د. فەرەح جان، مامۆستای پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانە لە زانكۆی پێنسلڤانیا لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا. یەكێكە لە پسپۆڕە دیارەكانی بواری ململانێ نێودەوڵەتییەكان، هاوپەیمانییە ستراتیژییەكان و لێكەوتەكانی بڵاوبوونەوەی چەكی ئەتۆمی. توێژینەوەكانی، بەتایبەتی لەسەر ئاسایشی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باشووری ئاسیا، لە چەندین گۆڤار و ناوەندی بڕیاردانی جیهانی وەك فۆرین پۆلیسی بڵاو دەكرێنەوە.

لە كاتێكدا ناوچەكە لەبە ردەم پەرەسەندنێكی ئەمنیی بێ وێنەدایە، لەم گفتوگۆیەدا جەخت دەكەینە سەر ڕەهەندە سیاسییەكانی ململانێی ئێستای نێوان ئەمریكا و ئێران. ئەزموونی دوای شەڕی ساڵی ٢٠٠٣ی عێراق، كە پلان بۆ شەڕەكە هەبوو، بەڵام هیچ بەرنامەیەك بۆ دوای شەڕەكە دانەنرابوو، عێراقیش كەوتە ناو ناسەقامگیرییەك، كە هەتا ئێستاش بە دەستیەوە دەناڵێنێت. لە چوارچێوەی ئەم پرسە هەستیار و گرنگەدا لەم دیمانە تایبەتەدا، بەم جۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.

 

* لەبەر ڕۆشنایی وانەكانی ساڵی ٢٠٠٣ی عێراق، ئایا ململانێی ئێستای نێوان ئەمریكا و ئێران هەمان ڕێچكە دەگرێتەبەر و ئایا دەستكەوتە سەربازییە كورتخایەنەكان جارێكی دیكە دەبنە هۆی پەردەپۆشكردنی نەبوونی دەرئەنجام و كۆتایییەكی سیاسیی ڕوون و گونجاو و واقیعی بۆ ناوچەكە؟

- ئەو لێكچوونەی كە من بەردەوام جەختی لەسەر دەكەمەوە، لایەنە تاكتیكییەكە نییە، بەڵكو ڕەهەندە سیاسییەكەیە: ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە ساڵی ٢٠٠٣ توانی لە ماوەی تەنیا سێ هەفتەدا باڵادەستیی ڕەهای سەربازی بەسەر عێراقدا بەدەست بهێنێت، بەڵام دوای ئەوە بیست ساڵی خایاند تا تێبگات كە «باڵادەستیی سەربازی» بە هیچ جۆرێك بە واتای «چارەسەری سیاسی» نایەت (وتارەكەم لە ‹The Conversation› بە وردی تیشك دەخاتە سەر ئەمە). ئێستاش هەمان كێشەی بونیادی لە ئاست ئێراندا دووبارە دەبێتەوە. ڕەنگە هێرشە سەربازییەكان بتوانن ژێرخانی پیتاندنی ئەتۆمی لاواز بكەن، فەرماندەكان تیرۆر بكەن و تێچووی قورس بسەپێنن، بەڵام هیچ كام لەمانە وەڵامی ئەو پرسیارە جەوهەرییە نادەنەوە كە لە دوای ئەمانە كێ و بە چ مەرج و شەرعییەتێك حوكمی ئێران دەكات؟ جەنگی عێراق حكومەتێكی لە بەغدا هێنایە كایەوە، كە لە ماوەی تەنیا دە ساڵدا زیاتر لە تارانەوە نزیك بوو وەك لە واشنتۆن، ئەمەش شكستی هێزی سەربازی نەبوو، بەڵكو شكستی خەیاڵ و مەزندەی سیاسی بوو. ئەوەی لەم ئاراستەیەی ئێستا نیگەرانم دەكات، نەبوونی دیدگا و تیۆرێكە بۆ «ڕۆژی دواتر». گۆڕینی ڕژێم بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ وەك ئامانج نیشان دەدرێت، بەبێ ئەوەی بە ڕوونی پلانی بۆ داڕێژرابێت، دیپلۆماسیی زۆرەملێ پەیڕەو دەكرێت، بەبێ ئەوەی هیچ دەرچەیەكی ڕوون بۆ هێوركردنەوەی دۆخەكە مابێتەوە. لە بابەتە نوێیەكەمدا دەربارەی كۆتاییهێنان بە جەنگ لە (Responsible Statecraft) ئاماژە بەوە دەدەم كە گەیشتن بە ئاشتی، پێویستی بەوەیە لانیكەم چوار ئەكتەری سەرەكی (ئەمریكا، ئیسرائیل، ئێران و وڵاتانی كەنداو) لەسەر دەرئەنجامێكی قبووڵكراو ڕێك بكەون، كەچی لە ئێستادا هیچ ئاسۆیەكی لێكنزیكبوونەوە نابینرێت. دەستكەوتە سەربازییە كورتخایەنەكان ڕاستین، بەڵام بەبێ بوونی پلانێكی سیاسیی تۆكمە و ڕوون، ئەم دەستكەوتانە تەنیا دەبنە سەرەتای كێشەیەكی درێژخایەنتر، نەك كۆتاییهێنان بە قەیرانەكان.

* ئایا بڕیاربەدەستانی ئەمریكا وانەكانی جەنگی عێراقیان دەربارەی نەبوونی ستراتیژیی ڕوون بۆ قۆناغی دوای جەنگ وەرگرتووە، یان لە پەرەسەندنە ئەمنییەكانی ئێستای ناوچەكەدا، خەریكی دووبارەكردنەوەی هەمان بە هەڵە لێكدانەوەی ستراتیژییە مەترسیدارەكانن؟

- لە ڕووی دامەزراوەیی و گوتارەوە، وانەكان وەرگیراون، دەستەواژەكانی وەك «ئامانجی سنووردار، نەبوونی هێزی پیادە» گەواهی ئەمە دەدەن، بەڵام لە ڕووی مەیدانییەوە، هەستیاری لە ئاست «داینامیكی پەرەسەندنەكان» فەرامۆش كراوە. ئەزموونی عێراق فێری كردین كە تەنیا دەتوانیت كۆنتڕۆڵی هەنگاوی یەكەم بكەیت، دوای ئەوە، نەیار خۆی دەگونجێنێت و هێزی میلیشیا و گرووپە چەكدارە وەلائییەكان چالاك دەبن، بەمەش ململانێكە پەرە دەسێنێت بۆ كایەگەلێك كە هەرگیز لە پلانەكاندا حیسابیان بۆ نەكرابوو.

هەڵە لێكدانەوەی سەرەكی لە ئێستادا، گریمانەی ئەوەیە كە گوایە «هێرشی سنووردار» دەرئەنجامی سنوورداری دەبێت، ئەمە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی ٢٠٢٦دا كار ناكات. ئێران دوو دەیەی بۆ بونیادنانی تەلارسازییەكی «وەڵامدانەوەی ناهاوسەنگ» لە عێراق، لوبنان، یەمەن و سووریا تەرخان كردووە، چونكە ئەوان وانەیان لە چارەنووسی سەدام وەرگرتووە. بۆیە هەر هێرشێك، تەنیا لێدان نییە لە دەوڵەتێك، بەڵكو «چالاككردنی تۆڕێكی میلیشیایی ناوچەیی»یە. وانە جەوهەرییەكەی ٢٠٠٣ ئەوە بوو: ئەو جەنگەی پلانی بۆ دادەنێیت، ئەو جەنگە نییە كە لە واقیعدا بەرەوڕووی دەبیتەوە. من گومانم هەیە ئەم ڕاستییە لە هۆڵەكانی لێكۆڵینەوەوە گەیشتبێتە ناو ژووری بڕیاردانی سیاسی و بەڕێوەبردنی قەیرانەكان.

* بە هۆی ناسەقامگیریی ناوخۆیی و نزیكیی لە ئێران، مەترسییەكانی سەر عێراق چۆن دەبینیت؟ ئایا تا چەند ئەگەری هەیە ئەم وڵاتە جارێكی دی ببێتە مەیدانی سەرەكیی ململانێیەكی ناوچەیی بەرفراوان؟

- عێراق فشۆڵترین دەوڵەتی ناوچەكەیە و بە شێوەیەكی پارادۆكساڵ، كەمترین سەروەریی بەسەر ئەو بارودۆخەدا هەیە كە تێی كەوتووە، جوگرافیاكەی خستوویەتە نێوان هەردوو جەمسەرە شەڕكەرەكە، سیاسەتەكەی لە نێوان هەژموونی لایەنە هاوتەریبەكانی ئێران و پشتبەستن بە هاوكارییە ئەمنی و ئابوورییەكانی ئەمریكادا قەتیس ماوە، عێراق نە دەتوانێت لایەنێك هەڵبژێرێت، بەبێ ئەوەی لە ناوخۆوە پارچەپارچە ببێت، نە دەشتوانێت بێلایەن بێت، بەبێ ئەوەی لە لایەن هەردوولاوە وەك ئامراز بەكار بهێنرێت.

ئەوەی ئێستا مەترسیدارترە، داخوڕانی توانای بەرگەگرتنی سیستمی سیاسییە. فشار لەسەر «موحاسەسە»، دابەشبوونی ناوخۆیی لایەنەكان و، كێشە هەڵپەسێردراوەكانی بەغدا لەگەڵ هەرێمی كوردستان، وایان كردووە ئەم ڕێكخستنە لە هەموو كات زیاتر شكستخواردوو بێت. ئێستا كە هێرشی سەربازیی ڕاستەوخۆی ئەمریكا و ئێران و هێرشی میلیشیاكان دەچنە ناو ئەم هاوكێشەیەوە، مەترسییەكە تەنیا یەك كارەساتی كاتی نییە، بەڵكو داخوڕانی كەڵەكەبووی تواناكانی دەوڵەتی عێراقە كە خۆی لە بنەڕەتدا لاوازە. دروستبوونی ناسەقامگیری لە عێراقدا پێویستی بە دەستی دەرەكی نییە، تەنیا ئەوەندە بەسە بۆ ماوەیەكی درێژ لە هەردوو ئاراستەكەوە « ئەمریكا و ئێران» بخریتە ژێر گوشارەوە، كە ئەم پرۆسەیە لە واقیعدا دەستی پێكردووە.

* لە ناو كێشمەكێشی ئەمریكا و ئێران و گرووپە چەكدارە لەیاسا دەرچووەكاندا، پێگەی ستراتیژیی هەرێمی كوردستان چۆن هەڵدەسەنگێنیت؟ ئایا هەرێم بەهۆی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و قەوارە تایبەتەكەیەوە، ڕووبەڕووی چ مەترسییەكی جیاواز دەبێتەوە، كە لە بەشەكانی دیكەی عێراق جیای دەكاتەوە؟

- هەرێمی كوردستان پێگەیەكی ستراتیژیی بێوێنەی هەیە و مەترسییەكانی لە بەشەكانی دیكەی عێراق جیاوازن، یەكەم: میوانداریكردنی ژێرخانی سەربازیی هاوپەیمانانی ڕۆژئاوا، هەرێمی كردووەتە ئامانجێكی دیارتر بەراورد بە ناوچەكانی دیكە، هێرشە مووشەكییەكانی ڕابردووش پەیامی ڕوونی باجی ئەم هاوپەیمانییە بوون. دووەم: ئابووریی هەرێم بەهۆی كێشەكانی نەوت و بوودجە لەگەڵ بەغدا، لە قەیراندایە، هەر پەككەوتنێكی ناوچەیی، خێراتر لە حكومەتی فیدڕاڵ كاریگەریی نەرێنیی لەسەر هەولێر و سلێمانی دادەنێت. سێیەم: هەرێم لە نێوان گوشارێكی «دوو جەمسەری»دایە، ڕاستەوخۆ لەلایەن ئێرانەوە و ناڕاستەوخۆ لەلایەن لایەنە میلیشیا عێراقییە هاوتەریبەكانی تاران، كە قەوارەی هەرێم وەك كارتێكی فشار دەبینن.

هەرچەندە یەكگرتوویی دامەزراوەیی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییە بەرفراوانەكان قورساییەكی دیپلۆماسیی لەڕادەبەدەریان بە هەرێمی كوردستان بەخشیوە، بەڵام ئەمە بە واتای پارێزراویی تەواوەتی نایەت. لە ململانێیەكی درێژخایەنی نێوان ئەمریكا و ئێراندا، گەورەترین مەترسی ئەوەیە هەرێمی كوردستان ببێتە «دەرچەیەك بۆ خاوكردنەوەی گرژییەكان و كەمكردنەوەی فشار (Pressure Valve) كە هەردوولا پەنای بۆ بەرن، ئەمەش پێگەیەكی خراپە بۆ هەر قەوارەیەك تێی بكەوێت.

* ئایا ململانێی ئێستا دەبێتە هۆی چەسپاندنی زیاتری پێگەی ناوچەیی ئێران، یان دەبێتە وێستگەیەك بۆ دەرخستنی سنوور و لاوازییەكانی ئەو هەژموونەی تاران لە دوای ٢٠٠٣وە بونیادی ناوە؟

- ئەم ململانێیە هەردوو ئاراستەكە لەخۆ دەگرێت، لەسەر ئاستی كورت مەودا، فشارە دەرەكییەكان پێگەی ناوخۆیی ڕژێم و تۆڕی بریكارەكانی ئێران بەهێز دەكەن، بەڵام لەسەر ئاستی دوورمەودا، سنوورەكانی هەژموونی تازەی تاران دەردەكەون، لاوازبوونی حزبوڵڵای لوبنانی و نەمانی ئەسەد، ئێرانیان ناچار كردووە لە «تەلارسازیی بریكارەكانەوە» بەرەو «تەمومژی ئەتۆمی و زۆرەملێی مووشەكی» بڕوات، كە ئەمەش گۆڕانكارییە بەرەو جۆرێكی مەترسیدارتر و سنووردارتری هێز.

لەلایەكی دیكەوە، لاوازبوونی ئێران بە واتای دەستكەوتی ئەمریكا نییە. داخوڕانی متمانە بە گەرەنتییە ئەمنییەكانی واشنتۆن، وای لە وڵاتانی كەنداو كردووە پەنا بۆ «خۆپارێزیی ستراتیژی» و هاوپەیمانیی جێگرەوە (وەك ڕێككەوتنی سعوودیە-پاكستان) ببەن. ئەوەی لە واقیعدا ڕوو دەدات، لاوازبوونی هەردوو جەمسەرە سەرەكییەكە و سەرهەڵدانی ناوچەیەكی «فڕەجەمسەری»یە. ئەم گۆڕانكارییە نە لە بەرژەوەندیی تارانە و نە واشنتۆن، بەڵكو هێزە ناوەندەكانی وەك ڕیاز و ئەنقەرە مەودای مانۆڕیان فراوانتر دەبێت، ئەكتەرە دەرەكییەكانی وەك چین و ڕووسیاش دەبنە سوودمەندی ئەم واقیعە نوێیە، بە بێ ئەوەی باجەكەی بدەن.

* لە ململانێی ئێران و ئەمریكادا، بە ڕەچاوكردنی كارتی ئەتۆمی، چۆن كاریگەری لەسەر بڕیاری ئەكتەرەكان دادەنێت؟ ئایا ئەم كارتە وەك ئامرازێكی بەرپەرچدانەوە دەبینرێت، یان تەنیا پەرە بە ئاگری ململانێكان دەدات؟

- چەكی ئەتۆمی هاوكات هەم هۆكاری بەرپەرچدانەوەیە و هەم پەرەپێدەری ململانێ، دەرئەنجامەكەشی بەندە بەوەی ئایا خاوەندارێتیی ئەتۆمی پیتێندراو چەسپاوە، یان كێشەلەسەرە. لە هێزە ئەتۆمییە چەسپاوەكاندا، «پارادۆكسی سەقامگیری- ناسەقامگیری» جەنگی گەورە دوور دەخاتەوە، بەڵام ململانێی بچووك زیاد دەكات. ئێران وەك دەوڵەتێك لەسەر لێواری بەدەستهێنانی ئەتۆم (threshold state) لە مەترسیدارترین پۆلێندایە، چونكە ئەم دۆخە خراپترین دەرئەنجامی هەردوو بارەكە بەرهەم دەهێنێت. لە لایەكەوە، نەیارەكان پاڵنەری جەنگی پێشوەختەیان بۆ دروست دەبێت، پێش تێپەڕینی بەربەستەكە، لە لایەكی دیكەشەوە، دەوڵەتەكە فشاری هەڵكشان بەرەو بەدەستهێنان دروست دەكات. لێرەدا ئەو لاوازییە هاوبەشە وجوودی نییە كە ببێتە هۆی ڕاگرتنی هاوسەنگی، بۆیە ڕەچاوكردنی لایەنی ئەتۆمی لەم ساتەدا زیاتر هۆكاری پەرەسەندنی ململانێیە نەك سەقامگیری. لە دەرئەنجامدا، لاوازبوونی بەرپەرچدانەوەی فراوانكراو (Extended Deterrence)ـی ئەمریكا، وڵاتانی ناوچەكەی ناچار كردووە بە دوای هاوبەشی ئەتۆمی و ڕێكخستنی ئەمنیی جێگرەوەدا بگەڕێن. ڕێككەوتنی بەرگریی سعوودیە-پاكستان تەنیا سەرەتای ئەم وەرچەرخانە ستراتیژییەیە كە چاوەڕێ دەكرێت لە ئایندەدا ڕەهەندی زیاتر بگرێتەخۆ.

* دەرئەنجامە درێژخایەنەكانی ئەم ململانێیە بۆ عێراق و ناوچەكە چین؟ ئایا لەبەر ڕۆشنایی گۆڕانی هاوپەیمانییەكان، هیچ ڕێگەیەكی واقیعی هەیە بۆ ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی ئەو ناسەقامگیرییە درێژخایەنەی كە لە دوای ساڵی ٢٠٠٣وە یەخەی ناوچەكەی گرت؟

- پێشبینیكراوترین دەرئەنجامی درێژخایەن، ئەگەر ئەم ڕێڕەوە وەك خۆی بەردەوام بێت، بریتییە لە ڕۆژهەڵاتێكی ناوەڕاست كە تێیدا پێشبڕكێی بەدەستهێنانی چەكی ئەتۆمی توند دەبێت، توانای دەوڵەت لە ناوچەی سووریا و لوبنان بەرەو داخوڕان دەچێت، تەلارسازیی ئاسایشی ناوچەییش چیتر لەسەر تەوەری ئەمریكا نامێنێتەوە. پێویستە ئەم خاڵە بە ڕاشكاوی بگوترێت: ئەوەی ئێمە دەیبینین تەنیا لاوازبوونی تۆڕەكەی ئێران نییە، بەڵكو هەڵوەشانەوەی ئەو «سیستمە هەرێمییە»یە كە واشنتۆن لە ساڵی ١٩٩١ـەوە ڕابەرایەتی دەكرد.

ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا پێگەی خۆی وەك دابینكەری حەتمی و بێ جێگرەوەی ئاسایش لەدەست دەدات، ئەمەش نەك بە هۆی شكستێكی سەربازییەوە، بەڵكو بەهۆی ئەوەی هاوپەیمانەكانی گەیشتوونەتە ئەو بڕوایەی كە گەرەنتییەكانی ئەمریكا مەرجدارن و سیاسەتی ناوخۆیی ئەو وڵاتە پابەندییە درێژخایەنەكانی كردووەتە جێی گومان. ڕێككەوتنی بەرگریی هاوبەشی نێوان سعوودیە و پاكستان گەورەترین نیشانەی ئەم وەرچەرخانە ستراتیژییەیە.

ئەوەی جێگەی سیستمێكی تاكجەمسەری دەگرێتەوە، داینامیكی فرەجەمسەرییە، فرەجەمسەرییش لە جوگرافیایەكی پڕ لە كێشەی خاك و لێكترازانی مەزهەبیدا، ناوچەكە بەرەو ململانێی زیاتر دەبات. لێرەدا عێراق ڕووبەڕووی مەترسیی «لوبنانیزەبوون» دەبێتەوە، واتە ببێتە گۆڕەپانێك كە وڵاتانی دیكە جەنگەكانی خۆیانی تێدا یەكلا بكەنەوە. جیاوازیی عێراقی ٢٠٢٦ لەگەڵ نموونەكانی ڕابردوو، لە قورسایی نەوت و ئەو سنوورە ستراتیژییانەدایە كە وای كردووە سیستمە سیاسییەكەی بە ئاسانی لەلایەن هێزە دەرەكییەكانەوە دزەی تێ بكرێت.

ئایا هیچ دەرچەیەكی واقیعی (Off-ramps) هەیە؟ بەڵێ، بەڵام پێویستی بە بڕیارگەلێكی سیاسیی سەخت هەیە. هەر ڕێكخستنێكی بەردەوام، دەبێت سێ كۆڵەكەی سەرەكی لەخۆ بگرێت: ڕێككەوتنێكی ئەتۆمیی جێی ڕەزامەندیی هەمووان لەگەڵ ئێران، دیالۆگێكی ئەمنیی ناوچەیی كە تاران پەراوێز نەخات، و چوارچێوەیەكی نوێ بۆ سەروەریی عێراق، كە وڵاتەكە لە جەنگی بەوەكالەتی بپارێزێت. لە كۆتاییدا، ئەمریكا دەبێت بڕیار بدات: یان گەڕانەوە بۆ ڕۆڵی جڵەوگیر، یان كشانەوەیەكی ڕێكخراو، چونكە هەڵوێستی لێڵ و ناڕوونی ئێستا، خراپترین دەرئەنجام بۆ هەمووان و بۆ خودی ئەمریكاش بەرهەم دەهێنێتەوە.