لە شاری سلێمانی دەستپێشخەرییەكمان بۆ سەرجەم لایەنە سیاسییەكان ڕاگەیاند. لەم دەستپێشخەرییەدا، نزیكەی ١٢ لایەنی سیاسیی جیاواز لە بارەگای ئەنجومەنی سلێمانی كۆبوونەوە و گفتوگۆیەكی گرنگمان لەسەر ئەم بابەتە ئەنجام دا. تەوەرە و خاڵی جەوهەریی ئەم كۆبونەوەیە بریتی بوو لە پرسی كاراكردنەوەی پەرلەمانی كوردستان. بەوپێیەی تەمەنی یاسایی پەرلەمان چوار ساڵە و ئێستاش دوو ساڵی بەسەردا تێپەڕیوە، پرسیارەكە ئەوەیە كە چەند كاتی دیكەی لەبەردەستدا ماوە بۆ ئەوەی كارەكانی ئەنجام بدات؟

بێگومان، ئەگەر لایەنە سیاسییەكان لە ئایندەیەكی نزیكدا كۆ نەبنەوە و دیالۆگی ڕاستەقینە دەست پێ نەكەن، دۆخەكە بەرەو قۆناغێكی ئاڵۆزتر و سەختتر هەنگاو دەنێت. لە لایەكی دیكەوە، دەستپێكردنی دیالۆگ و دانیشتنی لایەنەكان دەتوانێت كۆمەڵێك دەستكەوتی گرنگ بۆ هەرێمی كوردستان فەراهەم بكات. گەورەترین بەربەست لەم قۆناغەدا، بێهیوایی خەڵكی كوردستانە كە بە هۆی كێشە بەردەوامەكانەوە متمانەی خۆیان بە پرۆسەی هەڵبژاردن، ئەنجامەكانی دەنگدان و بە گشتی بە كۆی پرۆسەی سیاسی لەدەست داوە.

بەڵام، ئەگەر هێز و لایەنە سیاسییەكان پێكەوە كۆببنەوە و لەسەر كۆمەڵێك پرەنسیپی هاوبەش كە خزمەت بە بەرژەوەندیی گشتیی گەلی كوردستان دەكات ڕێك بكەون، جارێكی دیكە هیوایەك لە لای هاووڵاتیان دروست دەبێتەوە، بەمەش، كاتێك ئامادەكاری بۆ هەڵبژاردنی داهاتووش دەكرێت، خەڵك بڕوا و متمانەیان بە پەرلەمانی داهاتوو، پرۆسەی دیموكراسی و گرنگیی دەنگدان دەبێتەوە. كەواتە گەڕانەوەی لایەنە سیاسییەكان بۆ سەر مێزی گفتوگۆی ڕاستەقینە بۆ چارەسەركردنی كێشە چارەنووسسازەكان، دەتوانێت ئەم ئامانجە گرنگە وەك خۆی بەدی بهێنێت.

خاڵێكی دیكەی جێگەی سەرنج كە پێویست دەكات ئاماژەی پێ بدرێت، پرسی بونیادنانی متمانەیە لە نێوان لایەنە سیاسییەكاندا، چونكە لە ئێستادا جۆرێك لە سارد و سڕی و بێ متمانەیی لە كایەی سیاسیدا بەدی دەكرێت. وەك نموونەیەك، لە ماوەی ئاڵۆزییەكانی نێوان كۆماری ئیسلامیی ئێران و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا، یەكێك لە تەوەرە سەرەكییەكان كە بەرپرسانی ئێرانی لە كاتی شەڕ و دانوستاندنەكاندا هەمیشە جەختیان لێ دەكردەوە، بابەتی پابەندنەبوونی ئەمریكا بوو بە بەڵێننامەكان و نەبوونی متمانە لە نێوانیاندا.

ئەم مۆدێلە لە بێ متمانەیی، لە ئێستادا لە نێوان لایەنە سیاسییەكانی هەرێمی كوردستانیشدا بووەتە ڕێگرێكی گەورە لەبەردەم لێك تێگەیشتندا. بەڵام سازدانی كۆبوونەوەی هاوبەش لە نێوان هێزە سیاسییەكان، بەتایبەتی دەستپێشخەرییەكانی پارتی دیموكراتی كوردستان بۆ دیالۆگ لەگەڵ لایەنەكانی دیكەدا، دەتوانێت زەمینەیەكی گونجاو بۆ گەڕاندنەوەی متمانە و ئاساییكردنەوەی دۆخەكە بڕەخسێنێت.

بێگومان، پێش ئەنجامدانی هەر جۆرە كۆبوونەوەیەك، داڕشتنی نەخشەڕێگایەكی ڕوون و گشتگیر پێویستییەكی حەتمییە. تەنانەت دەتوانرێت بگوترێت ئامادەكردنی ئەم نەخشەڕێگایە لە خودی دانیشتنەكان گرنگترە، چونكە چوونە ناو دانوستان بەبێ بەرنامەیەكی پێشوەختە و دیاریكراو، دەرەنجامێكی ئەوتۆی نابێت.

لەم ڕوانگەیەوە، ئەم نەخشەڕێگایە دەكرێت لەسەر دوو تەوەرەی سەرەكی دابڕێژرێت: تەوەرەی یەكەم بریتییە لە كاراكردنەوەی بێ مەرجی پەرلەمانی كوردستان. ئەم دامەزراوە نیشتمانییە، بەرهەمی خوێنی پاكی شەهیدان، قوربانیانی ئەنفال، كیمیاباران، ئاوارەیی و نەهامەتییەكانی دوای ڕاپەڕینە. لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە، ئەگەر پەرلەمان كارا نەكرێتەوە، ئەوا سازدانی پرۆسەی هەڵبژاردن چ سوود و واتایەكی دەبێت؟

تەوەرەی دووەمی ئەم نەخشەڕێگایە پێشنیاری واژۆكردنی پەیماننامەیەكی شەرەف (میساقی شەرەف) دەكات لە كۆبوونەوەی نێوان لایەنە سیاسییەكاندا، بە شێوازێك كە بەرژەوەندییە باڵاكانی گەلی كوردستان وەك هێڵی سوور دیاری بكرێن و هەر لایەنێك لێی لابدات، كارەكەی وەك «خیانەتی نیشتمانی» پۆلێن بكرێت. ئەگەر ئێمە بتوانین بەرژەوەندییە گشتییەكانی نیشتمان و هاووڵاتیان بخەینە پێش بەرژەوەندییە تەسكەكانی حزبییەوە، بێگومان دۆخی ئێستای هەرێمی كوردستان بەم شێوازە نامێنێتەوە و بەرەو باشتربوون هەنگاو دەنێت.

بێگومان، تێپەڕاندنی ناكۆكییە ناوخۆییەكان كارێكی ئەستەم نییە،چونكە لایەنە ڕكابەرەكان هێندە خاڵی هاوبەشیان لە نێواندا هەیە كە جیاوازییەكانیان لەچاو ئەواندا زۆر بچووك دەردەكەون. بەڵام كێشە سەرەكییەكە لەوەدایە كە هەندێك جار ململانێ و جیاوازییەكان زاڵ دەكرێن بەسەر خاڵە هاوبەشەكاندا، كە ئەمەش گرێكوێرەی سەرەكیی پڕۆسە سیاسییەكەیە. جیاوازییەكان لە بنەڕەتدا هێندە گەورە نین، بەڵكو عەقڵیەت و دیدگایەكی سیاسیی دیاریكراو هەیە كە گەورەیان دەكاتەوە. كاتێكیش باس لەم ململانێیانە دەكرێت، زۆربەی سەرنجەكان دەچنە سەر پەیوەندییەكانی نێوان پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان، چونكە جەمسەرگیری و ناكۆكییە سەرەكییەكان لە نێوان ئەواندایە.

یەكێك لە هۆكارە گەورەكانی دیكە كە وای كردووە جیاوازییەكان ببنە ڕێگر لەبەردەم كۆبوونەوەیەكی چارەنووسسازدا، بەرژەوەندی و دەستتێوەردانی دەرەكییە. ئەمەش نەك تەنیا لەبەر ئەوەی لایەنێك بیەوێت ئەجێندای دەرەكی لە هەرێمدا جێبەجێ بكات، بەڵكو بە هۆی كاریگەریی بەرچاوی وڵاتانی هەرێمییەوەیە، بەتایبەت توركیا و ئێران، كە كاریگەریی ڕاستەوخۆیان بەسەر سیاسەتی هەرێمی كوردستانەوە هەیە. ئەم دەوڵەتانە بە ناونیشان و بیانووی جیاواز لەگەڵ لایەنەكان كۆدەبنەوە و دەبنە هۆكاری دواخستنی بڕیارەكان و زیاتر چەقبەستنی دۆخی سیاسی. بۆیە پێویستە بە وردی بزانرێت سیاسەتی دەرەكی چۆن بووەتە ئاستەنگ لە بەردەمماندا.

پرسیارەكە لێرەدا ئەوەیە: بۆچی لە عێراقدا، سەرەڕای بوونی ململانێیەكی قووڵ و مێژوویی لە نێوان پێكهاتەكانی شیعە و سوننەدا، یان لە ناوخۆی ماڵی شیعەدا كە ناكۆكییەكانیان زۆر لە هی ئێمە قووڵترە، لە ماوەیەكی كەمدا دەتوانن لەسەر پێكهێنانی حكومەت و چالاككردنەوەی پەرلەمان ڕێك بكەون؟ لە كاتێكدا ئێمە لە هەرێمدا نیوەی ئەو جیاوازییە فكری و مەزهەبییانەمان نییە، كەچی ململانێكانمان دەبنە ڕێگر لەبەردەم یەكتردا. بۆیە دەبێت بەدوای هۆكارە بنەڕەتییەكانی ئەم ناتەباییەدا بگەڕێین.

بە بڕوای من، دەبێت لایەنە سیاسییەكان، بەتایبەت پارتی و یەكێتی، فشارێكی جددیتر و كرداریتر بكەن بۆ تێپەڕاندنی ئەم چەقبەستووییە. بێگومان ئەم قۆناغەش تێدەپەڕێت و دواجار دەگەینە ڕێككەوتن، بەڵام ئەمە پێویستی بە كات و ددان بەخۆداگرتنی زیاتر هەیە، ئارامگرتنێك كە نەگاتە ئاستی دروستكردنی مەترسیی ڕاستەوخۆ لەسەر داهاتوو و قەوارەی سیاسیی هەرێمی كوردستان. بەڵام بەداخەوە لە ئێستادا ئاماژەكانی مەترسی لە هەرێمدا بە ڕوونی دەركەوتوون، یەكێك لەوانە هەوڵدانە بۆ هاوتاكردنی پێگەی هێزی پێشمەرگە لەگەڵ هێزەكانی حەشدی شەعبی و سنوورداركردنی چەكداركردن و پڕچەككردنیان، كە ئەمە هەڕەشەیەكی گەورەیە لەسەر ئاسایشی نیشتمانیی ئێمە. سەرچاوەی ئەم دەرئەنجامە مەترسیدارانەش بۆ چارەسەرنەكردنی كێشە ناوخۆییەكان و چەقبەستوویی دۆخی سیاسی دەگەڕێتەوە. پێشمەرگەیەك كە بە گیانبازی، تێكۆشان و قوربانیی بێشمار ئەم خاك و نیشتمانەی پاراستووە، شایستەی ئەوە نییە لەسەر ئاستی هێزێكی دیكە باسی لێوە بكرێت، كە مێژووەكەیان بۆ هەموان ڕوونە چۆنە و پڕە لە چ جۆرە پێشێلكارییەك.

لە كۆتاییدا دەمەوێت ئەوە بڵێم كە ئەم گفتوگۆیەی ئێستا تەنیا بۆ ئەوەیە دەرئەنجامێكی كردەیی بۆ چارەسەركردنی كێشەكان هەبێت. سەبارەت بەو پێشنیازەیش كە هەیە بۆ سازدانی كۆبوونەوەی لایەنە سیاسییەكان لەسەر ئاستی باڵا لە ئایندەیەكی نزیكدا، بە بڕوای ئێمە وەك هاوپەیمانیی نیشتمانی، ئەنجامدانی كارێكی پێویستە، بەڵام كۆبوونەوەكە بە تەنیا بەس نییە، بەڵكو ئەوەی لەناو كۆبوونەوەكەدا دەگوزەرێت و بڕیاری لەسەر دەدرێت، گرنگە.

پێشنیاز دەكەین ئەگەر ئەو كۆبوونەوەیە كرا، ئەنجومەنێكی سیاسی لە لایەنە سیاسییەكان بۆ بەدواداچوونی دوای كۆبوونەوەكە پێكبهێنرێت، چونكە هەمیشە كارەكان دەدرێنە دەست پارتی و یەكێتی، دواتر مەیدانەكە چۆڵ دەكرێت، ڕێككەوتنەكان بێ ئاكام دەبنەوە و بارودۆخەكە دیسانەوە وەك جارانی لێ دێتەوە و ڕیسەكەمان لێ دەبێتەوە بە خوری. بەڵام بوونی ئەنجومەنێك بۆ بەدواداچوونی دوو مەلەفی سەرەكی زۆر گرنگە: یەكەم، جێبەجێكردنی ئەو ڕێككەوتنەی دەكرێت بۆ كاراكردنەوەی پەرلەمان و كابینەی دەیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان. دووەم، ڕێككەوتن لەگەڵ بەغدا كە ئەم حكومەتە چۆن گفتوگۆ دەكات. پێویستە ئەم ئەنجومەنە بەردەوام چاودێریی كێشەكان بكات، تا بزانرێت كارەكان گەیشتوونەتە كوێ. چونكە دوای چەندین ساڵ هێشتا كێشەی وامان لەگەڵ بەغدا هەیە، بە ڕوونی نازانین چۆن ڕێك بكەوین و گەیشتووینەتە چی لەگەڵ بەغدا.