پ.د. عەبدولسەلام نەجمەدین عەبدوڵڵا، سەرۆكی سەنتەری زاخۆیە بۆ لێكۆڵینەوەی كوردی و مامۆستایە لە بەشی زمانی كوردی‌ لە كۆلێژی زانستە مرۆییەكانی زانكۆی زاخۆ، زۆر بە وردی كاری لەسەر زمانناسی كردووە و ناونیشانی نامەی ماستەرەكەی «شیكردنەوەی دەقی شیعری لە ڕووی زمانەو‌انییەوە» بووە، هەروەها ناونیشانی نامەی دكتۆراكەی «شیكردنەوەی زمانەوانی ڕێكلامی بازرگانی»یە. ئەمە بێجگە لەوەی لە بواری كاری توێژینەوە و لێكۆڵینەوەشدا بە دەیان كتێب و توێژینەوەی لەسەر پاراستنی زمانی كوردی پێشكەشی قوتابیان و كتێبخانەی كوردی كردووە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (ئالنگارییەكانی ئێستای بەردەم زمانی كوردی)، بە شێوەیەكی زانستی و ڕاشكاوانە بەمجۆرە بیروبۆچوون و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خۆی خستەڕوو.

 

سوپاس بۆ بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان كە ئێمەی‌ بانگهێشت كرد، بۆ ئەم گفتۆیە ‌و لەناو بازنەی گفتوگۆدا هەموو ئەم بەڕێزانەی پێكەوە كۆكردەوە، بۆ ئەوەی گفتوگۆ لەسەر مژارێكی هێجگار گرنگ بكەین، ئەویش «ئالنگارییەكانی ئێستای بەردەم زمانی كوردی»یە.

هەموو نەتەوەیەك لەكاتی دووبارە بونیادنانەوەی هەیكەل‌ و قەوارەی سیاسیی خۆی، ئەولەوییەت دەداتە داڕشتنی «سیاسەتی زمان»ی، لەمەش مەبەستم لە دانانی نەخشەڕێگەیەكە تیایدا ڕەهەندەكانی بیركردنەوەی ئێمە بۆ «زمان» بەرجەستە بكات. زمانی كوردییش بە هەمان شێوە پێویستی بە سیاسەتێكی زمانی ئاشكرا هەیە. بە دەربڕینێكی دی، ئایا ئێمە چ ئەركێك بە زمانی كوردی دەسپێرین؟ واتە ئایا زمانی كوردی زمانی فەرمیی دەوڵەتداری، دامەزراوەكانی كەرتی گشتی و تایبەت، خوێندن، بازرگانی و ژیانی ڕۆژانەی كۆمەڵگە دەبێت، یان بەپێچەوانەوە زمانی دیكە شان بە شانی ئەو بەكار دهێنرێت؟

هەموو نەتەوەیەك سیاسەتێكی ئاشكرای بۆ زمانەكەی هەیە. سەرنج بدەن، ئەندونیزیا لە سەرەتای سەربەخۆیی بە سیاسەتێكی زمانیی گونجاو، توانی زمانەكەی كە شێوەی نووسراوی نەبوو، بكاتە زمانی دەوڵەتداری و وڵاتێكی بەهێز. هەروەسا دەوڵەتی توركیا لە ساڵی 1928 بە توێژینەوە و بە مەبەست سیاسەتێكی زمانیی ئاشكرای پەیڕەوە كرد. لە وڵاتی ئیسرائیل زمانێك كە تەنیا زمانی تێكستی ئایینی بوو، بە سیاسەتێكی زمانی سەركەوتوو توانڕا ببێتە زمانێكی كارا. هەروەها چەندین سیاسەتی زمانی سەركەوتوو وەكو سیاسەتی زمانی فەرەنسی، ئەڵمانی، ژاپۆنی و.. هەیە و دەتوانین سوودیان لێوەربگرین.

هەلبەت ئێمە بۆ داڕشتنی «سیاسەتی زمان» ناتوانین كۆپی و ئەزموونی هیچ نەتەوەیەك وەربگرین، بەڵكو دەبێت بەسوود وەرگرتن لە ئەوان و لە ڕێی توێژینەوەوی تایبەت و بە هاوكاریی پسپۆڕانی بواری «كۆمەڵناسی، دەروونناسی و زمانزانی» سیاسەتێكی زمانی گونجاو لەگەڵ كۆمەڵگەی كوردستان دابڕێژین و خۆمان بیر لەوە بكەینەوە، ئایا چ سیاسەتێكی زمانی بۆ هەرێمی كوردستان گونجاوە.

لەم چوارچێوەیەدا ئێمەی زمانەوان، لەسەر ئاستی تیۆری، بەو جۆرە مامەڵە لەگەڵ سیاسەتی زمان و نەخشەڕێگەی زمان دەكەین:

1. بابەتی كەلواشەی زمانی - corpus planning، ئەم لقە لە سیاسەتی زمانی، باسی لایەنی (تاك ستاندەری، یان فرەستاندەری، پاڵاڤتنی زمان لە وشەی بێگانە، زاراوەسازی و ڕێنووس) دەكات.

جووت ستاندەری، ئەوی ئێستا لە هەرێمی كوردستان، بەدی دەكرێت، ئەوەیە كە زمانی كوردی بە هەردوو شێوەزاری «كرمانجی و سۆرانی» بەكار دەهێنرێن، ئەمەش بەو واتایە دێت كە لە بابەتی كەلواشەی زمانیدا، ئێمە پەیڕەوی سیاسەتی جووت ستاندەری دەكەین، بەڵام كە بە ‌پراكتیكی سەیری واقیعی ڕۆژانەی خۆمان دەكەین، دەبینین بەو جۆرە نییە، ڕاشكاوانە، دەبینین كە لە بوارەكانی «خوێندن و پەروەردە، خوێندنی باڵا، مامەڵەی ڕۆژانەی بازاڕ و بازرگانی، چێشتخانە و شوێنە گەشتیارییەكان و ...هتد» زمانی كوردی زمانی یەكەم و سەرەكی نییە.

هەروەها دەتوانێن بەپێی ئەوەی كە ڕێزدار مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە 21ی شوباتی 2023 كە ڕۆژی «زمانی دایكە» دوو فەرمانی بە مەبەستی گرنگیدانی پتر بە زمانی كوردی دەركردووە (بەڕاستی پێی خۆشحاڵ بووین) كە بەپێی ئەم دوو فەرمانە دەبێت:

1- بە هەماهەنگیی نێوان هەردوو وەزارەتی «خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی» و بە هاوكاریی ئەكادیمیای كوردی و پسپۆڕان و شارەزایانی زمانی كوردی، پڕۆگرامێكی فێربوونی زمانی كوردی ئامادە بكرێت، بۆ ئەوەی ئەو بیانییانەی دێنە كوردستان فێری زمانی كوردی بكرێن.

2- بۆ پاراستنی زمانی كوردی دەبێت تابلۆی سەرجەم دامەزراوەكانی حكوومی و ناحكوومی، نووسینگە و نوێنەرایەتیی كونسوڵگەری و ڕێكخراوە بیانییەكان و كۆمپانیاكانی كەرتی تایبەت و هۆتێل و شوێنە گەشتیارییەكان و ڕیستۆرانتەكان هەموویان بە زمانی كوردی بنووسرێن.

ئەم دوو فەرمانەی سەرۆك وەزیران دەكەونە چوارچێوەی «سیاسەتی زمان و نەخشەسازیی زمان» و نیشانەی ئەوەیە كە سیاسەتی سەرەكیی دەسەڵاتدارانی هەرێمی كوردستان گرنگیدان و پاراستنی زمانی كوردییە.

بەڵام جێگەی داخە ئەم دوو فەرمانە گرنگە وەك خۆی جێبەجێ نەكران:

فەرمانی یەكەم، كە تایبەت بوو بە بابەتی گۆڕینی تابلۆی شوێنە گشتییەكان و كەرتی تایبەت و شوێنە گەشتیارییەكان هەتا ڕاددەیەكی باش لە هەولێر جێبەجێ كراوە، بەڵام لە شوێنەكانی دیكە زۆر خاوە.

فەرمانی دووەم داوای ئەوە دەكات كە دەبێت پڕۆگرامێكی گونجاو بۆ «فێربوونی زمانی كوردی» دابنرێت و ئەو خەڵكە ‌بیانییانەی دێنە هەرێم، فێری زمانی كوردی ببن، بەڵام لایەنی پەیوەندیدار ئەم پڕۆگرامەی دانەنا و فەرمانەكە جێبەجێ نەكرا.

پرسیار لێرەدا ئەوەیە، ئێمە لە هەرێمی كوردستان یاسای ژمارە 6ی ساڵی 2014ی پەرلەمانی كوردستانمان، دوو فەرمانی سەرۆك وەزیرانمان لە 21ی شوباتی 2023 هەیە، ئایا بۆچی نەمانتوانیوە جێبەجێیان بكەین؟ بە بۆچوونی من كێشەكە ئەوەیە ئێمە «سیاسەتێكی زمانی»ی ئاشكرا و گونجاومان نییە‌.

خاڵێكی دیكە كە لە سیاسەتی زمانیدا (بابەتی كەلواشەی زمانی)، زۆر گرنگە مەسەلەی «پاكژكردنەوەی زمانە»، ئێمە لە دوای ڕاپەرینی بەهاری 1991 لە كوردستان كە تا ڕاددەیەك گەیشتینە نیمچە سەربەخۆیی. فەرامۆشمان كرد كە زمانی ئێمە لە ماوەی ساڵانی ڕابردوو، زمانی گەلێكی ژێردەستە بووە و بە هۆی داگیركەرانەوە كۆمەڵێك وشە و زاراوەی بێگانە هاتوونەتە ناو زمانەكەمان و پێویستە دەست بە پڕۆسەی»پاكژكردنەوەی زمان»ـەكەمان بكەین.

هەروەها ئێمە زاراوەسازیمان فەرامۆش كرد، ئێمە زمانی كوردیمان هێناوەتە ناو كۆی سێكتەرەكانی حوكمڕانی و ژیانی ڕۆژانەی خەڵك، بەڵام لە هەمان كاتدا پڕۆژەیەكی بەردەوامی «زاراوەسازی»یمان نییە. هەر بۆیە كاتێك دەمانەوێت لە بوارە جیاوازەكاندا زمانی كوردی بەكار بهێنین، تووشی كێشە دەبین و وشەی كوردیمان بۆ پەیدا نابێت و بە ناچاری بەرەو بەكارهێنانی وشەی «ئینگلیزی و فارسی» دەچین. ئەمەشیان زۆر مەترسیدارە، بەتایبەتی بەكارهێنانی وشەی فارسی كە ‌دەبێتە هۆی ئەوەی شوناسی وشەسازیی زمانی كوردی تێك بدرێت.

پرسێكی دیكە لە سیاسەتی زمانیدا، پرسی ڕێنووسە. هەر‌چەندە ئەكادیمیای كوردی كاری لەسەر «ڕێنووسی یەكگرتوو‌» كردووە، بەڵام بەداخەوە بەكار ناهێنرێت. ئەگەر سەیری ڕاگەهاندنی كوردی بكەین، دەبینین پەیڕەوی چەندین ڕێنووسی جیاواز دەكرێت. بۆ نموونە، ڕێنووسی كەناڵی ڕوودا، كوردستان 24، ئاڤا و كەناڵی 8 لە یەكتر جیاوازە و پەیڕەوی یاسای جیاواز دەكەن، ئەمەش گونجاو نییە كە هەر سازی، یان ئۆرگانێك بە كەیفی خۆی شێوازی ڕێنووسی تایبەت بە خۆی پیادە بكات.

 

 فێربوونی زمانی - acquisition planning

پێویستە كار لەسەر فێركردنی زمانی نەتەوەیی بكەین، كەسانی بێگانە و ئەوانەی دێنە هەرێم چ بۆ خوێندن، كاركردن و ...هتد، فێری زمانی كوردی بكەین. پرسی فێربوونی زمانی كوردی بۆ ئەو خەڵكانەی بیانین و دێنە كوردستان كار دەكەن، یان نیشتەجێ دەبن، وەك لە فەرمانەكەی سەرۆك وەزیران ئاماژەی پێكراوە، پرسێكی هێجگار گرنگە و تا ئێستا هەنگاوی جددیمان بۆ هەڵنەگرتووە. بۆیە دەبێت هەوڵەكانمان بخەینە گەڕ، بۆ ئەوەی ئەو فەرمانە وەك خۆی جێبەجێ بكرێت و پێویستە بكرێتە مەرج و هەتا زمانی كوردی فێر نەبێت، هیچ هاووڵاتییەكی بیانی مۆڵەتی كاركردنی پێ نەدرێت. ئەوجا ئەم پرۆسەیە نەك هەر لەسەر ئاستی ناوخۆی هەرێمی كوردستان، بەڵكو پێویستە لەسەر ئاستی دەرەوەش كاری بۆ بكەین و بەشی زمانی كوردی لە زانكۆكانی وڵاتانی ڕۆژئاوا بكەینەوە، یان لی ڕێی كردنەوەی ناوەندی تایبەت بە فێركردنی زمانی كوردی خەڵكی دیكەش هان بدەین، فێری زمانی كوردی ببن، تاكو زمانی كوردی لە ئاستی لۆكاڵەوە بگاتە ئاستی نێودەوڵەتی.

 

 بابەتی پلەپایەی زمانی - status planning

بابەتی پلەپایەی زمانی، واتە ئەو ئەركە‌ی كە ئێمە بۆ زمانەكە دەستنیشانی دەكەین و لە بواری (بازرگانی، فێركرن، یاسا، كارگێڕی، ڕاگەهاندن و ...) بەكاری دەهێنین. بۆ نموونە، پێویستە زمانی كوردی پلە و شكۆی خۆی هەبێت و مەرجی سەرەكی بەدەستهێنانی كار و هەلی كار بێت.

لە ئێستای هەرێمی كوردستان كێشەیەكی زۆر مەترسیدار تایبەت بە زمانی كوردی دەبینم، ئەویش «پێگەو شكۆی زمانە». بەداخەوە ئێستا زمانی كوردی پێگە و شكۆی خۆی لە دەست داوە، بۆیە خەڵك منداڵەكانیان بۆ قوتابخانەی ئەهلی، یان نێودەوڵەتی دەنێرن.  پرسیار لێرەدا ئەوەیە كاتێك هاووڵاتیەك منداڵەكەی خۆی دەنێرێتە قوتابخانەی ئەهلی، یان نێودەوڵەتی، بە چ مەبەستێك دەینێرێت بۆ ئەو قوتابخانەیە؟ بێگومان بۆ ئەوەی فێری زمانی ئینگلیزی بێت و لە داهاتوودا كارێكی باشی دەست بكەوێت. پرسیاری دیكە لێرەدا ئەوەیە، ئەو پڕۆگرامە ئینگلیزییەی قوتابییەكانی ئێمەی پێ پەروەردە دەكرێت، پڕۆگرامێكە ئێمە خۆمان دامانڕشتووە، یان هاوردەیە و لەو قوتابخانانە دەخوێنرێت؟

ئێمە ڕێگر نین لەوەی قوتابییەكانمان فێری زمانی ئینگلیزی ببن، لەبەر ئەوەی پێویستییەكی سەردەمە، بەڵام دەبێت بە جیهانبینی و كەلتووری كوردی فێری زمانی ئینگلیزی، یان هەر زمانێكی دیكە ببن. كاتێ منداڵ فێری زمانی دیكە دەبێت، فێری كەلتوورێكی تەواو جیاواز دەبێت و ڕەنگە لە ئایندەدا كەلتووری خۆی بە كەم بزانێت و شانازی بە كەلتووری بیانییەوە بكات.

ئێمە پێویستە سوود لە ئەزموونی وڵاتانی وەك «ژاپۆن، مالیزیا، كۆریای باشوور» وەربگرین، ئەوانیش لە دەستپێكی بونیادنانەوەی وڵاتەكانیان بەو پرسەدا تێپەڕیون، بەڵام دواتر پڕۆگرامەكانیان گۆڕی، لەبەر ئەوەی هەستیان كرد ئەگەر نەوەی تازەپێگەیشتوو لەسەر دابونەریت و شكۆی زمان و مێژووی خۆی پەروەردە نەكرێت، پاشان شوناسی خۆی بە باشی ناناسێت و ئینتیمای بۆ خاكەكەی نابێت. بۆیە ئەو وڵاتانە بەتایبەتی دوای ساڵانی 2000 چاویان بەو پرۆسەیە خشاندەوە. ڕاستە لە قوتابخانەكان ‌زمانی ئینگلیزی زمانی دووەمە، بەڵام ئەو پڕۆگرامەی دایانڕشتووە، تایبەت بە خۆیانە و باس لە شكۆی زمان و مێژوو و كەلتووری نەتەوەیی خۆیان دەكەن. بۆیە ئاساییە لای ئێمەش لە قوتابخانە ئەهلییەكان بە زمانی ئینگلیزی بخوێنن، بەڵام دەبێت گۆتاری زمانەكە، گۆتاری كوردی بێت. پێویستە قوتابی شانازی بە كوردبوونی بكات و ئینتیمای بۆ كوردستان هەبێت. هەروەسا پێویستە لە قوتابخانەكانی حكوومییش بە هەمان شێوە گۆتاری وانەی زمانی ئینگیلزی گۆتاری كوردی بێت.

بەپێی ئەو پێوەرانەی «پۆل لۆئیس و گری سیمونز» بۆ زمان دایانناوە (EGIDS)،‌ زمانی كوردی مەترسی سڕینەوە و لەناوچوونی لەسەر نییە و پارێزاوە، بەڵام پلەبەندی «6a»ی هەیە. هەوڵی ئێمە بۆ ئەوەیە كە پلەبەندی زمانی كوردی باشتر بكەین و نە تەنیا پلەی مەترسیداری لەسەر زمانی كوردی بكەینە (0) بەڵكو دەمانەوێت زمانی كوردی بە ئاستێك پێش بكەوێت، بگاتە ئاستی زمانێكی نێودەوڵەتی. بۆیە دووبارە جەخت لەوە دەكەمەوە، دەبێت كار لەسەر سیاسەتی زمان بكەینەوە.

لە كۆتاییدا، هەوڵ دەدەم بە خێرایی هەڵوەستە لەسەر هەندێك لەو كێشە و گرفتانە بكەم، كە ‌وەك ئالنگاری لەسەر زمانی كوردی لەقەڵەم دەدرێن:

- لە ئاخاوتنی ڕۆژانەماندا، وشەی بیانی زۆر بەكار دەهێنین. ئەمەش كار لەسەر شوناسی زمانی كوردی دەكات.

- گرنگینەدان بە زمانی فەرمی بەتایبەتی هەر دوو زاری سەرەكی، خەڵك لە نووسینی ستاندارد و ئەكادیمی ئەم دوو شێوەزارە دوور كەوتووەتەوە، ئەمەش كاریگەری لەسەر پێكهاتە و شێوەی نووسین هەیە.

- سیستمی پەروەردەی ئێمە زۆر لاوازە، قوتابی لە قوتابخانە فێری هەر چوار چاپۆكی زمان (خوێندن، نووسین، بیستن و ئاخاوتن) نابێت. لە پڕۆگرامی پەروەردەی ئێمەدا، نووسین كەمترین ڕێژەیە و وەك پێویست بایەخی پێنەدراوە، بۆیە دەبێت ئەم لایەنە زیاتر بایەخی پێبدرێت و لە قۆناغی بنەڕەتی و ئامادەیی قوتابیان فێر بكرین بۆ ئەوەی بزانن بە باشی بنووسن. ئێستا لە ئاستی قوتابیانی زانكۆ دەبینین داوایان لێدەكەین داڕشتنێك بنووسن، بەداخەوە ناتوانن چەند ڕیزێكی بچووك دابڕێژن. بێجگە لە ئاستی زمانی، ئاشۆپی قوتابییەكانیش لاوازە، چونكە ئاستی نووسینی چیرۆك بەتایبەتی چیرۆكی منداڵانمان زۆر لاوازە، لە وڵاتان هەر ڕۆژێك منداڵێك دوو چیرۆك دەخوێنێتەوە، ئەمە مانای ئەوەیە لە ساڵێكدا لە سەرووی 700 چیرۆكی جیاواز و هزری خوێندووەتەوە، بەمەش هزر و ئاشۆپی منداڵەكان گەشە دەكات.

-  نەبوونی ناوەڕۆكی زانستی و گونجاو لەبواری دیجیتالێدا. كاتێك دەپرسین بۆچی منداڵەكانمان سەیری یوتیوب بە زمانی ئینگلیزی دەكەن، بۆ نموونە گۆرانییەكانی ئینگلیزی منداڵان؟ لەبەر ئەوەیە كە زمانی كوردی لە بواری ناوەڕۆكی دیجیتالیدا لاوازە و بۆ هەموو تەمەنەكان بابەت بە زمانی كوردی نییە.

- لاوازیی ژیریی دەستكرد. گرنگە بایەخ بە تەكنەلۆژیای سەردەم و زیرەكیی دەستكرد بدەین، دەبێت بەپەلە خەم لەوە بخۆین كە پێویستە بەرهەمە كوردییەكانمان بەتایبەتی ئەوانەی ڤیدیۆیین، بە ڕێگەی دیجیتاڵی كۆگا بكەین و بە هۆی ئەپڵیەكەشنە پێشكەوتووەكانی ئەنتەرنێت لەبەر دەست بن.

-  گرنگینەدان بە زمانی كوردی لە قۆناغی خوێندنی باڵا و زانكۆدا، لە زانكۆ بەتایبەتی لە هەندێ پسپۆڕی، بە تەواوی زمانی كوردی فرامۆش كراوە.

- فێربوونی زمانی بیانی و نەبوونی هاوسەنگی، دەبێت هاوسەنگیەك لەنێوان زمانی كوردی و بیانی دروست بكەین، ئێمە دژی ئەوە نین، فێری زمانی بیانی بین، بەڵام نابێت لەسەر حیسابی شكۆ و پێگەی زمانی كوردی بێت.

- لاوازیی شوناس بۆ پاراستنی زمان، دەبێت هەوڵی جددی بخەینە گەڕ بۆ ئەوەی ئاستی زمانی كوردی پێش بخەین و شكۆی زیاتر بەرز بكەینەوە. هەتاكو ئێمە بە چاوێكی نزمتر لە زمانە بیانیەكان سەیری زمانی كوردی بكەین، حاڵی ئێمە و ئالنگارییەكانی بەردەم زمانی كوردی هەروەك خۆی دەمێنێتەوە.