سەنعان قەساب ئاغا، سیاسەتمەدار و یاساناسە و یەكێكە لە كەسایەتییە دیار و بەرچاوەكانی پێكهاتەی توركمان لە هەرێمی كوردستان و خاوەنی پێگەیەكی تایبەتە لە ناوەندە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكاندا و وەك كەسایەتییەكی یاسایی و سیاسیی ناسراو لەسەر ئاستی عێراق و هەرێمی كوردستان دەردەكەوێت. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی بازنەی گفتوگۆ»دا (پرۆسەی سیاسی لە هەرێمی كوردستان و ئاستەنگەكانی)، بەمجۆرە دیدوبۆچوون و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو.

 

پێشەكی زۆر سوپاسی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم بۆ ڕەخساندنی ئەم دەرفەتە و كۆكردنەوەی ئەم بیروڕا جیاوازانە، تا بتوانین بە ڕاشكاوی گفتوگۆ لەسەر بابەتێكی چارەنووسساز بكەین كە ئەویش «ئاستەنگەكانی بەردەم پرۆسەی سیاسیی هەرێمی كوردستانە».

لێرەوە دەمەوێت بچمە ناو ناواخنی بابەتەكەوە، ئێمە وەك لایەنە سیاسییە جیاوازەكان، هاووڵاتی و هاوچارەنووسی یەك نیشتمانین، هەر بۆیە كاتێك ئیرادە و نییەتێكی ڕاستەقینە بۆ چارەسەركردن هەبێت، هیچ كێشەیەك نییە كە نەتوانین زاڵ بین بەسەریدا. ئەم ویست و ئیرادەیەش بنەمای سەرەكیی هەنگاوەكانمانە. بە بڕوای من، بەر لە هەر كارێك، پێویستە بپرسین: خاڵە هاوبەشەكان و بنەماكانی بەیەك گەیشتنمان چین؟ ئەگەر بابەتەكان بە ڕێژەی سەد لە سەد وەربگرین، پێویستە دیاری بكەین لەسەر چەند لەسەدی ئەو بابەتانە هاوڕا و كۆكین، تا بیكەین بە بناغەیەكی پتەو بۆ لێكتێگەیشتن.

لە قۆناغی دووەمدا، دەبێت بە وردبینییەوە تیشك بخەینە سەر ئەو خاڵانەی كە ناكۆكیمان لەسەریان هەیە و پۆلێنیان بكەین، بێگومان هەندێكیان پێویستیان بە كاتی زیاترە و هەندێكیشیان بە ئاسانی چارەسەر دەبن. لێرەوە دەتوانین قۆناغ بە قۆناغ بەرەو چارەسەری گشتی هەنگاو بنێین. كاتێك گەیشتینە ڕێككەوتن، پێویستە دیسان كۆببینەوە و هەموومان یەك هەستمان هەبێت، ئەویش ئەوەیە كە ئەم وڵاتە و ئەم هەرێمە، موڵكی گشتیی هەمووانە و پاراستنی ئەم ئەزموونە سیاسییەی كە بە قوربانییەكی زۆر بەدەست هاتووە، ئەركی سەرشانی هەموو لایەكمانە.

لە هەمان كاتدا، پێویستە دەرك بەو ڕاستییە بكەین كە هێزە دەرەكییەكان و زلهێزەكان زۆرجار نەیانویستووە كۆمەڵگەكانی ئێمە گەشە بكەن، كە بەپێی چەمكە سیاسییە باوەكان پێیان دەوترێت «دواكەوتوو»، لە كاتێكدا ئێمە لە مێژوودا بەشێك بووین لە مێزۆپۆتامیا كە لانكە و میراتی شارستانییەتی جیهانە. ئەوان ڕێگر دەبن لەوەی ئێمە لەسەر خاڵە نیشتمانییە بنەڕەتییەكان ڕێك بكەوین، بۆیە پێویستە خۆمان خاوەن بڕیار بین و بە پشتبەستن بە هێزی ناوخۆیی، بەرژەوەندیی هاووڵاتییان و وڵات بپارێزین.

ئەم تێڕوانینانە پێشتر و لە دوای ساڵی ٢٠٠٦ لە پەرتووكێكدا بە ناوی فیكری ڕزگاری «فكر الانقاذ» بڵاوكراونەتەوە. لەوێدا ئاماژە بە چەندین پرسی بنەڕەتی كراوە، وەك بابەتی مافی كاندید بوونەوەی سەرۆك بۆ دوو خول، یان زیاتر، كە ئومێدەوارم هاوڕێیان و لایەنە پەیوەندیدارەكان خوێندبێتیانەوە، یان پێشكەشیان بكەین بۆ ئەوەی لە گفتوگۆكاندا سوودی لێ ببینرێت.

هەروەها بابەتی چارەسەركردنی قەیرانی سیاسی لە هەرێمی كوردستان، كە سەرەتا بە زمانی عەرەبی بڵاو كرایەوە و دواتر لە لایەن ڕۆژنامەی «خەبات»ـەوە وەرگێڕدرایە سەر زمانی كوردی، تەوەرێكی گرنگ و شایستەی سەرنجە. ئەم بابەتە هاوشێوەی چەندین نووسین و تێڕوانینی دیكەی منە لەسەر دۆخی سیاسی، كە بە هۆی كەمیی كاتەوە ناتوانین لێرەدا هەموویان بە وردی و یەك بە یەك بخەینە ڕوو. بۆ دەربازبوون لەم دۆخە، پێویستە هەر یەكێك لە ئێمە لە خۆیەوە دەست پێ بكات، بەتایبەت ئەو كەسانەی كە دەنگیان دەگاتە ناوەندەكانی بڕیاردان و كاریگەرییان بەسەر پرۆسە سیاسییەكەوە هەیە. هەر چەندە ئێمە لێرەدا بەو پەڕی ڕێزەوە پێكەوە كۆبووینەتەوە، بەڵام پێویستە خاوەن بڕیارەكان لە قووڵایی ئەم بارودۆخە تێبگەن و بزانن لەم قۆناغەدا چی دەڵێن و چ بڕیارێكی دروست دەدەن.

لەم چوارچێوەیەدا، دەكرێت تیشك بخەینە سەر دوو خاڵی سەرەكی، یەكەم، پێویستیی بوونی مەیلی ڕاستەقینە و نییەتێكی پاكی هەمەلایەنە بۆ گەیشتن بە ڕێككەوتنی نیشتمانی. ئەگەر ئیرادەیەكی ڕاستەقینە بۆ چارەسەر و ڕێككەوتن لە ئارادا نەبێت، ئەوا هەموو ئەو نووسین، گفتوگۆ و هەوڵانەی كە دەدرێن، بێ سوود و بێ ئەنجام دەمێننەوە.

 خاڵی دووەم پێوەندی بە هاوڕێ و هاوكارانمانەوە هەیە كە لەناو جەرگەی ئەزموونە سیاسییەكەدا كار دەكەن (لە كاتێكدا ئێمە ئێستا زیاتر وەك چاودێرێكی دەرەكی لەم دۆخە دەڕوانین). پێویستە ئەم لایەنە پەیوەندیدارانە ئەو تەوەر و بابەتە سەرەكییانە دیاری بكەن، كە دەكرێت لەسەر بنەمایەكی هاوبەش و عاقڵانە گفتوگۆیان لەسەر بكرێت، تاوەكو هەموو لایەنەكان بتوانن لەسەر مێزی دانوستان كۆببنەوە.

سەبارەت بە شێوازی بەڕێوەچوونی كایەی سیاسی، من پێشتر چەندین جار نووسیومە كە بۆ سەركەوتنی سیستم و دامەزراوەكان، پێویستە ئۆپۆزسیۆن وەك ئاوێنەیەك بێت لەبەردەم دەسەڵات و حكومەتدا. هەر وەك چۆن مرۆڤ ئاوێنە لە ماڵەكەیدا بەكار دەهێنێت بۆ چاككردنی دەركەوتەی خۆی و كەموكووڕییەكانی چاك دەكات، ئۆپۆزسیۆنیش دەبێت بەم شێوازە یارمەتیدەری چاكسازی بێت. بەڵام ئەگەر ئەركی ئۆپۆزسیۆن تەنیا بۆ ڕووخاندن و لەناوبردن بێت، ئەوا دەكەوینە ناو ئەو بازنە خراپەی كە من لە كتێبەكەمدا بە «عورفی شووم» ناوم بردووە، واتە ئەو نەریتە سیاسییە زیانبەخشەی كە لە ساڵی ١٩٥٨ـەوە لای ئێمە باوە، كە تێیدا ئۆپۆزسیۆن تەنیا بۆ لەناوبردنی دەسەڵات هەوڵ دەدات. لە ڕاستیدا، هەم دەسەڵاتدار و هەم ئۆپۆزسیۆن، ڕۆڵەی یەك نیشتمانن و پێویستە بەرژەوەندیی گشتی كۆیان بكاتەوە.

بۆ تێپەڕاندنی ئەم قەیرانانە، پێویستە فەرهەنگێكی نوێی سیاسی بنیاد بنێین كە تێیدا دەسەڵات ڕێز لە پێگەی ئۆپۆزسیۆن بگرێت، ئۆپۆزسیۆنیش بە عەقڵییەتێكی ڕووخێنەرەوە نەجووڵێتەوە، بەڵكو یەكتر قبووڵكردن لەسەر بنەمای دادپەروەری، یەكسانی و یاسا سەروەری بێت. لە لایەكی دیكەوە، پێویستە هاووڵاتیان ببنە بەشێك لەم پرۆسەیە، چونكە هاووڵاتی بەرپرسیارە لە ڕەخساندنی ژینگەیەكی لەبار بۆ حكومەت تا بتوانێت خزمەتگوزاری پێشكەش بكات. بێگومان ئەمەش كاتێك بەدی دێت كە حكومەت بتوانێت متمانەی هاووڵاتیان بەدەست بهێنێتەوە و ئەو پردە متمانەیەی پێشتر درزی تێكەوتبوو، دووبارە نۆژەن بكاتەوە.

لەم تێڕوانینەدا، مەبەستی من لۆمەكردن، یان تۆمەتباركردنی هیچ لایەنێكی دیاریكراو نییە، بەڵكو خوێندنەوەیەكی گشتی و هەمەلایەنەیە بۆ كێشەكان. هەموومان لە وردەكاری و هۆكارەكانی شێواویی دۆخەكە ئاگادارین. كێشەكە لێرەدا وەسفكردنی دەردەكە نییە، بەڵكو دۆزینەوەی دەرمانەكەیە. پێویستە پەنا ببەینە بەر شێوازی چارەسەری قۆناغ بە قۆناغ، وەك پەتێكی گرێدراو كە بۆ كردنەوەی پێویستە لە گرێی یەكەمەوە دەست پێ بكەین. ئەگەر نەتوانین یەكەم گرێی بنەڕەتی بكەینەوە، هەرگیز ناتوانین گرێكانی دواتر شل بكەین. بۆیە پێویستە لەو خاڵە سەرەتاییانەوە دەست بە چاكسازی بكەین.

یەكێك لە بنەما فیكرییە نەگۆڕەكانی من ئەوەیە كە ئێمە وەك مرۆڤ و هاونیشتمانی، لە كۆتاییدا قەدەری هاوبەشی یەكترین. بۆ چاكسازیی ڕاستەقینەش لە هەر بوارێكدا، پێویستە سەرەتا لە خودی خۆمانەوە دەست پێ بكەین (البدء من الذات). مرۆڤ كاتێك ئامانجیەتی گۆڕانكاریی ئەرێنی و باشتركردن بەدی بهێنێت، دەبێت سەرەتا لە ناوەوەی خۆیەوە دەست پێ بكات، پاشان بەرەو بازنەی خێزان، نەتەوە، چەمكی هاووڵاتیبوون و شارەكەی هەنگاو بنێت، تا دواجار دەگاتە سەرانسەری هەرێمەكە، ئەمە ڕێڕەوە سرووشتی و لۆژیكییەكەیە كە پێویستە هەمووان لەم خاڵەوە دەست پێ بكەین.

مادام مێژوو پێمان دەڵێت، دەرەنجامی هەموو ململانێ، جەنگ و گرژییەكان هەر بە سازان و ئاشتی كۆتایی دێت، كەواتە لۆژیكییە هەر لە سەرەتاوە ئاشتی بكەینە بنەمای كاركردنمان. ئێمە كە بڕیار و چارەنووسمان بە یەكەوە بەستراوەتەوە، بۆچی لە سەرەتاوە پێكەوەژیان و قبووڵكردنی یەكتر نەكەینە ئەولەوییەت؟ لە سرووشتی مرۆڤایەتیدا ئەوە سەلمێنراوە كە كەس ناتوانێت هەموو جیهان لە خۆی ڕازی بكات، بەڵام تەنانەت ئەگەر خۆشەویستییەكی قووڵیش لە نێوانماندا نەبێت، كۆمەڵێك پرەنسیپی بنەڕەتی و نیشتمانی هەن كە پەیوەستن بە چارەنووسی گەل و نیشتمانەوە، لەبەر ئەوە، ئەركی سەرەكیمانە لەسەر ئەو هێڵە گشتییانە هاوڕا و هاوباوەڕ بین و پێكەوە كار بۆ چاككردنیان بكەین.

گرێ كوێرە و كێشەی سەرەكیی ئێمە لە ئێستادا، نەبوونی ڕێككەوتن و لێكتێگەیشتنە لەسەر ئەم پرەنسیپە بنەڕەتییانە. بە بڕوای من، لە سەرەتای هەر پرۆسەیەكدا پێویستە ددان بەو ڕاستییەدا بنێین كە پارتە سیاسییەكان پێكهاتەی تایبەت بە خۆیان هەیە، دروستە كە حزبەكان هەڵبژاردن دەكەن و سیستمێكی ڕێكخراوەییان هەیە، بەڵام هاوشێوەی بنەماڵە و خێزانێك، هەمیشە ناوەندێك، یان كەسێك هەیە كە خاوەنی بڕیاری كۆتاییە. پێویستە خاوەن بڕیارە ڕاستەقینەكانمان كۆببنەوە، ئەگەر ئەوان دەیانەوێت، ئێمە ئامادەین لەگەڵیان دابنیشین، یان ئەگەر بفەرموون و ڕێزمان لێ بنێن، ئێمە بانگهێشتیان دەكەین بۆ گفتوگۆیەكی ڕووبەڕوو. بێگومان ئەنجامدانی ئەم جۆرە دیدار و گفتوگۆیانە لە بەرژەوەندیی گشتیدایە و دەبێت هەوڵی بۆ بدەین.

من ڕێزم بۆ سەرجەم كاربەدەستان و سەركردەكان هەیە، لە سەرۆك بارزانییەوە تاوەكو سەرۆكی سەرجەم حزب و لایەنە سیاسییەكان بێ جیاوازی. بەڵام كلیل و بنەمای سەرەكیی چارەسەر لای دوو حزبی دەسەڵاتدارە (پارتی و یەكێتی)، چونكە ئەوان خاوەنی بڕیاری ڕاستەقینەن لەسەر زەمینی واقیعدا. با ئەوان لەسەر هێڵە گشتییەكان ڕێك بكەون و پێمان بڵێن چۆن و لەسەر چ خاڵێك هاوڕان، تاوەكو ئێمە ئەو بابەتانە بكەینە كارنامەیەكی ستراتیژیی كاركردن و ئەوانی دیكەش پاڵپشتی بكەن، بەو مەرجەی دەسەڵاتی پێویستمان پێ بدرێت.

سەبارەت بە پەرلەمانی ئێستامان، دەتوانم بڵێم وەك پۆشاكێك وایە كە بە ناچاری بە باڵای ئێمەدا بڕدراوە و پۆشراوە، بەڵام ئەمە پۆشاكێكی دەستكرد و دڵخوازی ڕاستەقینەی ئێمە نییە. كاتێك نەتوانیت دامەزراوەكان بەپێی پێویستیی واقیع چاك بكەیت، تەنیا خاڵی بنەڕەتی ئەوەیە كە حزبە سەرەكی و كاریگەرەكان متمانەی تەواویان پێمان هەبێت. پێویستە بنەمای كاركردن لەسەر متمانە بێت، نەك هەوڵدان بۆ سڕینەوە و لەناوبردنی یەكتر. ئەم متمانەیەش تا دروست نەبێت ــ كە بە پلەی یەكەم بەستراوەتەوە بە ئیرادەی سەركردایەتیی پارتی و یەكێتییەوە ــ هیچ هەنگاوێكی جددی بەرەو پێشەوە ناچێت. پێویستە متمانەیەكی هەمەلایەنە لە ئەلف تا یێ لە نێوانماندا هەبێت، تا بتوانین پڕۆژەكان جێبەجێ بكەین.

ئەگەر بابەتەكە پەیوەست بێت بە سەروەریی یاساوە، مێژووی من شایەتی هەڵوێستەكانم دەدات و هەمووان دەیزانن. كاتێك هەردوولا مۆدێلی هاوبەشی پەنجا بە پەنجایان قبووڵ كرد و داوام لێكرا ئەركی وەزارەتی داد بگرمە ئەستۆ، تەنیا مەرجی من ئەوە بوو كە جەنابی كاك مەسعوود بارزانی و خوالێخۆشبوو مام جەلال قبووڵی بكەن، یاسا لە سەرووی هەمووانەوە بێت. ئەمە یەكەمین و گرنگترین خاڵ بوو. سەبارەت بە پرسی پێكهێنان و ڕێكخستنەوەی هێزەكانی پێشمەرگەش، كاتێك مام جەلال نامەیەكی بۆ جەنابی سەرۆك بارزانی نووسی و پڕۆژەیەكی پێشكەش كرد، من لە نێوان هەردوو دیدگادا، پڕۆژەیەكی هاوسەنگم هێنایە ئاراوە. چۆن دەبێت كارمەندی كەرتی خزمەتگوزاری، یان پۆلیس بەبێ پێوەر وەك پێشمەرگە دابمەزرێن و بارگرانی دروست بكەن؟ هێزی پێشمەرگە كاتێك خانەنشین دەبێت، پێویستە ماف و ئیمتیازاتەكەی تەنیا بۆ دەوڵەت و حكوومەت بێت، بەڵام ئەمە كەی دەبێت؟ تەنیا كاتێك كە حزبەكان متمانەی ڕاستەقینەیان هەبێت بەوەی پێكهاتەی هێزەكانیان دەچێتە ژێر چەتری نیشتمانی و هیچ مەترسییەك لەسەر لایەنەكەی دیكە دروست نابێت. ئەگەر ئێمە ئەم پرۆسەیە بەم شێوەیە ئەنجام نەدەین، دۆخی داهاتوومان بەو ئاراستەیەدا دەڕوات كە هەمووان لێی نیگەرانین.

لەبەر ئەم هۆكارانە، پێویستییەكی مێژووییە كە پێكەوە دابنیشین و نەخشە ڕێگایەكی ڕوون دابڕێژین كە جێگەی ڕەزامەندیی هەموو لایەك بێت. ئێمە وەك لایەنی خۆمان ئامادەیی تەواومان هەیە و بە هۆی پەیوەندییە ڕاستەوخۆكانمان لەگەڵ بەرزترین ناوەندەكانی بڕیار، دەتوانین ببینە هاوكار و یاریدەدەرێكی باش بۆ جێبەجێكردنی بڕیارەكان. ناكرێت هەموو ئەركەكە تەنیا بخەینە ئەستۆی ناوەندی بڕیاردان، چونكە وەك دەڵێن: «هەڵۆ بە باڵەكانی دەفڕێت، ئەگەر باڵەكانی لێ بكەیتەوە، توانای فڕینی نامێنێت». لێرەوە دووپاتی دەكەمەوە كە دەبێت یەكتر قبووڵ بكەین، گوێ لە دیدگاكانی یەكتر بگرین و ئامانجە نیشتمانییەكان بە ڕوونی دیاری بكەین و تەنیا لەو كاتەدا دەتوانین داهاتوو و چارەنووسی گەلەكەمان بپارێزین، بابەتەكانی دیكەش دەبنە وردەكارییەك كە بە ئاسانی چارەسەر دەبن.