د.ڤیان مەحموود زامدار مامۆستای زانكۆ و بەڕێوەبەری پێداگۆجی و خولەكان لە وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی، لە دیمانەیەكیدا لەگەڵ گۆڤاری گوڵان، تیشك دەخاتە سەر چەند پرسێكی پەیوەست بە ڕۆڵی خانمان لە ناوەندە ئەكادیمییەكان و هێماش بۆ ئەوە دەكات بەپێی ئەو داتایانەی لەبەردەستدان، 57%ی قوتابیانی زانكۆ میرییەكانی هەرێمی كوردستان مێیینەن، لە بەرامبەردا 43%ی نێرینەن، كەچی لە پێگە كارگێڕییەكانی وەزارەت و زانكۆ و كۆلێژەكان، ئەم ڕێژەیە بە هیچ شێوەیەك هاوتای ڕێژەی قوتابیان نین.

 

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

 

* وەك خانمێكی ئەكادیمی، چۆن دەڕوانیتە پێگەی ئێستای ئافرەتی كورد لە ناوەندە زانستییەكاندا؟ ئایا توانیویانە لە زانكۆكاندا ڕۆڵی ڕاستەقینەی خۆیان لە توێژینەوە و پێشخستنی كۆمەڵگەدا ببینن؟

- گەر مەبەست لە “ناوەندی زانستی” زانكۆ و پەیمانگاكان و مەبەست لە “پێگە” ڕێژە بێت، ئەوا خانمان لە پێگەیەكی بەرزی ناوەندە زانستییەكانی كوردستانن، چونكە زیاتر لە نیوەی قوتابیانی زانكۆ و پەیمانگاكان مێیینەن. بەپێی ئەو داتایانەی لەبەردەستی ئێمەدایە، 57%ی قوتابیانی زانكۆ میرییەكانی هەرێمی كوردستان مێیینەن لە بەرامبەر 43%ی نێرینەن. لە پێگە كارگێڕییەكانی وەزارەت و زانكۆ و كۆلێژەكان، ئەم ڕێژەیە بەهیچ شێوەیەك هاوتای ڕێژەی قوتابیان نییە، بۆ نموونە، تەنیا 25 ڕاگر و 13 یاریدەدەری ڕاگر و 149 سەرۆك بەش و 164 بڕیاردەری بەش و 2 یاریدەدەری سەرۆكی زانكۆ و 2 سەرۆكی زانكۆ و 1 سەرۆكی بۆردی پزیشكیمان هەن كە خانمن. ئەمە كەلێنێكی گەورە و نایەكسانییە لە ڕاستیدا.

ئەگەریش خوازیار بین لە سۆنگەیەكی ڕەخنەگرانەی بیركردنەوەوە تاوتوێی ئەم بابەتە بكەین، دەبێت نەفەسێكی درێژتر و هەڵسەنگاندنی بنەمادارتر و لە ڕوانگەی فراوانترەوە بدوێین.

ئێمە دەزانیین كە پێگە و ئەدای ئەكادیمی پێوەر و میكانیزمی هەڵسەنگاندن و شێوازی پلەبەندكردنی تایبەت بەخۆی هەیە، بۆ نموونە، ژمارەی ئەو مۆدیوڵانەی گوتوونیەوە، توانستی بەڕێوەبردنی هۆڵی وانە و پەیوەندیی لەگەڵ قوتایبان و توانستی بزواندنی ویستی فێربوون، شێوازە زانستییەكانی وانەوتنەوە و پێداگۆجی، هەمەچەشنەیی پرسیارەكان و زانستیبوونی هەڵسەنگاندنی قوتابیان، بەشداریكردنی لە لیژنە تایبەتەكان، پابەندبوون بە دەوام، شێوازەكانی مامەڵەكردن لەگەڵ قوتایبان و ئاڕاستەكردنی ڕێنمایی زانستی، ئەو سوپاس و پێزانینانەی وەدەستیهێناون، بەشداریكردنی لە كاری خۆبەشی لە ناوەوە و دەرەوەی دامەزراوەكەی خۆی، ئەو داهێنانانەی دۆزیونیەتەوە و ئەو خەڵاتانەی وەدەستیهێناون، h- Index، و بڵاوكراوەكانی لە گۆڤارە زانستییەكان و ئەو لێوەرگیرانانەی لە توێژینەوەكانی كراون، پابەندبوونی بە ڕێنماییەكانی تواناداركردنی خانمان، نەبوونی سەرنجڕاكێشان و سزای كارگێڕی.. هتد. ئەمانە بەیەكسانی نێر و مێ دەگرنەوە. ئێمەش، كە تاوەكو ئێستا توێژینەوەیەكی تایبەتمان بەم هەڵسەنگاندنانە نییە، دەتوانین بەشێوەیەكی گشتی بدوێین و بڵێین لە ڕووی زانستی و ئەكادیمییەوە، بەبێ ڕەچاوكردنی ئاستی زانستییی دامەزاوە زانستی و ئەكادیمییەكانی كوردستان، بەلایەنی كەمەوە خانمان ئاستیان كەمتر نییە لە هاوتا نێرەكانیان. ئەمە گەر باشتریش نەبن.

زۆرێك لە نووسەران و ئەكادیمیستان و بیرمەندانی كورد، چەندین ساڵە نیشانەی پرسیار دەخەنە سەر زانستیبوون و ئەكادیمیی زانكۆ و پەیمانگاكانمان. خوێنەرانی ئەم بوارە لە ماوەی دوای ڕاپەڕینەوە تاوەكو ئێستا كەلتوورێكی ڕەخنەگرانەی هەڵسەنگێنەرانەیان هەڵچنیوە و دەكارێن لە چەندین گۆشەنیگاوە گەنگەشەی ئەم بابەتی پێداچوونەوەی ئاست و پێوەرەكانی زانستیبوونە بكەن. بەڵام جێگای سەرنجی تایبەتییە كە لە كۆی ئەو ڕەخنەگرییە، بەپەنجەی دەست دەژمێردرێن ئەوانەی لە سۆنگەی جیاكاریی ڕەگەزییەوە لەسەر ئەدای زانكۆكان و پەیمانگاكان دەنووسن. پێدەچێت ئەم بابەتە جێگای سەرنجی زۆرێك لەوانە نەبێت كە لەم بارەیەوە دەنووسن. ئەمەش خۆی لەخۆیدا جێگای داخە.

* وەك مامۆستایەكی زانكۆ كە ڕۆژانە لەگەڵ نەوەی نوێ مامەڵە دەكەیت، چۆن دەتوانین لە ڕێگەی پەروەردەی زانكۆییەوە متمانە بەخۆبوون لای كچانی گەنج دروست بكەین بۆ ئەوەی لە ئاییندەدا ببنە سەركردەی لێهاتوو؟

- دەبێ لەم پرسیارتان مەبەستتان لە “متمانە بەخۆبوون” تایبەت بێت بە متمانەبەخۆكردن لە سەركردایەتیكردن. سەركردایەتیكردنیش تەنیا بوارێك ناگرێتەوە، بۆ نموونە سیاسەتڤانێك دەشێت شیاوبێت بۆ سەركردایەتیی وڵات، میوزیكژەنێك یان كۆمپوزەرێك دەشێت شیاوبێت بۆ سەركردایەتیكردنی ئۆركێسترایەك، یەكێكی دیكەش سەركردەی تیمێكی تۆپی پێ بێت...هتد.

ئێمە پێمانوایە باشترە لە باسی زانكۆدا و لە بابەتی فێركردنی گەوراندا، چەمكی ڕاهینان یان ئامادەكردن بەكاربهێنین لەبری پەروەردەكردن. لەوانەیە ئەو ڕاهێنانە زیاتر پەیوەندیی بە فاكەڵتیی دیاریكراوەوە هەبێت، بۆ نموونە زانستە ڕامیارییەكان، كارگێڕی، ئابووری، پەیوەندییەكان، ڕاگەیاندن، فەلسەفە، دەرونناسی و هتد. مۆدیوڵەكانی تایبەت بە پسپۆڕیی دیكەی وەكو كیمیا و فیزیا و دەرمانسازی و ددانسازی و میوزیك و وەرزش تاڕاددەیەك دوورن لە بابەتی سەركردایەتی و بەڕێوەبردنی سیاسی و جڤاكی. من بە دروستی نازانم داوا لە كۆلێژی دەرمانسازی بكەین كە قوتابان ئامادەبكات بۆ سەركردایەتیكردن (بێگومان لێرە مەبەستمان سەركردایەتیكردنی ڕامیارییە). ئەمەش بەو مانایە نییە كە فیزیاناس یان كێمیست ناتوانن سەركردایەتی بكەن، بەڵكو مەبەستەكە ئەوەیە كە ئیشی ئەو فاكەڵتیانە بابەتگەلی دیكەن، لەكاتێكدا كە توانستەكانی ڕابەرایەتیكردن و پێشەنگی دەكەونە جوغزی ویست و لێهاتووییەكانی كەسەكە خۆی. بەشێوەیەكی گشتی و بەكورتی، لۆدكردنی ئەركی ڕاهێنانی كادیران بۆ سەركردایەتیكردنی كۆمەڵگە (بەمانا حڤاكی و ڕامیارییەكەی)، بۆ هەندێك كۆلێژ یان فاكەڵتی، جۆرێك لە نادادپەروەری و ناحاڵیبوونی تیدایە بەرامبەر ئەركەكانی ئەو كۆلێژانە. ئەگەر باسی ئەو كۆلێژانەش دەكەیت كە پێگەیاندنی سەركردەكان لە ئەستۆی ئەوانە، لەوانەیە كادیری دەرچووی زۆر كارامە و لێهاتوویان پێگەیاندبێت، بەڵام هەموومان دەزانین كە لە باشوری كوردستان بارودۆخی سیاسی و ژینگەی كاركردن لە فەزای گشتیدا مەحكومە بە كۆمەڵێك ئیعتیباراتی دیكە كە یەكسانیی ڕەگەزی ڕەچاوناكەن و تەنانەت دواهەمین خەمیشیان نییە. لەمەوە بەجێیە بڵێین كە ئەو جیاكاری و جیاوازییەی لە پێگە ئەكادیمی و كارگێڕییەكانی كوردستان تێبینیدەكرێن، پەیوەندییان بە تواناكانی خانمانەوە نییە، ئەوەندەی پەیوەندییان بە بارودۆخی گشتیی و زەمینە و كەلتوورەوە هەیە. لێرەوەیە كە “متمانەبەخۆنەبوون” چیدی هۆكار نییە بۆ كەمیی خانمان لە شوێنە ئەكادیمی و زانستییەكان.

* بە بڕوای تۆ، ئافرەتی كورد لە ڕووی زانستی و پیشەییەوە تا چەند توانیویەتی توانای سەركردایەتیكردنی خۆی بسەلمێنێت لە ناوخۆ و دەرەوەی هەرێمی كوردستان؟

- بەڕوونی نازانم مانا و دەلالەتەكانی ئەم پرسیارە چییە! مەبەست خۆ سەلماندن چییە؟ لە كۆمەڵگای كوردیدا، خۆسەلماندنی خانمان زیاتر ئاماژەیە بۆ پەیوەستبوون و پابەندبوونی بە دابونەریت و نۆڕمە كۆمەڵایەتییەكانەوە. ئەمە بەشێوەیەكی گشتی، نەك بە گشتاندن. لە زانستدا شتێك نییە بەناوی خۆسەلماندن، یان ئەوەتا توێژەر و بیركرەوەیەكی وردیت و بەپێی بەڵگەكان هەنگاودەنێیت و دەرەنجامگیری دەكەیت، یانیش لەدەرەوەی تیۆرە زانسییەكان وشە ڕیزدەكەی. ئەمە بەپێی بنەما تیۆرییە گشتییەكانی بیركردنەوەی زانستی. ئێمە خانمانمان هەن هەڵگری بەرزترین بڕوانامەی زانستین لە سەرجەم بوارەكانی زانست، لە باشترین گۆڤارە زانستییەكانی جیهانیش توێژینەوەی خانمانی ئەكادیمیی كورد دەبینیت. نكوڵیش لەوە ناكرێت كە شوێنەواری بیركردنەوەی نازانستی تاوەكو ئێستاش هەرماوە لە زیهنی كەمێك لە خانمانی كورد كە لە ناوەندە ئەكادیمییەكان كاردەكەن، ئەمەش تەنیا بۆ خانمان نییە، زۆر پیاوی كورد هەن بەدەست ئەم بیركردنەوە نازانستی و ئەفسانەییانەوە ئالودەن.

* تێڕوانینی كۆمەڵگەی كوردستانی بۆ سەركردایەتیی ئافرەت تا چەند گۆڕانكاریی بەسەردا هاتووە بە بەراورد بە ساڵانی ڕابردوو؟ ئایا كۆمەڵگە گەیشتووەتە ئەو ئاستەی متمانەی تەواوی بە توانای خانمان هەبێت لە بەڕێوەبردن و داڕشتنی ستراتیژدا؟

- لە پێشكەوتووترین وڵاتەكانی جیهان، نووسەرانی ئەم بوارە ڕەخنە لە دامودەزگا و دامەزراوەكانی وڵاتەكانیان دەگرن كە تاوەكو ئێستا دەركەوتەكانی جیاكاریی ڕەگەزی هەرماوە. جا گەر لە كۆمەڵگەیەكی وەكو كۆمەڵگەی فەڕەنسی، یان بەریتانی، یان ئەمریكی و سویدی ئەوە هەرمابێت، تۆ بڵێی ئەمە لە كۆمەڵگەی ئێمەدا نەمابێت؟! بۆ ئەوەی ڕەشبین نەبین، لەم چەند دەیەیەی دواییدا، لە باشوری كوردستان گۆڕانكاریی زۆر بەسەر تێڕوانینی كۆمەڵگەی كوردیدا هاتوون، لەسەرجەم بوار و كایەكاندا، هەر لە شێوازی ژیانەوە، تاوەكو ڕاگەیاندن و سینەما و دراما و شیعر و وێژە و سیاسەت و فەرمانڕەوایی. بەڵام گەر باسەكە “متمانەی تەواو”بێت، ئەوە زۆر دوورین لەوەوە. ئێستاش كۆمەڵگەی ئێمە ڕزگاری نەبووە لە شوێنەوارەكانی هەندێك تێڕوانینی كەلتووریی كۆن لە هەمبەر ئافرەتان. ئەمە لە بەرزترین ئاستی ئیدارەی هەرێم دەركەوتەی هەبووە، بۆ نموونە لەناو كۆبوونەوەی پەرلەماندا، پەرلەمانتارمان هەبووە بۆ تەشەردان لە حكومەت دەیفەرموو حكومەت مێیە!!! لەكاتێكدا سەرۆكی پەرلەمان خاتوونێك بوو. متمانەی تەواو، هەتا ئێستاش، وەكو خەونێك وایە. تاوەكو ئەو پرسیارە لە مەیدانەكەدا بمێنێت، متمانەی تەواو وەدینەهاتووە. بۆ وەبیرهێنانەوەش، هەرێمی كوردستان لەم لایەنەوە لە زۆرێك لە وڵاتانی دەوروبەری باشترە. ئەم ڕاستییە تەنانەت لە ناوەندە كۆمەڵایەتی و رۆشنبیری و كەلتوورییەكانی جیهانیش تێبینیكراوە كە خانمانی كورد بە بەراورد بە خانمانی میللەتانی دیكەی ناوچەكە، لە بارودۆخێكی كۆمەڵایەتیی باشتردان.

* لە ڕووی حوكمڕانییەوە، بەشداریی ئافرەتان لە دامەزراوەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان چۆن هەڵدەسەنگێنیت؟ ئایا ئەم بەشدارییە تەنیا بۆ پڕكردنەوەی ڕێژەی یاسایی (كۆتا) و ڕواڵەتییە، یان بەشدارییەكی كارا و كاریگەرە؟

- پرسیارەكەت دوو بەشە. من لە بەشی دووەمەوە وەڵامی دەدەمەوە. زۆر لە بیرمەندانی بواری مافەكانی ئافرەتان دژی سیستەمی كۆتان، وەكو ئەوەی كۆمەڵگە تاوەكو ئێستاش ئامادەگیی نەبێت دەنگبدات بە خانمانی لێهاتوو. جا بۆ ئەوەی خانمان بێبەشنەكرێن لە حوكمڕانی، بۆیە ڕێژەیەك دادەنێین كە نابێ لەوە كەمتریان پێبدرێت. خودی هەبوونی سیستەمی كۆتا بەڵگەی بەكەمگرتنی خانمانە لەكایە گشتییەكانی حوكمڕانیدا. بێنە بەرخەیاڵی خۆت، بۆ چی لە كۆمەڵگەیەكدا كە دەنگدەرانی ئافرەتی زۆرترن، دەبێ ترسی ئەوەمان هەبێت كە كاندیدانی ئافرەت بەڕێژەی زۆركەم دەربچن؟! ئەمە زەنگی گرفتێكی گەورە و ڕیشەدارە. ئاماژەیە بۆ دونیابینییەكی گشتی لەناو كۆمەڵگەدا كە ناتوانێت ئافرەت وەكو بونەوەرێكی هۆشمەندی لێهاتووی خاوەن ویست و دونیابینیی تایبەتی مرۆڤانە ببینێت. ئەمە دەروازەیەكی باشە بۆ وڵامی بەشی یەكەمی پرسیارەكەتان كە تایبەت بوو بە بەشداریی ئافرەت لە حكومەتی هەرێمی كوردستان. پێشتر گوتمان بارودۆخی خانمانی كورد باشترە بە بەراورد بە وڵاتانی دەوروبەر، بەڵام ئەم “باشتر”ە لەئاستی یەكسانی و دیدگای دادپەروەریی كۆمەڵایەتییەوە زۆر دوورە. جارێ زۆرمان ماوە بگەینە ئاستی دادپەروەری و یەكسانی. بەڵام هەمدیس دەڵێمەوە كە بەخوێندنەوەی خێرای ڕەوتی پێشڤەچوونی كۆمەڵایەتی و دیدگا و ستراتیژیەتی سەركردایەتیی سیاسیی كورد، ئومێد و متمانەی زیاترمان لەپێشە كە بەرەو باشتر دەڕۆین. لەوانەیە ڕەوتی ئەو بەرەوپێشڤەچوونەش خێراتر ببێت، ئەگەر ڕێگری دەرەكی و هزری تاریكپەرستی لێمانگەڕێن.

* چۆن دەكرێت ئەو خانمە ئەكادیمی و لێهاتووانەی ناو زانكۆكان، ڕۆڵیان هەبێت لە داڕشتنی سیاسەت و بڕیاردان لە كابینەكانی حكومەتدا؟ ئایا پردێكی پەیوەندیی بەهێز هەیە لە نێوان زانكۆ و حكومەت بۆ سوودوەرگرتن لەم توانایانە؟ پێگەی سیاسەت و بڕیاردان تاچەند پەیوەستە بە ئەكادیمیبوونەوە؟

- من لەوە دڵنیانیم. بۆ پیاوانیش ئەم كێشەیە هەیە، چ جای خانمان! زۆر بەسادەیی، خانمانی ئەكادیمی لە باشووری كوردستان دەكارێن ڕۆڵی تەواویان هەبێت لە داڕشتنی سیاسەت و بڕیاردانی حكومەتەكەیان، ئەگەر بڕیار وابێت سیاسەتكردن بابەتێكی پسپۆڕی بێت و بڕیاردانیش هەڕەمەكی نەبێت و پشت ئەستوور بێت بە داتا و زانیاری و توێژینەوەی زانستی. هەتاوەكو سیاسەت نەخرێتەوە ناو كایە پسپۆڕییەكان و وەكو پیشەیەكی ئەكادیمی لێی نەڕوانرێت، هەر باسكردنێك لە ڕۆڵی ئەكادیمیستان لە بەڕێوەبردن و بڕیاردروستكردن لە وڵاتدا، بێمانایە.

هیچ پردێكی بەهێز نییە لەنێوان زانكۆ و حكومەت بۆ سوودوەرگرتن لە توانای ئەكادیمیستەكان. تاوەكو ئێستاش حكومەت ستراتیژیەتێكی نەبووە بۆ پەرەپێدانی ئەو بەشانەی كە كادیرگەلێكی ئەوتۆ پێبگەیەنن كە حكومەتەكە پێویستنی. زۆربەی بەشەكان و كۆلێژەكانی ئێستای زانكۆكان، بەر لە ڕاپەڕین هەبوون. تۆ بڵێی كۆمەڵگەی كوردی و سەردەم دوای سێ دەیە و نیو نەگۆڕابن؟ ئەمە پرسیارێكی بەراییە و هەموومان وڵامەكەی دەزانین. با هەموو تاوانەكە نەخەینە سەرخۆمان، لەوانەیە بەهۆی ئەوەی كە ئێمە هەرێمێكین لە وڵاتێكی بەناو فیدڕاڵ، حكومەتەكەشمان كۆمەڵێك پەیوەستی و پابەندیی هەبێت بە شێوازی حوكمڕانییەوە، یان بەلایەنی كەمەوە بە ڕێنماییەكانی خوێندنی باڵای حكومەتی ناوەندییەوە. هەر كەسێكیش یاسا و ڕێنماییەكانی خوێندنی باڵای كۆماری عێڕاقی فیدڕاڵ بخوێنێتەوە، دەبینێت زۆربەیان هی سەردەمی (مجلس قیادة الثورة)ی بەعسن. من تەنانەت بە ناوهێنانی ئەوەیش بریندار دەبم و دڵنیاشم هەمان هەستی تاڵ بۆ خوێنەرانیش دروستدەبێت. كەواتا شیاوە كەموكورتیی زۆر ببینین و هۆكاری زۆرتریش بۆ ئەم كەموكورتییانە ببینین، بەشێكیان ناوخۆیی و پێكهاتەیی و كەلتورین، بەشێكیش واقیعێكی تاڵن لەسەرمان و لە توانای حكومەتی هەرێمی كوردستاندا نیین چارەسەریان بكات.

* دیدگای ئێوە بۆ ئاییندەی پێگەی ئافرەتی كورد لە كایەی سیاسی و حوكمڕانیی هەرێمی كوردستاندا چییە؟ چ پێشنیازێكی كراوەتان هەیە بۆ لایەنە پەیوەندیدارەكان بۆ زیاتر بەهێزكردنی پێگەی خانمان لە حوكمڕانیدا؟

- وڵامی ئەم پرسیارەتان، كە ئەویش دوو بەشە، بە جیاجیا لەناو وڵامەكانی پێشوومدا ئاماژەم پێكردوون. ئێمە گەشبینانە دەڕوانینە داهاتووی پێگەی خانمان لە كایەكانی رامیاری و بڕیار دروستكردن و فەرمانڕەوایەتیدا لە هەرێمی كوردستان، بەڵام بۆ ئەمە دونیایەك ئاستەنگ و كۆسپ و تەگەرە هەن. بۆ بەهێزكردنی پێگەی ئافرەتانیش دەبێت گرنگی زیاتر بە تواناداركردن و پێگەیاندنی خانمان بدرێت. ئەو خانمانەی لەهەر شوێنێك دادەنرێن پێویستە بەڕاستی لێهاتوو و كارامە بن، نەك بەپێی بنەمای مەحسوبیەت، یان لە دەرەوەی پێوەرە فەرمییە گشتییەكان لەو پێگە و پۆستانە دانرابن. دانانی ئافرەتی نەشیاو لەهەر پۆست و پلەیەك، زیاتر نەرێنیانە دەشكێتەوە لەسەر تەواوی دۆزی خانمان. زۆر ڕاشكاوانەش دەڵێم، لەوانەیە پیاوێكی لێهاتووی دڵسۆز و پسپۆڕ زیاتر خزمەت بە دۆزی خانمان بكات، زیاتر لەوەی خانمێكی نەشارەزای لێنەهاتوو، ئەوە ئەگەر ئەو خانمە نەبێتە هۆی زیانگەیاندن بەوێنەی خانمان، چ لەناو كۆمەڵگا یان لە ناوەندەكانی بڕیارداندا.