مایكڵ ناخت پڕۆفیسۆرە لە سەنتەری بیركلی بۆ خوێندنی باڵا لە زانكۆی كالیفۆڕنیا، تایبەتمەندە لە بوارەكانی سیاسەتی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا، سیاسەتی گشتی و ستراتیژیەتی رێكخراوە ئاڵۆزەكان، پێشتریش چەند پۆستێكی گرنگی هەبووە، وەك یاریدەدەری وەزیری بەرگریی ئەمریكا بۆ كاروبارە ستراتیژییە جیهانییەكان، راگری سكووڵی كاروبارە گشتییەكان لە زانكۆی ماریلاند، هەروەها بەڕێوەبەری سەنتەری زانست و كاروباری نێودەوڵەتیی لە سكوڵی كەنەدی بۆ حكومەت لە زانكۆی هارڤارد بووە. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسێكی لەگەڵدا شرۆڤە كرد كە تەوەرەكانی پەیوەست بوون بە سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ، بەتایبەتی لە پەیوەندی بە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە.

* ئاشكرایە كە سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ مشتومڕێكی زۆری لەبارەوە دەكرێت، هەڵسەنگاندن و تێڕوانینی ئێوە بۆ ئەم سیاسەتە چییە؟
- ئەمە پرسیارێكی زۆر بەرفراوانە، بە تێڕوانینی من سەرۆك ترەمپ چەند سیاسەتێكی جیاوازی دەرەكی هەیە، ئەوەی پەیوەندی بە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە هەبێت، ئەوا جەخت لەسەر گرتنەبەری سیاسەتی پشتیوانیكردنی سعودیە و وڵاتە عەرەبییە سوننەكانی دیكە و ئیسرائیل دەكاتەوە لە دژی ئێران. بەڵام ئەم ستراتیژیەتەش دوچاری كێشە بۆتەوە، كە ئێستا لە كۆنگرێسی ئەمریكا تاوتوێی ئەوە دەكرێت كە رێگری بكرێت لە پێدانی چەك بە سعودیە ئەگەر هاتوو سعودیە ئەو چەكانە رادەستی حكومەتی یەمەن بكات بۆ شەڕكردن لە دژی حوسییەكان. بەڵام لە پەیوەندی بە ئێرانەوە، ئەوا بۆچوونی من ئەوەیە دەبێت لەوە بڕواندرێت ئایا هیچ رێگایەك هەیە بۆ كردنەوەی دەرگای گفتوگۆ لەگەڵ ئێراندا؟ هەروەها من هاوڕا نەبووم لەگەڵ بڕیاری كشانەوەی ئەمریكا لە رێككەوتنە ئەتۆمییەكە لەگەڵ ئێراندا، كە پێم وایە ئەمە هەڵە بوو. ئەوەی پەیوەندی بە عێراقەوە هەبێت، ئەوا لە ئێستادا سەرنجێكی كەمتر هەیە لەسەر عێراق لەلایەن ئەمریكاوە، چونكە لەلایەك خواستی ئەوە هەیە ئەم وڵاتە بتوانێت پەرە بە خۆی بدات و رێز لە پێكهاتەكان بگرێت لە نێویاندا كورد، كە بە راددەیەكی گەورە هاوكار بوون لە شەڕی دژ بە داعش لە عێراق و سووریا، بەڵام نیگەرانیی سەرەكیی ترەمپ بریتییە لە سنوورداركردنی دەستڕۆیشتوویی ئێران بە سەر حكومەتی عێراقەوە.
* ئێوە دەڵێن نیگەرانیی سەرەكیی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ بریتییە لە سنوورداركردنی دەستڕۆیشتوویی ئێران، كە لەم رووەوە هەڵمەتێكی چڕی دروستكردنی فشاری لەسەر ئێران دەستپێكردووە، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا چۆن لەم فشار و سزایانەی ئەمریكا لە دژی ئێران دەڕوانیت؟
- من پێم وایە بڕیاری ئەم دواییەی ترەمپ بۆ ناساندنی سوپای پاسداران وەك رێكخراوێكی تیرۆریستی كاریگەری و رەنگدانەوەی لەسەر سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا دەبێت. ئەوەی دەتوانین لەم رووەوە بیڵێین ئەوەیە كە ترەمپ و ستافەكەی بە تایبەتی وەزیری دەرەوە، (مایك پۆمپیۆ) و راوێژكاری ئاسایشی نێودەوڵەتی (جۆن بۆڵتۆن)، دەیانەوێت سەختترین سیاسەت، كە مومكین بێت، لە دژی ئێران بگرنەبەر.
* باشە پێت وایە دەرئەنجامی ئەم سیاسەت و سزایانەی ئەمریكا لە ئاست ئێراندا چی دەبن؟
- بە تێڕوانینی من ئەم سزایانە نابنە هۆی سازشپێكردنی ئێران، هەرچەندە راستە كە ئەوانەی بەشدارییان كرد لە گفتوگۆكانی پەیوەست بە رێككەوتنی ئەتۆمی لەگەڵ ئێران بانگەشەی ئەوەیان دەكرد كە سزا ئابوورییەكانی سەر ئێران، كە هەمووان بەشداربوون لە سەپاندنیدا، كاریگەریی گەورەیان هەبوو لە ناچاركردنی ئێران بۆ ئەوەی بێتە سەر مێزی گفتوگۆ. كەواتە ئەگەری ئەوە هەیە لە رێی سزای ئابوورییەوە قەناعەتی ئێران گۆڕانكاری بەسەردا بێت. بەڵام بە شێوەیەكی گشتی رێبەری باڵای ئەو وڵاتە (خامەنەیی) زۆر باڵادەستە بەسەر كاروبارە ئەمنییەكانی وڵاتەكەوە، سەركردەیەكە پێداگری دەكات لەسەر بەرهەڵستیكردنی دەستڕۆیشتوویی ئەمریكا لە ناوچەكەدا و ركابەرێكی سەرسەختی ئیسرائیلە. كەواتە من نازانم بە دڵنیاییەوە ئەم سزایانەی ئەمریكا چ كاریگەرییەكیان دەبێت لەسەر سیاسەتەكانی ئێران، راستە لە ئێستادا سەرۆكێكی میانڕەویان هەیە، بەڵام دەكرێت ئەمەش لە هەڵبژاردنی داهاتوودا گۆڕانكاری بەسەردا بێت.
* كەواتە پێت وانییە ئەم سزایانەی ئەمریكا ئێران ناچار بكات دووبارە بگەڕێتەوە سەر مێزی گفتوگۆ؟
- بەڵێ، من پێم وانییە و رەنگە هەڵەش بم، بەڵام ئەوەی بۆ من و كەسانێكی دیكە جێی سەرسوڕمان بوو، ئەوە بوو باوەڕمان وابوو دوای كشانەوەی ئەمریكا لە رێككەوتنە ئەتۆمییەكە لەگەڵ ئێراندا، ئەوا ئەو رێككەوتنە هەڵدەوەشێتەوە، بەڵام هەڵنەوەشایەوە، ئەوەتا رووسیا و چین و وڵاتانی ئەوروپا پێوەی پابەندن و ئێرانیش پێوەی پابەندە، بە گوێرەی ئاژانسی نێودەوڵەتی بۆ وزەی ئەتۆمی ئێران پابەندە بە بەند و بڕگەكانی رێككەوتنە ئەتۆمییەكەوە. كە جێی خۆشحاڵییە بۆ من ئەم رێككەوتنە لە ئارادا ماوە، چونكە بە رێككەوتنێكی باشی دەزانم. كە ئامانجە سەرەكییەكەی بریتی بوو لە راگرتن و بەرگرتن لە پەرەپێدانی پڕۆگرامە ئەتۆمییەكە ئێران. كەواتە كارێكی ژیرانە بوو كە ئەم رێككەوتنە كرا، بەڵام هەڵە بوو كە ئەمریكا لێی كشایەوە.
* باشە ئێوە چۆن لە سیاسەتی ئەمریكا لە ئاست عێراقدا دەڕوانن؟ ئایا پێتان وانییە ئەمریكا عێراق بەكار دەهێنێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئێران، بەتایبەتی دوای ئەوەی سەرۆك ترەمپ رایگەیاند هێزەكانمان بۆ چاودێریكردنی ئێران لە عێراقدا جێگیر دەكەین؟
- بە راشكاوی من باوەڕم وا نییە كە سەرۆك ترەمپ زۆر مەبەستی بێت سوپای ئەمریكا رۆڵی زیاتری هەبێت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. ئەو پێی وابوو كە زۆرێك لە كردەوە سەربازییەكان هەڵە بوون، هەروەها ئەو باوەڕی وابوو داگیركردنی عێراقیش لەلایەن ئەمریكاوە هەڵە بوو، كە زۆر كەس ئێستا ئەم بۆچوونەیان هەیە، بەڵام ئەو لەو كاتەدا ئەم تێڕوانینەی هەبوو. لە هەمان كاتدا ئەو بۆچوونی وابوو كە ئێمە لە ناوخۆی وڵاتەكەدا چەندین كێشەمان هەیە و چەندین پرۆژە و بواری ژێرخان هەیە كە دەبێت داراییان بۆ دەستەبەر بكرێت، واتە ئەو لەگەڵ ئەوەدا بوو پێویستە بەشی زۆری داهاتەكان بۆ پرۆژەكان لەنێو خودی ئەمریكادا تەرخان بكرێن، نەك بۆ چالاكیی سەربازی لە دەرەوەی وڵاتەكە. كە من پێشبینی ئەوە ناكەم هەڵوێستی خۆی لەم بارەیەوە بگۆڕێت، بەلای كەمەوە تاوەكو ساڵ و نیوێكی دیكە، واتە تاوەكو هەڵبژاردنێكی دیكەی سەرۆكایەتی لە ساڵی 2020. هەرچەندە نازانین تا ئەو كاتە چی روودەدات، رەنگە هێرش و داگیركارییەك رووبدات كە رەنگە ببێتەهۆی گۆڕینی ئەم هەڵوێستە. هەروەها ئێستا دەبینین كە سەرۆك ترەمپ باس لەسەر پرسی تێكشكاندنی داعش دەكاتەوە، كە ئێمە دەزانین بە هاوكاری و پاڵپشتییەكی گەورەی كورد ئەنجام درا. كە ئەوە بوو بڕیاری كشانەوەی لە سووریا دەركرد، كە پێم وایە ئەمە بڕیارێكی زۆر خراپ بوو، چونكە ئەمە دەبێتە هۆی ئەوە حكومەتی سووریا بە هاوكاری رووسیا و ئێران و حزبوڵا باڵادەست ببێتەوە. بەڵام حاڵی حازر زۆر جەخت لەسەر كێشەی سنووری نێوان ئەمریكا و مەكسیك دەكاتەوە، لەگەڵ پرسی هاتنی كۆچبەران لە مەكسیكەوە بۆ ئەمریكا. واتە لە ئێستادا ئەمە بایەخی سەرەكیی سیاسەتی دەرەوەی ترەمپە. ئەگەرچی بۆی هەیە ئەمە گۆڕانكاری بەسەردا بێت، چونكە دۆناڵد ترەمپ كەسێكە بە شێوەیەكی كتوپڕ بۆچوونەكانی دەگۆڕێت، واتە ئەو كەسێكی پێشبینی نەكراوە و پێشبینی نەكراوترین سەرۆكە لە مێژووی ئەمریكادا.
* ئەگەر لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی لە مەسەلەكە بڕوانین، ئەوا ئاشكرایە كە سەرۆك ترەمپ زۆر پەرۆش نییە بۆ كاركردن لە چوارچێوەی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكاندا، ئایا لەم روانگەیەوە دروستە بڵێین سەرۆك ترەمپ سیاسەتێكی دەرەكیی تاكلایەنانە و ناسیۆنالیستییانە پیادە دەكات؟
- بەڵێ، بە دڵنیاییەوە ئەمە سیاسەتێكی تاكلایەنانە و ناسیۆنالیستانەیە، ئەگەرچی ئەمە بە مانای ئەوە نییە من هاوڕا بم لەگەڵ ئەم سیاسەتەدا، راستە نابێت ساویلكە بین، بەڵام دەبێت ئەوەش لەبەرچاو بگرین كە كاركردنی پێكەوە و دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان و جیهانگەرایی كاریگەری باشیان لەسەر ژیانی ملیۆنان كەس هەبووە لە جیهاندا. لەبەر ئەوە تێڕوانینی من ئەوەیە هەڵكشانی ئەم رەوتە ناسیۆنالیستییە تاكلایەنە لە ئەمریكا، هەروەها لە وڵاتانی دیكەی وەك فلیپین و ئیسرائیل و هەنگاریا، كە دژی سیستمی لیبڕاڵیی جیهانین، مایەی نیگەرانییە. چونكە بە تێڕوانینی من جیهان سوودمەند بووە لە بوونی سیستمی لیبڕاڵیی جیهانی و من پشتیوانی لەوە ناكەم كە لە ماوەی شەو و رۆژێكدا لەبەریەك هەڵوەشێندرێت، پێم وایە ئەمە هەڵەیە.
* كەواتە پێت وایە سیاسەتەكانی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ هۆكارێك بوون بۆ لاوازكردنی ئەم سیستمە جیهانییە؟
- دەتوانین بڵێین بەڵێ تا راددەیەك، چونكە ئەمریكا لە چەند رێككەوتنێكی گەورە كشاوەتەوە، وەك رێككەوتنی ئەتۆمی لەگەڵ ئێران، رێككەوتنی پاریسی تایبەت بە ژینگە، پەیماننامەی بازرگانی ئۆقیانووسی ئارام، بەڵام لەلایەكی دیكەوە لە چەندین رێككەوتنی دیكە نەكشاوینەتەوە، لە هەمووی گرنگتر رێكخراوی ناتۆیە، لەگەڵ رێككەوتنی بازرگانی لەگەڵ یابان و كۆریای باشوور و ئوستڕالیا. كەواتە ئەمریكا بە تەواوەتی لەم سیستمە نەكشاوەتەوە.
* كەواتە لە ئێستادا پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لە باری گۆڕانكاری و ئاڵۆگۆڕدایە، بەتایبەتی كە لە ئێستادا چین هێزێكی هەڵكشاوە و ململانێی ئەمریكا دەكات و رووسیاش دەیەوێت رۆڵێكی گەورەتری لەسەر شانۆی جیهان هەبێت؟
- بە دڵنیاییەوە ئەم پەیوەندییانە لە گۆڕانكاریدان، ئەمە گومان هەڵناگرێت، بەڵام پێم وایە هێزی چین لە رووی ئابوورییەوە بۆی هەیە دوچاری داكشان بێت، چونكە چین كێشەی ئابووری و دیموگرافیی خۆی هەیە، هەروەها گەشە ئابوورییەكەی ئەم وڵاتە خاوبوونەوە بەخۆوە دەبینێت، واتە هێشتا لە گەشەكردندایە، بەڵام بە رەوتێكی خاوتر. هەرچۆنێك بێت لە ئێستادا چین كاراكتەرێكی گەورەیە لە سەرتاسەری جیهاندا. بەڵام رووسیا رۆڵ و توانایەكی سنووردارتری هەیە، كە ئێمە دەزانین رووسیا ئابوورییەكی مەزن و گەورەی نییە، بەڵام پوتین ئەم پێگەی لاوازە زۆر بە باشی بەكار دەهێنێت و ئەو ئامادەیە سنوورە نێودەوڵەتییەكان بۆ برەودان بە دەستڕۆیشتوویی رووسیا ببەزێنێت.