مایكڵ مۆسۆ، پڕۆفیسۆری سیاسەت و ئاسایش و كاروباری نێودەوڵەتییە لە زانكۆی سەنتڕاڵ فلۆریدا، لە توێژینەوەكانیدا بایەخ بە پەیوەندیی نێوان هەلومەرجە ئابوورییەكان و دامەزراوە و ناكۆكییەكان دەدات و، خاوەن تیۆرێكی تایبەتە، كە پەیوەستە بەوەی چۆن دەرفەتی یەكسان لە بازاڕدا بایەخ دروست دەكات، بۆ لیبڕاڵ دیموكراسی و هێنانەئارای ئاشتی لەنێوان نەتەوە و دەوڵەتەكاندا. مۆسۆ پشتیوانی لەوە دەكات كە وڵاتە دەوڵەمەندەكان هەوڵی ئەوە بدەن، دەرفەتی بەربڵاوی ئابووری بۆ ئەو وڵاتانە بڕەخسێنن كە كەمتر گەشەكردوون، چونكە ڕای وایە ئەمە دەبێتە هۆی بەدیهێنانی ئاشتییەكی هەمیشەیی و دادپەروەرانە لەسەر ئاستی جیهان. لەم ڕووەوە گۆڤاری گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ساز كرد، كە تەوەرە سەرەكییەكانی پەیوەست بوون بەوەی چۆن گوشار و ئابڵوقە و سزا ئابوورییەكان لە بواری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و لە میانەی جەنگدا بەكار دەهێنرێن.

 

 

* لە توێژینەوەكانتاندا جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە كە چۆن ئەو سیستمە ئابوورییانەی لەسەر بنەمایەكی سەقامگیر و ئەنجامدانی گرێبەستی ئارەزومەندانە بنیاد نراون، دەتوانن ببنە بناغەی بەدیهێنانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییە ئاشتیخوازەكان، لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە چۆن لە پرسی سەپاندنی سزا و ڕسووماتی گومرگی و ئامرازە ئابوورییەكانی دیكە دەڕوانن لە سەردەمی ئیدارەی سەرۆك دۆناڵد ترەمپدا، بە تایبەتی لە ئاست وڵاتی چین؟

-لە ڕاستیدا ئەو وڵاتانەی خاوەنی ئەو ئابوورییانەن كە لەسەر بنەمای كار و گرێبەستی ئارەزومەندانە دامەزراون، بە تایبەتی ئەوانەی پێیان دەگوترێت ئابووریی تەوەربەند لەسەر بازاڕەكان- لێرەدا باس لە دەوڵەتە دیموكراتییەكان دەكەم- پتر ئاشتی پیادە دەكەن لە بواری پەیوەندییەكانیان لەگەڵ یەكتریدا و بۆ پاڵپشتیكردنی سیستمی نێودەوڵەتیی تەوەربەند لەسەر ڕێساكان، هاوپەیمانێتی سرووشتی پێك دەهێنن، بە چەشنێك كە یەك بگرێتەوە لەگەڵ بەرژەوەندییەكانیان لە بواری بازرگانی و سەقامگیری و گەشەی ئابووریی درێژخایەن. لەم ڕووەوە، سەپاندنی ڕسووماتی گومرگی لەلایەن ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بەسەر وڵاتی چیندا جیاوازن لەوانەی بەسەر دەوڵەتانی دیكەدا سەپێندراون. واتە ڕەنگە ئەم ڕسووماتە لە پەیوەندی بە دەوڵەتانی دیكەوە پتر پەیوەست بێت بە ناكۆكی و كێشە بازرگانییە ڕۆتینییەكانەوە، بەڵام بە ئامانجگرتنی وڵاتی چین لەلایەن ئیدارەی ئەمریكا بە سەرۆكایەتیی ترەمپ، لەبەر ئەوەیە كە چین زیاتر و زیاتر دەستڕۆیشتوویی خۆی لە بواری بازرگانیدا بەكار دەهێنێت بۆ برەودان بە پێگەی خۆی لەسەر ئاستی جیهان، ئەویش لە میانەی هەوڵەكانی بۆ بەدەستهێنانی باڵادەستیی ئابووری و جیۆپۆلەتیكی لەسەر شانۆی جیهان.

* پرسیارێكی دیكە ئەوەیە ئایا ئەم سیاسەتانە- سەپاندنی ئەم ڕسووماتانە- ئاماژەیە بەوەی چیتر لۆژیكی بازرگانی ناتوانێت پاڵپشتی بۆ بەدیهێنانی ئاشتی دەستەبەر بكات، یان ئەوەتا ئەمە بووەتە ئامرازێكی ناچاركردن و زۆرلێكردن لەلایەن ئەمریكاوە؟

- ئێمە دەزانین كە ئەو ڕسووماتە گومرگییانەی كە ئیدارەی یەكەمی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ سەپاندنی بەسەر چیندا، لە سەردەمی ئیدارەی «جۆ بایدن»یشدا بەردەوام بوون و درێژەیان پێدرا، ئەمەش ڕەنگدانەوەی بوونی هاوڕاییە لەسەر دەستەهەڵنەگرتن لەم سیاسەت و ستراتیژیەتە ئابوورییە لە ئاست پەكیندا، هەرچۆنێك بێت، ئەوەی دۆناڵد ترەمپ لە ئیدارەی دووەمیدا سەپاندنی بەسەر كۆمەڵێك وڵاتدا، جیاوازییەكی گەورە و بنەڕەتیی هەیە لە ڕووی بە ئامانجگرتن و دابڕانێكی گەورەیە لەو سیاسەتە ئابوورییەی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بۆ ماوەی دوو سەدە پیادە و پەیڕەوی دەكرد، كە سیاسەتی پێشوو بە ئاراستەی كرانەوە و بە ئاقاری جیهانگەرایی بنیاد نرابوو. هەروەها ئێمە دەزانین كە پرسی بازرگانیی قووڵ ڕۆچووەتە نێو بونیادی ئابووریی ئەمریكاوە و چاوەڕوانی و پێشبینی خەڵك لە پەیوەندی بە گەشە و خۆشگوزەرانییەوە پەیوەندییەكی بەتینی بە بازرگانیی نێودەوڵەتییەوە هەیە. لەبەر ئەم هۆكارە، ڕەنگە و ئەگەری ئەوە هەیە كە ئەم ڕسووماتە بەربڵاوانەی ئیدارەی ترەمپ سەپاندونی، لە ساڵی 2029دا -دوای كۆتاییهاتنی ماوەی دەسەڵاتەكەی- بەرەو كەمبوونەوە و سنوورداری بچن، بەڵام پێشبینیی ئەوە دەكرێت ئەو ڕێكارە سنوورداركارانەی بەرانبەر چین گیراونەتەبەر بەردەوام بن، بە تایبەتی ئەگەر پێداگر و بەردوام بێت لەسەر گرتنەبەری ئەو سیاسەتانەی كە فراوانخوازی لەخۆدەگرن و دژ و ناكۆكن بە نۆرمە نێودەوڵەتییەكان و چوارچێوەی ئابوورییەكانی هاوكاریكردن.

* سەرباری جەنگی سەربازی، ئێمە جۆرێكی دیكەی گوشار و گەمارۆی ئابووریمان بەدی كرد لە میانەی شەڕی نێوان ئێران و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، بە تایبەتی ئەوەی پەیوەست بێت بە شڵەژاندن و هەوڵی پەكخستنی بازاڕەكانی وزە و پەنابردنەبەر داخستنی گەرووی هورموز. لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە، ئایا تا چەند ئەم جەنگە ئابوورییە پاڵپشتیی گریمانەكانی ئێوە دەكات، بەوەی بازرگانی ئەگەری جەنگ كەم دەكاتەوە و تا چ ڕاددەیەك پێچەوانەی ئەم گریمانەیەشە؟

- پێموانییە وانەكانی ئەم دۆخە دژ و ناكۆك بن بەو گریمانانەیە، لەبری ئەوە، من مشتومڕی ئەوە دەكەم كە هاووڵاتییانی نێو دەوڵەتە دیموكراسییەكان- ئەوانەی ئابووریی بازاڕ پیادە دەكەن- بەها و بایەخێكی زۆر بە گەشەی ئابووری دەدەن، كە ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی سەركردەكانیان پاڵپشتیی بازرگانیی كراوە و سیستمێكی نێودەوڵەتیی تەوەربەند لەسەر ڕێساكان بكەن، كە ڕێزگرتن لە سەروەریی نەتەوەیی لەخۆ بگرێت. یەكگرتنەوەی تێڕوانینی خەڵكی و ئەولەوییەتە سیاسییەكانی حوكمڕانەكان لەم وڵاتانەدا، لێكدانەوە و ڕاڤە بۆ هاوپەیمانێتی و ناكۆكییە جیهانییەكان لەخۆ دەگرێت، بۆ نموونە: لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا ئابووریی بازاڕ هەیە، و زۆرجار ڕۆڵكی بنەڕەتیی هەیە لە بەرگریكردن لە سەروەریی دەوڵەت كاتێك ڕووبەڕووی گوشاری دەسەڵاتی فراوانخوازی دەبنەوە، ئەمەش كاریگەری هەیە لەسەر پەیوەندییە دوژمنكارییەكانی ئەمریكا لەگەڵ هەندێ وڵاتی دیاریكراودا. بۆ نموونە هەندێ لەم وڵاتانە، سەرباری ئەوەی دانیشتووانێكی زۆریان هەیە، بەڵام تا ڕاددەیەك ئابوورییەكی لاوازیان هەیە لە ڕووی بازرگانییەوە و بە زۆری حوكمڕانەكانەكانیان ڕووبەڕووی ئاستەنگ، یان ئالنگاری دەبنەوە لە ڕووی بەدەستهێنانی شەرعییەتەوە، ئەمەش ناچاریان دەكات پەنا بۆ سەركوتكاری ببەن بۆ درێژەدان بە دەسەڵاتی خۆیان. لەم حاڵەتانەدا دەسەڵاتداران پاساوی سەركوتكاریی ناوخۆیی بەوە دەهێننەوە كە ڕووبەڕووی هەڕەشە و مەترسیی دەرەكی بوونەتەوە. لەم ڕووەوە هەوڵی دەستتێوەردان لە كاروبارەكانی دەوڵەتانی دیكە دەدەن لە پێناو برەودان بە دەسڕۆیشتوویی خۆیان و بەدیهێنانی ئامانجە هەژموونكارانەكانیان و بەم شێوەیە دەبنە هۆی لاوازكردنی سەروەریی دەوڵەتە بە ئامانجگیراوەكانی ئەم دەستتێوەردانانە. واتە هەندێ جار هەوڵ دەدرەێت لە ڕێی دروستكردنی ناسەقامگیریی هەرێمییەوە دەوڵەتێك درێژە بە دەستڕۆیشتوویی خۆی بدات. ئەوەی پەیوەست بێت بە بەكارهێنانی ڕێكارە ئابوورییەكانەوە وەك ئامراز و كارتێكی گوشار لە میانەی جەنگ و ناكۆكییەكاندا، ئەوا ئەمریكا سەرباری گرتنەبەری سیاسەتی ئیحیتواكردن، بەڵام وەك بەدیمان كرد، سیاسەت و ڕێچكەی ڕووبەڕووبوونەوەشی تاوتوێ كرد و گرتەیەبەر. لەم ڕووەوە ئەو ڕاستییە نادیدە ناگیرێت كە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بایەخ و گرنگی بە سەقامگیریی ئابووریی جیهانی دەدات و لەم ڕووەوە گرنگیی ستراتیژی گەرووی هورموز وەك سەرچاوەی دەستڕۆیشتوویی لەبەرچاو دەگرێت.

* ئایا پەنابردنەبەر بەكارهێنانی گوشاری ئابووری چیمان پێدەڵێت لەبارەی لاوازیی سیستمە ئابوورییە جیهانییەكەوە؟ ئایا ئەمە پەردە لەسەر ئەو ڕاستییە لا نادات كە وڵاتان پەنا دەبەنەبەر سوودوەرگرتن لە پشتبەیەكبەستنی ئابووری، لەبری گرتنەبەری ڕێگەچارەی سەربازی، ئەویش بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی كە چەند ئەم گوشارە ئابوورییانە بازاڕەكانی وزە و ئابووریی جیهانی دەشڵەژێنن، وەك بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و تێكدانی زنجیرەی دەستەبەركردن و هەڵكشان و داكشانی دارایی؟

-لەگەڵ قووڵبوونەوەی جیهانگەراییدا، پاشكۆیەتیی ئابووری بوو بە ئامراز و گوشارێكی بەهێز بە دەست دەوڵەتانەوە و پەنایان بردەبەر بەكارهێنانیان بۆ بەدیهێنانی ئامانج و هێنانەئارای بەرژەوەندییەكانیان، بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارەكەی ئێوەش دەڵێم: ئەم دۆخە بوار و دەرفەتی بە وڵاتان دا، بۆ ئەوەی پشتبەیەكبەستنی ئابووری بكەنە ئامرازی برەودان بە دەستڕۆیشتوویی، لەبری ئەوەی تەنیا پەنا بۆ ڕێگەچاری بەكارهێنانی هێز ببەن. لەم ڕووەوە كەیسی گەرووی هورموز گرنگییەگی دەگمەنی هەیە. ئەم ڕێڕەوە بەرتەسكە ئابوورییە (گەرووی هورموز) كە نزیكەی یەك لەسەر پێنجی غاز و نەوتی دەستەبەركراوی جیهانی پێدا تێدەپەڕێت، بووەتە هۆی ئەوەی ببێتە یەكێك لە ڕێڕەوە گرنگەكانی پەیوەست بە ئابووریی جیهانەوە. سەركردایەتیی ئەمریكا و بڕیاربەدەستانی ئەو وڵاتە گرنگییەكی زۆر بە پاراستنی سەقامگیریی ئابووریی جیهانی دەدەن، بە تایبەتی ئەوەی پەیوەست بێت بە بازاڕەكانی وزەوە، لە ئەنجامدا، پێگەی جوگرافیی ئێران بە درێژایی ئەم گەرووە بووەتە هۆی ئەوەی دەستڕۆیشتوویی بەدەست بهێنێت لەم ڕووەوە، كە داخستنی ئەم گەرووە دەبێتە هۆی ئەوەی بە خێرایی نرخی نەوت بەرز ببێتەوە و كاریگەریی نەرێنی هەبێت لەسەر بازرگانیی جیهانی و دۆخی ئابووری لە سەرتاسەری جیهاندا.

* با دوا پرسیارمان لەبارەی چین و كاردانەوەی ئەم وڵاتەوە بێت، ئایا پێتانوایە چۆن باڵادەستیی ئەم وڵاتە بەسەر سەرچاوە گرنگەكاندا، وەك كانزا دەگمەنەكان، كاریگەریی لەسەر داڕشتنەوەی هاوسەنگیی هێزی ئابووری و سەربازی هەیە و تا چەند هەوڵەكانی دەوڵەتە دیموكراتییەكان لەسەر جۆراوجۆركردنی سەرچاوەكانی دەستەبەركردن، دەبێتە هۆی كەمكردنەوەی ئەم لاوازییە ستراتیژییە بە بێ لاوازكردنی لایەنە ئەرێنییەكانی جیهانگەرایی؟

-لە ڕاستیدا ئەوەی لەم ڕووەوە بەدی دەكرێت، ئەوەیە كە زۆرێك لە وڵاتانی دژ بە دەوڵەتە دیموكراتییەكان- كە تەوەربەندن لەسەر ئابووریی بازاڕ- توانای ئەوەیان نییە كە مومارەسەی دەستڕۆیشتووییەكی گەورە بكەن لەسەر ئابووریی جیهان، هەر لەبەر ئەوەشە پتر پشت بە بەكارهێنانی ئامرازی دیكەی وەك هێزی سەربازی، یان ناسەقامگیركردن لە پێناو بەدیهێنانی ئامانجەكانیاندا دەبەستن، واتە بە بێ كۆنتڕۆڵكردنی ڕێڕەوە گرنگەكانی بازرگانی، یان سەرچاوە سەرەكییەكان، توانای دەستڕۆیشتوویی ئابوورییان بە سنوورداری دەمێنێتەوە، بەڵام وڵاتی چین توانیویەتی خۆی لەم دۆخە دەرباز بكات، مەبەستم ئەوەیە چین توانیویەتی پێگەیەكی ستراتیژی بەدەست بهێنێت لە ڕێی باڵادەستی بەسەر كانزا دەگمەنەكان و كاڵا بنەڕەتییەكانی دیكەوە. هەرچۆنێك بێت زۆرێك لە دەوڵەتە دیموكراسییەكان دەیانەوێت پشتبەستنی خۆیان بە چین كەم بكەنەوە، ئەویش لە ڕێی جۆراوجۆركردنی سەرچاوە و زنجیرەی دەستەبەركردن و كەمكردنەوەی پەیوەندییە ئابوورییەكان لەگەڵ چین، ئەویش بە ئامانجی كەمكردنەوەی ئەم لاوازییە ستراتیژییە.