ئەوەی ئێستا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەگوزەرێت، بە شێوازێكی دیكە دووبارە بوونەوەی ئەو حاڵەتەیە كە لە دوای هەڵوەشانەوەی یەكێتیی سۆڤیەت لە ناوچەی بەڵكان دروست بوو. ئەمریكا و دەوڵەتانی هاوپەیمانیی باكووری ئەتڵەسی هەتا ناوچەكەیان لەناو گۆماوی خوێندا نوقم نەكرد و، لاشەی مرۆڤەكانیان لەناو پرۆسە بەدناوەكانی جینۆسایددا كەڵەكە نەكرد، نەگەیشتنە ئەو قەناعەتەی دەبێت نەخشەیەكی تازە بۆ ناوچەكە لەدایك ببێت، هەر بۆیە دوای ئەوەی سەدان گۆڕی بەكۆمەڵیان هەڵدایەوە و چەندین سەرۆك دەوڵەتیان وەك تاوانباری جەنگ نەبردە دادگای تاوانەكانی جەنگی لاهای، هەنگاوی كردەییان بۆ دابەشكردنی وڵاتەكان هەڵنەگرت.

بەڵكان نموونەیەكی تازەی دروستكردنەوەی ئاشتی و سەقامگیرییە لە ناو ئاشووبی شەڕ و خوێنڕشتندا، لەوانەیە لە ماوەی ئەو چەند ساڵەی كە لە بەڵكان شەڕ هەبووە، كە بە دەیان هەزار قوربانی و بە سەدان ملیار دۆلاری تێدا بەفیڕۆ چوو، بەڵام ئەگەر ڕێگە ڕاستەكە بگیرایەتە بەر، ئەوا بە زووترین كات و بەبێ قوربانیدان و خەرجییەكی زۆر، ئاشتی و سەقامگیری لە ناوچەی بەڵكان دووبارە بونیاد دەنرایەوە.

عێراقی دوای ڕژیمی سەدام حوسێن كە ئێستا ئیدارەی ترەمپ خۆی ددان بەوەدا دەنێت كە تێیدا زیاتر لە سێ ترلیۆن دۆلار و سەدان هەزار خەڵك بوونە قوربانی، بەڵام ئەو عێراقی ئەمڕۆیە هاووڵاتیانی بە دەست نەبوونی كەمترین خزمەتگوزارییەوە دەناڵێنن، بەڵام ئەگەر دەستووری عێراق كە بە سەرپەرشتیی ئەمریكا نووسرایەوە، پشتگیری بكرایە كە جێبەجێ بكرێت و هەرێمەكان لە چوارچێوەی «كێبڕكێی فیدڕاڵیزم -Competitive federalism» دابمەزرێنرێن، بەو مانایەی ئەو هەرێمە فیدڕاڵییانە كێبڕكی لەسەر پیادەكردنی حوكمڕانیی باش بكەن و خزمەتگوزاریی زیاتر پێشكەشی هاووڵاتیانی هەرێمەكەی خۆیان بكەن، ئێستا عێراق دەبووە ئەو دەوڵەتەی كە دەوڵەتانی دیكەی ناوچەكە لاسایی بكەنەوە و هەوڵ بدەن كۆپی بكەنەوە.

سیاسەتی ئەمریكا بەرانبەر عێراق ئەگەر هێندەی پێداگری لەسەر یەكپارچەیی خاكی عێراق كردووە، تەنیا 10% پشتگیری لە چارەسەركردنی كێشەكانی كۆمەڵگەی عێراقی بكردایەوە، بەتایبەتی ئەو زوڵمە مێژووییەی ماوەی زیاتر لە 100 ساڵە لە كورد و گەلانی كوردستان دەكرێت، ئێستا باشترین هاوپەیمانی ئەمریكا لە ناوچەكەدا هەرێمی كوردستان و هاووڵاتیانی عێراق دەبوون.

لە ئێستای بارودۆخی سووریای سەردەمی شەرع و دوای نەمانی ئەسەد، خەریكە جارێكی دیكە دیمەنە تراژیدییەكانی ناوچەی بەڵكان خۆی دووبارە دەكاتەوە و هێرشێكی زۆر دڕندانە دەكرێتە سەر گەڕەكە سڤیل نشینەكانی كورد لە هەر دوو شاری «حەلەب و شێخ مەقسوود» و بە تانك و زرێپۆش و درۆن كۆمەڵكوژ دەكرێن، بەڵام بێجگە لە چەند تویت و جریوەیەكی هاوسۆزی، هەنگاوی كردەیی بۆ ڕاگرتنی ئەو كۆمەڵكوژییە زۆر شەرمنانە هەڵدەگیرێت.

دەوڵەتی هاوچەرخی باش

لەناو نەخشەی دەستكردا دروست نابێت

شیمون پێرز، سەرۆكی پێشووی ئیسرائیل لە كتێبەكەیدا بەناوی «جەنگی ئاشتی» هەروەها لە كتێبێكی دیكەشیدا بەناوی «ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ»، لەسەر دوو خاڵی گرنگ جەخت دەكاتەوە، كە یەكەمیان بانگەشە بۆ ئەوە دەكات «ئێمە دراوسێی باشمان دەوێت، نەك چەك و تۆپخانەی باش»، دووەمیان جەخت لەوە دەكاتەوە كە جوگرافیای وڵاتانی عەرەبی لە كەنداو تا ئوقیانووسی ئەتڵەسی وەك دڵی جیهان وایە، ئەو سامان و ژینگەیەی پەروەردگار پێی بەخشیوە، بە هیچ شوێنیكی نەبەخشیوە، بۆیە پرسیاری من ئەوەیە بۆ ناتوانین لە ناو فیدراسیۆنێكدا هاریكار و هەماهەنگ بین و فیدراسیۆنێكی پێشكەوتووتر لە فیدراسیۆنی ئەوروپا دابمەزرێنین؟

ئەو دووخاڵەی لە هەردوو كتێبەكە ئاماژەیان پێ كراوە، بێگومان دیوێكی بە تەواوەتی ڕاستە، بەڵام ئەو دیكەی كە پێویستی بە دەستكاریكردن و ڕاستكردنەوە هەیە، ئاماژەی پێ نەكراوە و لە پێناوی پیشاندانی ڕوویەكی جوانی ئیسرائیلدا پەردەپۆش كراوە، كە لێرەدا سەرنجیان دەخەمەسەر:

• دەوڵەتی باش كە دەبێتە دراوسێی باش، وەك ئەڵمانیای دوای جەنگی دووەمی جیهانییە كە ئاراستەی بیركردنەوەی خۆی بەرانبەر دراوسێكانی گۆڕی. سەرنج بدەن، هیتلەر فەرەنسای داگیر دەكرد، بەڵام ئەڵمانیای دوای هیتلەر بەردی بناغەی یەكێتیی ئەوروپای لەگەڵ فەرەنسا دانا، بەڵام هەتا ئێستاش ئیسڕائیل ئاراستەی بیركردنەوەی خۆی بەرانبەر فەلەستینیەكان نەگۆڕیوە و ئامادە نییە ئەو مافەیان پێ ببەخشێت، كە خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیان بن. ئەم مافە كە ڕێككەوتنی ئۆسلۆی ساڵی 1993 بە ناوبژیوانیی ئەمریكا واژۆی لەسەر كراوە، هەتا ئێستا ئەو بەشەی بەر ئیسرائیل دەكەوێت، وەك خۆی جێبەجێ نەكراوە، بۆیە لەگەڵ ئەوەی جیهان ددانی بە دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستیندا ناوە و نوێنەریان لە نەتەوە یەكگرتووەكان و بەشێكی زۆر لە دەوڵەتانی جیهان هەیە، بەڵام لەبەر ئەوەی بەشێكی زۆر لە بەندەكانی ئەو ڕێككەوتنە پێشێل كراوە و جێبەجی نەكراوە، ژینگەیەكی لەباری دروست كرد، بۆ سەرهەڵدانی بزووتنەوەیەكی توندڕۆی وەك حەماس و لە هەڵبژاردنەكانیشدا فەلەستینییەكان دەنگیان بە حەماس دا، نەك دەسەڵاتی نیشتمانی، ئەمەش ئەو ئاكامەی بەدوای خۆیدا هێنا كە لە ئۆكتۆبەری ساڵی 2023 بینیمان و ئەو كارەساتەی بەدوای خۆیدا هێنا كە ئێستا دەیبینین. ڕاستە ئیسرائیل تا ڕاددەیەكی زۆر لە شەڕەكەدا باڵادەستە، بەڵام ئاشتی و سەقامگیری دۆڕاندووە.

• سەبارەت بە دامەزراندنی فیدراسیۆن بەناوی «ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ»، ئەمەشیان دیوە تیۆرییەكەی زۆر هەقیقەتی تێدایە و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەگەر تواناكانی پێكەوە بخرێتە گەڕ، حەتمەن پێش فیدراسیۆنی ئەوروپا دەكەوێت، بەڵام پرسیاری سەرەكی لێرەدا ئەوەیە، فیدراسیۆن چۆن دادەمەزرێت؟ ئایا پێویستی بە داڕشتنی دەستوورێك نابێت؟ پێش ئەوەی وەڵامی ئەم پرسیارە بدەینەوە، با گریمانەی ئەوە بكەین، بۆ ئەوەی ئاسایشی نەتەوەیی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گەرەنتی بكرێت، هەردوو دەوڵەتە گەورەكەی ناوچەكە «توركیا و ئێران»یش ببنە ئەندامی ئەو فیدراسیۆنەـ ئایا لە كاتی نووسینەوەی دەستووری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا چ گەڕەنتییەك هەیە كە ددان بە مافی هەموو پێكهاتە جیاوازەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بنرێت، بەبێ ئەوەی مافی ئەو پێكهاتانە پێشێل بكرێت؟ لەمەش زیاتر نەتەوەی كورد كە لەناو ئەم فیدراسیۆنە گەورەیەدا دەبێتە یەكێك لە نەتەوە سەرەكییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ، ئایا ئەو مافەی بۆ زامن دەكرێت، كە وەك یەك نەتەوە لەناو ئەو فیدراسیۆنە بێ سنوورەدا خۆی ڕێك بخاتەوە؟

هەڵوەستەكردنم لەسەر ئەم دووخاڵە بۆ ئەوە بوو، كە جەخت لەسەر ئەوە بكەمەوە كە وەك بیرمەندی ئەمریكی لە كتێبی «دەرچوون لە تەنگژە – Out of Crisis» ئاماژە بەوە دەكات بە داروپەردووی كۆن شتی نوێ دروست ناكرێت، كاتێك دەتوانی لە تەنگژە دەربچیت و چارەسەری بۆ بدۆزێتەوە كە بە دوای ڕەگ و ڕیشەی تەنگژەكەدا بگەڕێیت و لە ڕیشەوە هەڵیبكێشیت و تۆوی تازە بچێنیت، بۆ ئەوەی ڕەگ و ڕیشەی ئاشتی لەبری تەنگژە دووبارە خۆی دابكوتێتەوە، بەڵام ئەو زەمینەیەی هەتا ئێستا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەیە و دەوڵەتە گەورەكانی وەك ئەمریكا و ئەوروپا پشتگیری لە مانەوە و نەگۆڕیی ئەو سنوورانە دەكەنەوە، ئایا دەتوانن وەڵامی ئەو پرسیارە بدەنەوە لەناو داروپەردووی ئەم دەوڵەتە دەستكردانەدا دەتوانرێت ڕیشەی ڕق و كینە هەڵبكێشرێت و تۆوی برایەتی و پێكەوە ژیان بچێنینەوە؟ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە لەگەڵ ئەوەی پێویستی بە بوێرییە، لە هەمان كاتدا واقیعبینییشی گەرەكە، لەناو ئەم جوگرافیا دروستكراوەدا كە تەمەنی زیاتر لە 100 ساڵی تێپەڕاندووە، زیاتر لە 10 نەوەی تێدا پەروەردە بووە، ئەگەر هەر نەوەیەك بە 10 ساڵ دیاری بكەین، ئەو پەروەردەیەی لەناو مێژوو و جوگرافیای دەستكرد و سەقتدا دروست دەبێت، كەلتوورێكی نەشیاو بەرهەم دەهێنێت، كە لەسەر بنەمای ڕق و كینە و یەكتری سڕینەوە و یەكتری قبووڵ نەكردن بەرهەم هاتووە، بۆیە هەتا ئەو جوگرافیایە ڕاست نەكرێتەوە و لەناو جوگرافیایەكی تازەدا تۆوێكی تازەی لێبوردەیی و پێكەوەژیان نەچێندرێت، هەرگیز ئاشتی و سەقامگیری لە ناوچەكەدا دروست نابێتەوە.

 

سووریای نوێ

خاڵی سەرەكی بۆ هەنگاوی دروست

زۆر لە چاودێران بە «تۆپی قەپانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست» پێناسەی گرنگیی جوگرافیای سووریا دەكەن، هەروەها تەنیا كۆماریشە كە ماوەی 50 ساڵ لەلایەن یەك بنەماڵە و یەك حزبەوە حوكمڕانی كراوە، لەوانەیە تەنیا هۆكاریش كە بووبێتە هۆكاری ئەوەی پشتیوانی لە دیكتاتۆریەتی بنەماڵەی ئەسەد كرابێت و ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا پشتگیرییان كردبێت، بگەڕێتەوە بۆ ئەوەی سووریا وڵاتێكی فرەنەتەوە و فرە ئایین و فرە مەزهەبە و، ئەگەر دەستكاری بكرێت، لەوانەیە بە ئاسانی بۆیان وەك خۆی لێ نەكرێتەوە، بۆیە پشتیوانی لە ئۆپۆزسیون و دەنگە ناڕەزاییەكانی پێكهاتە جیاوازەكانی سووریا نەكراوە.

لە دەستپێكی ڕاپەڕینەكانی بەهاری ساڵی 2010، ڕژێمی بەشار ئەسەد هێندەی ڕژێمی قەزافی ئیمكانیەتی ماددی و سەربازی لەبەر دەستدا نەبوو، بەڵام بە بڕیارێكی نێودەوڵەتی، ناتۆ هێرشی كردە سەر قەزافی و ڕژێمەكەی ڕووخاند، كەچی ئەسەد لەگەڵ ئەوەی بە بەڵگە سەلمێندرا چەكی كیماویی بەكار هێناوە، بەڵام لە ساڵی 2015 ڕووسیا بنكە سەربازییەكانی بردە ئەو وڵاتە و لە كەوتن پاراستی، لەسەر ئاستی لۆكاڵ و هەرێمییش لەبەر ئەسەد وەك عەلەوییەك حوكمڕانیی دەكرد و هێز و میلیشیا شیعەكان و كۆماری ئیسلامیی ئێران وەك هاوپەیمانێكی شیعە لە قەڵەمیان داوە، بەرگرییان لێ كرد و پاراستیان. ئەم بارودۆخە هەتا كۆتاییەكانی ساڵی 2024 وەك خۆی مایەوە و جۆرە قەناعەتێك لای ئەسەد دروست بوو، كە بۆ هەتا هەتایە لە دەسەڵاتدا دەمێنێتەوە.

لە ناوەڕاستی هاوینی ساڵی 2024 بە هۆی گورزە كوشندەكانی ئیسرائیل بۆ سەر هێزەكانی حزبوڵڵای لوبنانی و بەتایبەتتر دوای تەقاندنەوەی ئامێری «پەیجەرەكان» بۆ پەیوەندی، دوای ئەویش كوشتنی حەسەن نەسڕوڵڵا ئەمینداری گشتیی حزبوڵڵا و ئەندامانی دیكەی سەركردایەتییان، حزبوڵڵا جۆرێك لە كۆنتڕۆڵی خۆی لەدەست دا و پێویستی بە خۆكۆكردنەوە بوو، بۆیە ئەو هێزەی بۆ پاراستنی ڕژێمی ئەسەد لەناو سووریا بوون، كشانەوە بۆ باشووری لوبنان، ئەوجا لەگەڵ ئەوەی هێزەكەی حزبوڵڵا بەو قەبارە گەورەیە نەبوو كە چیدی بەرگری لە سوپای سووریا بكات، بەڵام بە كشانەوەی هێزەكانی حزبوڵڵا لەگەڵ ئەوەی بنكەی سەربازیی ڕووسیاش لە سووریا هەر هەبوو، بەڵام سوپا و هێزە ئەمنییەكانی ڕژێمی سووریا ئەژنویان شكا و كاتێك هێرشێكی سنووردار كرایە سەر حەلەب، هەموویان چەكەكانیان دانا و هەمان شەو بەشار ئەسەد سەرۆكی سووریا بە فڕۆكەیەكی تایبەتی بەرەو ڕووسیا هەڵات و كەوتنی ڕژێمی بەعسی سووریا بووە ئەمری واقیع.

دوای كەوتنی ڕژێمی ئەسەد هێزەكانی دەستەی تەحریری شام بە سەرۆكایەتیی «محەمەد جۆلانی»ی ئەو كات و «ئەحمەد شەرع»ی ئێستا، دەسەڵاتی دیمەشقیان گرتە دەست، بەڵام ناوچەی خۆبەڕێوەبەریی ڕۆژئاوا بە دەستی هێزەكانی سووریای دیموكرات مانەوە، كە بە هاوپەیمانی ڕۆژئاوا و ئەمریكا لەقەڵەم دەدرێن.

دەسەڵاتی ئێستای دیمەشق كە بە دیزاینی توركیا و هاوكاریی قەتەر پێناسە دەكرێت، هەر لە سەرەتای ساڵی ڕابردوو و یەكەم سەردانی دۆناڵد ترەمپ بۆ دەوڵەتانی كەنداو، زەمینەی دیدارێكیان بۆ ئەحمەد شەرع لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ دروست كرد، بەپێی ئەو بەیاننامەیەی كە دوای دیدارەكەی شەرع و ترەمپ لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا بڵاو كرایەوە، ترەمپ هەمان ئەو مەرجانەی خستووەتە بەردەمی شەرع كە دەوڵەتانی عەرەبیی ناو ڕێككەوتنی ئیبراهیم پێشتر واژۆیان كردووە، ئەوجا لەگەڵ ئەوەی دیمەشق خۆی نەكرد بە خاوەنی بەیاننامەكەی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا، بەڵام پیتێكیشی لێ ڕەت نەكردەوە، ئەمەش ئاماژەیەكی ڕوونە كە شەرع بەڵێنی داوە بە هاوشێوەی دەوڵەتانی عەرەبی بەگشتی و دەوڵەتانی كەنداو بەتایبەتی وردە وردە پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئیسرائیل ئاسایی بكاتەوە.

نوێنەری ئێستای سەرۆك ترەمپ بۆ سووریا و لوبنان «تۆم باراك»ـە، كە بە ڕەچەڵەك لوبنانییە و سووریاش هەتا ماوەیەكی زۆر خۆی بە خاوەنی شەرعیی خاكی لوبنان دەزانی، بۆیە دەكرێت بڵێین تۆم باراك چەند شارەزای لوبنانە هێندەش شارەزای بارودۆخی سووریایە و دەزانێت ئایندەی سووریا بە چ میكانیزم و چارەسەرێك بەرەو ئاشتی و سەقامگیری دەچێت، لەم چوارچێوەیەدا پێدەچێت وەك هاووڵاتییەكی سووریا و لوبنان بیر لە ئایندەی ئەم ناوچەیە بكاتەوە.

ئەوەی جێگەی گەشبینییە وێڕای ئەو كوشتارە دڕندەییەی لەلایەن چەكدارانی سووریاوە دەكرێتە سەر گەڕەكە كوردییەكان لە «حەلەب و شێخ مەقسوود»، ئەوەیە كە ئەحمەد شەرع سەرۆكی ئێستای سووریا گەیشتووەتە ئەو قەناعەتەی كە ئەو زۆنگاوەی چەكدارە توندڕۆكان مەبەستیانە دروستی بكەن، پێش هەمووان سەری دەسەڵاتەكەی خۆی دەخوات. بۆیە لە پەیوەندییە تەلەفۆنییەكەی لەگەڵ سەرۆك بارزانیدا جەختی لەسەر ئەوە كردووەتەوە كە پابەند دەبێت بە مافەكانی گەلی كورد لە سووریا و، سەرۆك بارزانی خۆشحاڵیی خۆی بۆ ئەم هەڵوێستە ئەرێنییەی شەرع پیشان داوە، لەلایەكی دیكەشەوە پەیوەندییە تەلەفۆنیەكەی تۆم باراك (نوێنەری سەرۆك ترەمپ بۆ سووریا و لوبنان) مەغزایەكی زۆر گرنگی لێ دەخوێنرێتەوە، بەوەی ئەمریكاش مەبەستێتی سەرۆك بارزانی و هەرێمی كوردستان ڕۆڵێكی گرنگ بگێڕن، بە تایبەتی كە باراك ئەو ڕاستییە دەزانێت.

سەركردەكانی هێزەكانی سووریای دیموكرات، بەتایبەتی مەزڵووم عەبدی و ساڵح موسلیم وەك مەرجەع مامەڵە لەگەڵ سەرۆك بارزانی دەكەن و هەرێمی كوردستان وەك مەرجەعییەتێك سەیر دەكەن، ئەمەش لای ئەمریكا یارمەتیدەرێكی باش دەبێت بۆ خاوكردنەوەی تەنگژەكە.

لە ناو ئەم بارودۆخەدا، شكۆی سەرۆك بارزانی و بایەخی پێگەی هەرێمی كوردستان لەسەر ئاستی ناوچەكە، زەمینەیەكی لەباری ڕەخساندووە، كە بۆچوونە جیاوازەكان «واشنتۆن، ئەنكەرە، دیمەشق، هەولێر» لەسەر چارەنووسی ڕۆژئاوا پێكەوە كۆ بكاتەوە، كە وەك كۆكردنەوەی بۆچوونە جیاوازەكانی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی لە لەندەن و پاریس و هەولێر بە ئاكامێكی زۆر باش بێنە دەرێ.

ئەوەی لە ئێستادا دەكرێت وەك كردنەوەی دەروازەیەك لەو تەنگژە گەورەیەدا سەیر بكرێت، ئەوەیە كە پێش هەمووان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا هەرێمی كوردستان بە ئەزموونێكی سەركەوتوو و هاوپەیمانێكی ڕاستگۆی خۆی لە ناوچەكە پێناسە دەكات و گەورەترین كونسووڵخانەی خۆی لەسەر ئاستی جیهان لە هەولێر كردووەتەوە. توركیا كە چەندین ساڵە كونسووڵخانەی خۆی لە هەولێر كردووەتەوە، گەیشتووەتە ئەو قەناعەتەی كە هەرێمی كوردستان وەك هەرێمێكی ددانپێدانراوی ناو دەستووری عێراق، كە هاوسنوورە لەگەڵ توركیا بووەتە هۆكارێكی گرنگ بۆ دراوسێیەتیی باش و پەیوەندیی ئابووری و بازرگانی لەگەڵ توركیا، هەر بۆیە ئەگەر بە شێوازێك لە شێوازەكان ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری ڕۆژئاواش بە شێوەیەكی ناسەنتڕاڵی پەیوەندییەكانی لەگەڵ دیمەشق ڕێك بخاتەوە، ئەوە ئەو ئیدارەیەش دەبێتە پێگەی گرنگ هەم بۆ گێڕانەوەی سەقامگیری بۆ سووریا و هەمیش بۆ پەیوەندیی ئابووری و بازرگانیی ڕۆژئاوا لەگەڵ دیمەشق، هەروەها دیمەشق لەگەڵ ئەنكەرا.

توركیا و دەوڵەتانی كەنداو كە هەردوولایان پەیوەندیی پتەو و ستراتیژییان لەگەڵ هەرێمی كوردستان هەیە، لە ئێستادا ئامانجیان ئەوەیە لە هیچ شەڕێكەوە تێوە نەگلێن و ئاستەنگ بۆ گەشەی ئابووریی خۆیان دروست نەكەن، لەم چوارچێوەیەشدا كە فرسەتێكی بۆ كوردانی سووریا هاتووەتە پێشەوە و دیمەشق بۆ یەكەمجارە گوێ لە دەنگی كورد دەگرێت، بۆ كوردانی سووریا گرنگە سەرۆك بارزانی و هەرێمی كوردستان پشتیوانیی داوا و داخوازییەكانیان بكات.

 

چارەنووسی ئایندەی عێراق

لە دەستی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعەدایە

لە دوای هەڵبژاردنەكانی تشرینی دووەمی ساڵی 2025، چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە دەنگەكانیان گەیشتە ئەو ئاستەی بە تەنیا گەورەترین فراكسیۆن دروست بكەن و بە تەنیاش سەرۆك وەزیرانی داهاتووی عێراق دەستنیشان بكەن، لەمەش زیاتر نەخشەی پرۆسەی سیاسیی عێراقیش تا ڕاددەیەكی زۆر گۆڕانكاریی بەسەردا هاتووە، كە دەكرێت بڵێین: پێكهاتەی عەرەبی سوننە كێشەی سیاسییان لەگەڵ چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە نەماوە و ئەوەی هەیە كێشەی خزمەتگوزاری و بەردانی بەندكراوە سیاسییەكانیانە، ئەمەش دەروازەیەكی لە پرۆسەكەدا كردووەتەوە كە كێشەی ئێستای چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە ئەوەیە كە نەخشەیەكی ڕێگەی هەبێت بۆ ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانی هەولێر و بەغدا لە چوارچێوەی ئەو نەخشەیەی كە لە ناو دەستووری عێراقدا نەخشەی بۆ كێشراوە.

قسەكردن لەسەر شێوازی ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكان و چارەسەركردنی كێشەكانی نێوان هەرێم و عێراق، سەركردەكانی چوارچێوەی هەماهەنگی بەگشتی و لەسەرووی هەموویانەوە «نووری مالیكی» گەیشتوونەتە قەناعەت كە پێویستی بە لێكتێگەیشتنی ڕاشكاوانە لەگەڵ شەخسی سەرۆك بارزانی هەیە، لیكتێگەیشتنیش لەگەڵ سەرۆك بارزانی پەیوەندیی بە شێوازی تەفسیر و تێگەیشتن لە ماددە دەستوورییەكانی ناو دەستووری ساڵی 2005ی عێراقەوە هەیە و لەسەر ئەو ماددە دەستوورییانە كە لە چوارچێوەی دەستووردا هەم پەیوەندییەكان ڕێك دەخاتەوە و، هەمیش ڕێگەچارە بۆ چارەسەركردنی كێشە هەڵپەسێراوەكان دەستنیشان دەكات. لەمەش زیاتر قەناعەتێك لای سەركردەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە دروست بووە، كە هەرێمی كوردستان وەك قەوارەیەكی سیاسی و دەستووری بووەتە پرسێكی قانوونی و دەستووری « De Jure» و دەبێت بەپێی دەستوور و یاسا مامەڵەیەكی دروستی لەگەڵ بكرێت. فایەق زێدان سەرۆكی ئەنجومەنی دادوەریی عێراق لەگەڵ ئەوەی بە ئاشكرا و بە فەرمی دروستكردنی هەرێمی دیكە لە عێراقدا بە مەترسی لە قەڵەم دا، بەڵام ڕاشكاوانە ددانی بەوەدا نا، كە هەرێمی كوردستان بارودۆخێكی تایبەتی هەیە، كە جیا لە دەستووری عێراق لەسەر ئاستی هەرێمی و نێودەوڵەتییش ددانی پێدا نراوە.

لە ئێستادا دووبارە ڕێكخستنەوەی پەیوەندییەكانی هەولێر و بەغدا پێویستی بەوە هەیە هەندێك لە ماددە دەستوورییەكان لەناو پەرلەمانی عێراق یاسای بۆ دابنرێت، وەك شێوازی دادپەوەرانەی دابەشكردنی داهاتەكان كە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە دەركردنی یاسای نەوت و گازی فیدڕاڵییەوە هەیە، دامەزراندنی ئەنجومەنی فیدڕاڵی پێویستی بە دەركردنی یاسا هەیە، هەروەها ماددەی 140 لەگەڵ ئەوەی لە كابینەكەی د.محەمەد شیاع سوودانی لێژنەی بۆ دانرا و كارا كرایەوە، ئەمە بێجگە لە چەندین سێكتەری دیكە كە پێویستی بە دروستكردنی شاندی تایبەتمەند و هونەری هەیە بۆ ئەوەی چارەسەریان بۆ بدۆزرێتەوە.

لەم چوارچێوەیەدا سەرۆك بارزانی هەم لە كاتی هەڵبژاردن و هەمیش لە میانی ئەو دیدارانەی لەگەڵ شاندەكانی دەرەوە و ناخۆ دەیكات، بەردەوام جەختی لەسەر ئەوە كردووەتەوە كە نەخشەڕێگەی هەرێمی كوردستان بۆ بەشداری لە پرۆسەی سیاسیی عێراق بەندە بە سێ بنەمای سەرەكی «هاوبەشی، هاوسەنگی، سازان» كە هەر لەسەر ئەم سێ بنەمایەش دەستووری عێراقی ساڵی 2005 نووسراوەتەوە، لەمەش زیاتر جەختی لەسەر ئەوە كردووەتەوە، ئەگەر ئەوان بنەمای فیدڕاڵییەت بۆ عێراق ڕەت بكەنەوە، ئەوا كوردیش ناچار دەبێت ڕژێمی خۆسەپێن و دیكتاتۆرییەت ڕەت بكاتەوە.

خاڵێكی دیكە كە زۆر گرنگە و پەیوەندی بە لێكتێگەیشتنی نێوان لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە و ئیدارەی ترەمپەوە هەیە، پرسی چەكدانانی گرووپە چەكدارەكانی شیعەیە، كە ئەمەش دوو بۆچوونی جیاوازی دروست كردووە و، لایەنی چوارچێوەی هەماهەنگی بەوجۆرە مامەڵە لەگەڵ ئەم داواكارییەی ئەمریكا دەكات، بەوەی گرووپە چەكدارەكانی بەرەی مقاوەمە لەگەڵ هێزەكانی حەشدی شەعبی لێك جیا بكرێنەوە و، ئەمریكا گوشارەكانی خاو بكاتەوە بۆ ئەوەی پەرلەمانی عێراق یاسای حەشدی شەعبی تێپەڕێنێت و لە چوارچێوەی ئەو یاسایەدا جارێكی دیكە هێزەكانی حەشدی شەعبی لە چوارچێوەی هێزە ئەمنییەكانی عێراقدا ڕێك بخرێنەوە، بەڵام ئەوەی هەتا ئێستا لە تویتەكانی تایبەتی سەرۆك ترەمپ بۆ عێراق و هەڵسووڕێنەری كاروباری باڵیۆزخانەی ئەمریكا لە بەغدا دەخوێنرێتەوە، ئەوەیە كە ئیدارەی ترەمپ سازش لەسەر ئەم پرسە ناكات و دەیەوێت لە دەوڵەتی عێراقدا تەنیا یەك سوپا هەبێت و چەكیش بە تەنیا لەژێر كۆنتڕۆڵی دەوڵەتدا بێت، بەڵام دوای دەركردنی بڕیارەكەی فایەق زیدان سەرۆكی ئەنجومەنی دادوەری لە عێراق، بەوەی بڕیاری دا دەبێت چەك تەنیا لە دەستی دەوڵەتدا بێت، ئەوەی لێ دەخوێنرێتەوە كە پێدەچێت لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە بە میانگیریی لایەنی سێیەم هەوڵیان دابێت جۆرێك لە لێكتێگەیشتن لەگەڵ ئیدارەی ترەمپ دروست بكەن، دروست وەك پەیوەندییە تەلەفۆنییەكەی كۆتایی پاری «مارك ڕۆبیۆ» وەزیری دەرەوەی ئەمریكا بۆ محەمەد شیاع سوودانی، كە نووسینگەی سەرۆك وەزیرانی عێراق بە جۆرێك ناوەرۆكی پەیوەندییە تەلەفۆنییەكەی بڵاو كردەوە و وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكاش بە جۆرێكی دیكە، بەڵام هیچ لایەكیان تانەی لەسەر شێوازی لایەنەكەی دیكە نەبوو، ئەم جۆرە دوو شێوازییە دەمێكە لە زمانی دیپلۆماتیدا پیادە دەكرێت و، خوالێخۆش بوو «یاسر عەرەفات» سەرۆكی ڕێكخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستنی، ئەو گوتارەی بە ئینگلیزی پێشكەشی دەكرد، زۆر جیاواز بوو لەو وتارەی بە عەرەبی بۆ گەلی فەلەستین و ڕای گشتیی شەقامی عەرەبی دەیگوت، ئێستاش لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگی زۆر بە ئاشكرا جەخت لەوە دەكەنەوە «لەسەر ئاستی سیاسیی ئێستاش بەشێكن لە بەرەی مقاوەمەی ئیسلامی، بەڵام لەسەر ئاستی سەربازی دەستبەرداری ئەو بەرەیە بوون».

 

چارەسەكردنی كێشەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

بە شێوازی قەوارەی سیاسیی خوار دەوڵەت

لەبەر ئەوەی دەوڵەتانی عەرەبی و ئیسلامی مافی ئەو نەتەوە و پێكهتانەی لە وڵاتەكانیاندا دەژین، لە بنەڕەتدا بە ناڕەوا دەزانن و، هەر كە نەتەوە جیاوازەكان داوای دۆزینەوەی ڕێگە چارەیەك بكەن، بۆ ئەوەی وەك دوو نەتەوە لە ناو یەك دەوڵەتدا پێكەوە بژین، بە توندی ڕەت كراوەتەوە و وەك حەرام سەیر كراوە. لی كوان یو سەرۆكی پێشووی سەنگافورا لە كتێبەكەیدا «چیرۆكی سەنگافورا» ئاماژەی بەوە كردووە كە لە ساڵی 1965 دانیشتووانی هەرێمی سەنگافورا گشتپرسییەكیان كرد بەوەی وەك هەرێمێك لەگەڵ دەوڵەتی مالیزیا بمێننەوە، یان ببنە دەوڵەتێكی سەربەخۆ، ئەوجا لەگەڵ ئەوەی ئاكامی گشتپرسییەكە بە ڕێژەی نزیكەی سەرووی 60% دەنگیان دابوو بۆ ئەوەی لەگەڵ مالیزیا بمێننەوە، بەڵام پەرلەمانی مالیزیا كۆبووەوە و داوای دانیشتووانی سەنگافورەیان بە حەرام لە قەڵەم دا و بە تێكڕا گوتیان حەرامە ژن داوای جیابوونەوە لە هاوسەرەكەی بكات و هەر كاتێك ئەمە ڕووی دا، دەبێت پیاوەكە دەستبەجێ تەڵاقی بدات. بەم جۆرە بەیاننامەیەكیان دەركرد و سێ جار لەناو پەرلەمان خوێندیانەوە، ئەمەش بەو مانایە مالیزیا سێ بە سێ سەنگافورای تەڵاق دا.

لە سەردەمی شاخ و لە كۆنگرەی نیشتمانیی ئۆپۆزسیونی عێراقی كە لە سەرەتای ساڵی 1987 لە تاران گرێ درا، هیچ هێزێكی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی كە بێجگە لە ڕێگەی شاخەكانی كوردستانەوە نەیانتوانی پێ بخەنە ناو خاكی عێراق، بەڵام لەناو كۆنگرەكە ئەو ئۆتۆنۆمییە كارتۆنییەشیان بە مافی كورد نەدەزانی كە سەدام حوسێن ساڵی 1974 تاكلایەنە یاسای بۆ دەركرد.

لە دوای ساڵی 1992 كە پەرلەمانی كوردستان دامەزرا و بڕیاری فیدڕاڵییەتی دەركرد، بە گوشاری سەرۆك بارزانی و مام جەلال ئەو بڕیارە خرایە ناو بڕیارەكانی یەكەمین كۆنگرەی ئۆپۆزسیۆنی كۆنگرەی نیشتمانی عێراقی و، هێشتا بارەگای ئەو كۆنگرە نیشتمانییە لە هاوینەهەواری پیرمام بوو، كە بە كردەیی لە فیدڕاڵییەت پەشیمان بوونەوە و، نزیكەی 10 ساڵ دوای ئەوە و پێش ڕووخانی ڕژێمی سەدام حوسێن لە نیسانی ساڵی 2003 بڕیاریان دا ڕازین كە سیستمی داهاتووی عێراق «سیستمێكی فیدڕاڵی» بێت، بەڵام لە ساڵی 2005ـەوە كە دەستووری عێراق وەك نەخشەڕێگە بۆ دامەزراندنی ئەو دەستوورە پەسەند كرا، هەتاكو ئێستاش نەتوانرا ئەو دەستوورە جێبەجێ بكرێت و هەیكەلەی دەوڵەتی عێراق وەك هەیكەلەی دەوڵەتێكی فیدڕاڵیی ڕاستەقینە بێت.

پێدەچێ لە ئێستادا ناوەندەكانی توێژینەوە و لێكۆڵینەوە لەسەر ئاستی جیهان گەیشتبێتنە ئەو قەناعەتەی ئەوەی پێی دەگوترێت «سیستمی فیدڕاڵی» لەناو دەوڵەتانی عەرەبی و ئیسلامیدا پەسەند نەكرێت و ڕەت بكرێتەوە، بۆیە وەك جێگرەوەیەك بۆ سیستمی فیدڕاڵی و چارەسەری كێشەی نەتەوەكان لە ناو هەیكەلی دەوڵەتانی عەرەبی و ئیسلامیدا پێشنیار و بیروبۆچوونی تازە تاوتوێ دەكرێت و گفتوگۆ چڕی لەبارەوە دەكرێت. یەكێك لەو بیروبۆچوونانەی كە لە چەند ساڵی ڕابردوودا بووە جێگەی مشتومڕی بیرمەندانی سیاسی و یاسایی و دەستووری چەمكی «دابەشكردنی سەروەری - shearing sovereignt» بوو، ئەمەش بەو مانایەی چۆن لە ناو سیستمی فیدڕاڵیدا پرۆسەی دابەشكردنی دەسەڵات «Power Shearing» كە تیایدا ڕێكخستن و دابەشكردنی داهاتەكانیش دەگرێتەوە، بە هەمان شێوە بەپێی دەستوور سەروەریی دەوڵەتیش لەنێوان دەوڵەت و هەرێمە فیدڕاڵییەكاندا دابەش بكرێت، بۆ ئەوەی كێشە كەڵەكەبووە چارەسەرنەكراوەكان چارەسەر بكرێن.

دوای سەرهەڵدانی تیرۆریستانی قاعیدە و داعش، ناوێكی دیكە بووە جێگەی مشتومڕ و گفتوگۆی بیرمەندان بە شێوەیەكی بەرفراوانیش لە میدیادا بەكار دەهێنرا، ئەویش «كاراكتەری غەیرە دەوڵەتی- «Non-state actors بوو، ئەمەش بەو مانایەی كاراكتەرێكی چالاك هەیە لە دەرەوەی دەوڵەت و حكومەت كاریگەرییەكی زۆر دیاری لەسەر سەقامگیری و ئابووری هەیە، بەڵام دەوڵەتیش نییە، كە ئەمەش زۆر كاراكتەری دەگرتەوە وەك «ڕێكخراوە ناحكوومییە نێودەوڵەتییەكان، كۆمپانیا فرە نەتەوەكان، ڕێكخراوە مرۆییەكان و...هتد»، لە دوای سەرهەڵدانی گرووپە تیرۆریستەكان ئەوانیش وەك كاراكتەری غەیرە دەوڵەتی پێناسە كراون و كاتێك هەرێمی كوردستانیش لە دەرەوەی دەوڵەتی عێراق ڕۆڵێكی كاریگەری لە شەڕی دژی تیرۆریستانی داعش بینی و خەونی تیرۆریستانی داعشی بەتاڵ كردەوە و پاشەكشەی بە هێرشەكانیان كرد، هەندێك لە میدیا جیهانییەكان هەرێمی كوردستانیان وەك كاراكتەری غەیرە دەوڵەتی پێناسە دەكرد، بەڵام بەم دواییانە و دوای جارێكی دیكە پرۆسەی دووبارە بونیادنانەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ هاتەوە بەرباس و بووەوە جێگەی گفتوگۆ، باسی چارەسەرێكی دیكە كراوە كە پێی دەگوترێت «قەوارەی خوار دەوڵەت - Sub-State» كە عەرەبەكان بە «الدویلات» وەریانگێڕاوە، ئەمەش بەو مانایەی ئەو قەوارە سیاسییەی لە ناو دەوڵەتێكدا دروست دەكرێت و دەوڵەت ناخوازێت ببێتە دەوڵەتێكی «فیدڕاڵی و دیموكراتی» ئەوا دەكرێت لە دەستووری ئەو وڵاتەدا وەك قەوارەیەكی سیاسیی خوار دەوڵەت ددانی پێدا بنرێت، بۆ ئەوەی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بتوانێت بە شێوازێك مامەڵەی لەگەڵ بكات، ئەمەش واتە ڕاستە ئەو قەوارە سیاسییە خوار دەوڵەتییە وەك دەوڵەتێكی خاوەن سەروەری ناتوانێت ببێتە ئەندامی ڕێكخراوی گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان، بەڵام بە ڕێگەی نێردەی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ ئەو قەوارە سیاسییە دەتوانرێت مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت.

ئەم مودێلە تازەیە كە ئێستا بە گەرمی باسی لێوە دەكرێت، چەندین كێشەی قورسی پێ چارەسەر دەكرێت لە سەرووی هەموویانەوە كێشەی كورد و كێشەی فەلەستین لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.