د.جەلال ئەحمەد، ئەندامی بازنەی گفتوگۆ یە و كۆمەڵناسە و مامۆستایە لە زانكۆی سەڵاحەددین. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (پرۆسەی سیاسی لە هەرێمی كوردستان و ئاستەنگەكانی)، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و بۆ چوونەكانی خۆی خستە ڕوو.

 

قسەكردن سەبارەت بە ئاستەنگەكانی پرۆسەی سیاسی لە هەرێمی كوردستان، هاوتەریبە لەگەڵ ورووژاندانی ئەم پرسیارەی، كە ئاخۆ هەرێمی كوردستان كەوتووەتە سەر نەخشەڕێگەی گەشەسەندنی سیاسی، گەشەسەندنی سیاسی لە چ ئاستێكدایە و چین ئەو ئاراستانەی لە داهاتوودا لە بەردەمیدا كراوەن؟

ئاشكرایە كە هاوشان لەگەڵ گۆڕانی نەخشەی سیاسیی ناوچەكە و لە چوارچێوەی بزاڤی ڕزگاریخوازی و خەباتی نەتەوەییدا، جۆرێك لە گەشەسەندنی سیاسی لە سەرانسەری كوردستان دەستی پێ كرا و، لەگەڵ هەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلوول تا ڕادەیەكی باش چووەتە پێش، كە دوا جار و لەگەڵ ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١، پرۆسەی سیاسی تەكانێكی گەورەی دا، بەوەی كە سەرەتایەك بۆ خەباتی مەدەنی ڕەخسا و، دوای ئەنجامدانی هەڵبژاردن، پەرلەمان و حكومەتی هەرێمی كوردستان لە دایك بوون، خەڵكیش هیوای زۆریان لەسەر ئەم دەستكەوتانە هەڵچنی، بەڵام هەر زوو خۆی لە بەردەم ئالنگاریی گەورەدا بینییەوە. بەو واتایەش، باشووری كوردستان لە ڕووی پرۆسەی سیاسییەوە هەنگاوی باشی هەڵێنا و گەشەسەندنێكی باش بەدی هات، بەڵام بە هەوراز و نشێوی زۆردا گوزەری كرد، كە هەندێجار پرۆسەكە باش چووەتە پێش، لە هەندێ قۆناغ و لەگەڵ هەندێك ڕووداو و پێشهاتیشدا، زۆر پاشەكشێی كردووە، قەتیش بەو ئەندازەیەی ئێستاكە چەقبەستوو نەبووە، كە بەلای منەوە سەرەڕای نیگەرانییەكان، بەڵام هێشتاش ئەم چەقبەستووییە باشترە لەوەی لە هەندێ وێستگەی ڕابردوودا، ناكۆكی و ململانێكان گەیشتوون بە بەریەككەوتن و بەكارهێنانی هێزی سەربازی.

 لەمەڕ ئاستەنگەكانی بەردەم پرۆسەی سیاسی لە هەرێم، ناكرێ ڕووداو و ئەزموونی ڕابردووی حزبەكان لەگەڵ یەكتری نادیدە بگرین، كە هێشتاش تارماییان نەڕەویوەتەوە. هەر خۆی ئەزموون و پێشینەیەكی پڕ لە ململانێ و بەریەككەوتنی تاقەتپڕووكێن، بێ متمانەیی و وێنایەكی نەرێنییان لای حزبەكان لەهەمبەر یەكتریدا دروست كردووە، كە بە داخەوە وەك پێویست نەیانتوانیوە تێی بپەڕێنن و قۆناغێكی نوێی پێكەوە ژیان و كاركردنی سیاسی دەست پێ بكەن، ئەم ململانێیە وەك ئاستەنگێكی بەردەم پرۆسەی سیاسی ئەگەرچی تا پێش ڕاپەڕین كەم تا زۆر جۆرێك ململانێی ئایدیۆلۆژی بووە لە نێوان حزبەكاندا سەبارەت بەوەی كێشە و پرسەكان چین و چۆن چارەسەر دەكرێن، كەچی ئێستا ململانێكان وەرچەرخاون بۆ سەپاندنی باڵادەستی و نفووزی سیاسی و سەربازی و ئابووری، بە جۆرێك «ماكس ڤیبەر» گوتەنی هەندێك كەس حزبیان لێ بووە بە كۆمپانیا!

ئەم بارودۆخە ناهەموارە زادەی كولتوور و كۆمەڵگەیەكە كە هێشتا وەك پێویست زەمینەی ژیانی مەدەنی و سیاسەتكردن لە چوارچێوەی دامەزراوەیی تێدا نەڕەخساوە، كە هەر خۆی ئەمەش ئاستەنگێكی دیكەیە لە بەردەم پرۆسەی سیاسی لە هەرێمی كوردستاندا. ئەوەتا لەبری برەودان بە كولتوورێكی سیاسیی كراوە و سەردەمی كە لەگەڵ پێشهات و ڕەوتی ڕووداوەكانی ئەم سەردەمەدا بگونجێت، ئینتیما بۆ خێڵ و هۆز و ناوچەگەرێتی و بیری تەسكی حزبایەتی زیاتر برەویان سەندووە، بەو هۆیەشەوە ئینتیما بۆ نەتەوە و نیشتمان و خەمخۆری بۆ پرسە چارەنووسسازەكان پاشەكشێیان كردووە. بە داخەوە شەقامی كوردی لە ئێستادا بەسەر بەرەی تاڕادەیەك پێكناكۆكدا دابەش بووە، بەو هۆیەشەوە فرەگوتاری لەسەر حیسابی خاڵە هاوبەشەكان، زەرەرێكی زۆریان لە پرۆسەی سیاسی داوە. بەو واتایەش فرەیی لە غیابی كولتوورێكی سیاسیی كراوە و مەدەنیدا، زیانی زیاترە و، كۆبوونەوەی هەمووان لەژێر یەك ناو و بەرەیەكی نەتەوەیی و نیشتمانیدا، پرۆسەی سیاسی لەم چەقبەستووییە ڕزگار دەكات و یەكلاش دەبێتەوە كێ هۆكاری شكست و پاشەكشێكانە.

ئاستەنگێكی دیكە ئەوەیە، كە دامەزراوە یاسایی و دادوەری و جێبەجێكارەكان، وەك پێویست خاوەن كەسایەتییەكی مەعنەویی وەها نین كە خۆسەپێن بن و متمانەبوون پێیان لە ئاستێكی باڵادا بێت، هۆكاری سەرەكیی ئەمەش باڵادەستیی نفووزی حزبی پێكناكۆكە لە نێودامەزراوەكاندا لەسەر حیسابی بەرژەوەندیی گشتی و پرسە نەتەوەیی و نیشتمانییە چارەنووسسازەكان.

ژمارەیەك ئاستەنگی دەرەكییش هەن، كە هەندێكیان هەرێمی و بەشێكیشیان نێودەوڵەتین، كەس ناتوانێت نكۆڵی لەوە بكات كە وڵاتانی دەورووبەر هەمیشە وەك بۆمبێكی تەوقیتكراو دەڕواننە هەرێم و پێیانوایە سەقامگیری و هەر بەرەوپێشچوونێكی سیاسی و ئابووری، لە داهاتوودا ئەوانیش ڕووبەڕووی ئالنگاریی گەورە دەكاتەوە و، كوردانی ئەو وڵاتانەش زەمینەی باشتری داواكردن و بەدەستهێنانی مافەكانیان بۆ دەڕەخسێت، بۆیەش بە هەموو شێوەیەك بە بوونی هەرێمكی لە شێوەی هەرێمی كوردستان دڵخۆش نین. هەڵوێست و لایەنگریی هەریەكە لە توركیا و ئێران لە سەردەمی شەڕی ناوخۆ و خۆشكردنی ئاگری شەڕەكە و هەڵوێستیان لەهەمبەر ڕیفراندۆم و درۆن و مووشەكەكانی ئێران و بریكارەكانیان لەم دواییانەدا بۆ سەر هەرێم، باشترین بەڵگەن لەسەر ئەوەی ئەو وڵاتانە بە بوون و مانەوەی هەرێم چەندە قەڵسن و، بەردەوامی ئەم دۆخە و پەرتەوازەیی ئێمە زۆر خزمەت بە بەرژەوەندییەكانی ئەوان دەكات.

ئاستەنگێكی دیكە ئەوەیە، كە پاڵپشتییەكانی وڵاتانی نێودەوڵەتییش، بەتایبەت ئەمریكا و وڵاتانی خۆرئاوا، وابەستەن بە بەرژەوەندییە سیاسی و ئابوورییەكانی ئەو وڵاتانەوە، دەمەوێ بڵێم هەوڵەكانیان جددی نین، بەڵكو دەیانەوێ كات بكوژن و هێندەی بەرژەوەندیی وڵاتانی ناوچەكەیان بۆ بەرژەوەندییەكانی خۆیان بەلاوە گرنگە، هێندە بەلایانەوە گرنگ نییە پێكهاتە بێبەشكراوەكانی ئەم ناوچەیە چیان بەسەر دێ و لە داهاتوودا چ بارودۆخێك ڕووبەڕوویان دەبێتەوە. بابەتەكە هەمووی ڕاگرتنی باڵانس و ئیدارەدانی قەیرانەكانە بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە باڵا و دوورمەوداكانی خۆیان. لە شەڕی ئەمریكا و ئێراندا ترەمپ چەندین جار هەوڵی دا كورد وەك كارتێكی فشار نیشانی ئەو وڵاتە بدات، بێگومان ئەمە بۆ داهاتووی پەیوەندییەكانی كورد و ئەو وڵاتە بە باش ناشكێتەوە، ئیدی ئێران چۆن بە باش بەڕێوەچوونی پرۆسەی سیاسی لە هەرێم دڵخۆش دەبێت؟

سەبارەت بە ئاراستەی چاوەڕوانكراوی پرۆسەی سیاسی لە هەرێم، ڕاستە هەموو ئەگەرەكان كراوەن، بەڵام ئەگەر حزبە دەسەڵاتدارەكان بە لۆژیكێكی نوێ و ڕاشكاوانە بكەونە گفتوگۆ و، واز لە بەشێك لە دەستكەوتە تایبەتییەكانیان بهێنن، ئەوا دەتوانین پچڕانێك لەگەڵ ڕووداوە نەخوازراوەكانی ڕابردوودا دروست بكەین. باشترین كارێكیش كە بتوانین بیكەین، بەلاوەنانی مەكاسب و پۆستی حزبییە لە نێو دامەزراوەكاندا، ئەمەش تاوەكو سزا و پاداشتیش كاریان پێ بكرێت، هێزە ئەمنی و سەربازییەكان بە فعلی لەژێر چەتری وەزارەتە پەیوەندیدارەكان كۆ بكرێنەوە. عێراق لەژێر فشاری ئەمریكا بە عەمەلی ئەم كارەی دەست پێكردووە، ئەگەر ئێمەش نەكەوینە خۆ، باجەكانی زۆر قورس دەبن.