پڕۆفیسۆر دۆڤ واكسمان، یەكێكە لە دیارترین و بەناوبانگترین ئەكادیمیستە سیاسییەكان لەسەر ئاستی جیهان، كە پسپۆڕییەكی قووڵ و وردی لە بواری توێژینەوەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ململانێی فەلەستین و ستراتیژیەتی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا هەیە. لە ئێستادا وەك خاوەنی كورسییەكی زانستیی باڵا و بەڕێوەبەری یەكێك لە ناوەندە هەرە گرنگەكانی توێژینەوە لە زانكۆی كالیفۆرنیا (UCLA) كار دەكات.

بۆ قسەكردن لەسەر وەرچەرخانی هاوكێشەكان لەسەر ئاستی سیاسەتی ئەمریكا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دوای ئەو شەڕەی ناوچەكەی گرتووەتەوە، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ پڕۆفیسۆر واكسمان ئەنجام دا.

 

 

 

* ئەم شەڕە دەری دەخات كە هێزی سەربازی ناتوانێت بە تەواوی نەخشەی سیاسیی ناوچەكە بگۆڕێت. لەبری ئەوە، هاوسەنگییەكی نوێ و ناسەقامگیر دروست بووە، جۆرە بەرپەرچدانەوەیەكی دوولایەنە، كە تێیدا هیچ لایەنێك ناتوانێت ئەویتر بە تەواوی بێدەنگ بكات، یان سەركەوتن بەدەست بهێنێت، لەم بارەوە بۆچوونی ئێوە چییە؟

- ئەم ململانێیە دەری دەخات كە هێزی سەربازی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا خاوەن سنوورێكی دیاریكراوە و ناتوانێت بە تەنیا گۆڕانكاریی سیاسیی بەردەوام بێنێتە ئاراوە، ئەگەرچی هێز دەتوانێت توانا سەربازییەكان لاواز بكات، بەڵام لۆژیكی ستراتیژیی ئێران ناگۆڕێت، چونكە تاران بۆ قەرەبووكردنەوەی لاوازییە كلاسیكییەكانی، پەرەی بە توانای مووشەكی و گرووپە بریكارەكانی داوە و تەنانەت لە كاتی لێدانە توندەكانیشدا، توانای تێكدان و بونیادنانەوەی بەرپەرچدانەوەی پاراستووە.

ئیسرائیل لە بەردەم دووڕێیانێكی قورسدایە، وەڵام نەدانەوە بە هاندانی زیاتر بۆ دەستدرێژی دەبینێت، بەڵام بەكارهێنانی هێزیش هەردوولا دەخاتە ناو بازنەیەكی داخراوی پەرەسەندنی گرژییەكان بێ ئەوەی ئەنجامێكی یەكلاكەرەوە بەدەست بێت. ئێمە لەبەردەم هاوسەنگییەكی نوێ و مەترسیدارداین كە كلاسیكی نییە، بەڵكو تۆڕێكی ئاڵۆزی ئەكتەری جیاوازی وەك حزبوڵڵا و میلیشیاكان لەخۆ دەگرێت، كە وای كردووە، هێڵە سوورەكان لێڵ بن و ئەگەری هەڵەی لێكدانەوە زیاتر بێت. لە كۆتاییدا، هێز دەتوانێت ژینگەكە دابڕێژێتەوە، بەڵام ناتوانێت كۆنتڕۆڵی بكات. ناوچەكە چووەتە قۆناغێكی پڕ لە قەیران كە تێیدا بەرپەرچدانەوە هەیە، بەڵام بە شێوازێكی پەرتەوازە و ناسەقامگیرتر لە جاران.

* ئایا گۆڕانی ڕای گشتیی ئەمریكا بەرانبەر ئیسرائیل، دەبێتە هۆی لاوازبوونی پشتیوانییە مێژووییەكەی واشنتۆن؟ ئایا ئەم فشارە ناوخۆییانە لە داهاتوودا دەبنە ڕێگر لە بەردەم ئازادیی ستراتیژی و مانۆڕە سەربازییەكانی ئیسرائیل لە ناوچەكەدا؟

- پێموایە ئەم ئاراستەیە كاریگەرییەكی قووڵی دەبێت، هەر چەندە دەرەنجامەكانی نەك بە یەك جار، بەڵكو وردە وردە دەردەكەون. بۆ چەندین دەیەی لەسەر یەك، پشتیوانییەكی فراوان و بەردەوامی هەردوو پارتە سەرەكییەكە، یەكێك بووە لە تایبەتمەندییە هەرە دیارەكانی پەیوەندیی نێوان ئەمریكا و ئیسرائیل، بەڵام ئێستا ئەو كۆدەنگییە، بەتایبەتی لای گەنجانی ئەمریكی، پێشكەوتنخوازەكان و بەشێكی گەورەی هاوپەیمانیی دیموكراتەكان، لە لاوازبووندایە. من لە كارەكانمدا سەبارەت بە گۆڕانی پەیوەندیی نێوان جووەكانی ئەمریكا و ئیسرائیل، ئاماژەم بەوە كردووە كە ئیسرائیل لەناو سیاسەتی گشتی و ناوخۆیی جووەكانی ئەمریكادا، بە بەراورد بە جاران بووەتە بابەتێكی زۆر جێی مشتومڕ.

ئەمە بە واتای كۆتاییهاتنی پەیوەندییەكە نییە، چونكە بنەما دامەزراوەییەكانی نێوان واشنتۆن و تەلئەبیب هێشتا زۆر بەهێزن. هاوكارییە سەربازییەكان، ئاڵوگۆڕە هەواڵگرییەكان، پشتگیریی كۆنگرێس و دابونەریتە ستراتیژییە دێرینەكان، هێشتا خاوەن گرنگییەكی زۆرن، بەڵام ئەوەی دەگۆڕێت، ئەو ژینگە سیاسییەیە كە ئەو پەیوەندییانەی تێدا بەڕێوە دەچێت، بەو پێیەی چیتر ناتوانرێت وا دابنرێت كە هەر هەنگاوێكی ئیسرائیل، بە شێوەیەكی خۆكارانە لەلایەن تەواوی لایەنە سیاسییەكانی ئەمریكاوە بەرگریی لێ دەكرێت.

ئەم گۆڕانكارییە لەگەڵ تێپەڕبوونی كاتدا بایەخێكی زۆری دەبێت. ئەگەر دەنگدەرە گەنجەكان گومانیان لەسەر سیاسەتەكانی ئیسرائیل هەبێت و ئەو گومانە لەناو یەكێك لە دوو پارتە سەرەكییەكەدا ڕەگ داكوتێت، ئەوا ئیدارەكانی داهاتوو ڕووبەڕووی فشارێكی زۆر دەبنەوە بۆ دانانی مەرج لەسەر هاوكارییە سەربازییەكان و ڕەخنەگرتنی ئاشكراتر لە ڕەفتارەكانی ئیسرائیل.

كەواتە فشارە سیاسییە ناوخۆییەكانی واشنتۆن دەتوانن مەودای مانۆڕی ستراتیژیی ئیسرائیل تەسك بكەنەوە، بەتایبەت ئەگەر سەركردەكانی ئیسرائیل بەردەوام بن لەسەر ئەو سیاسەتانەی كە ئەمریكییە لیبڕاڵەكان و نەوەی نوێی جووەكانی ئەمریكا لە خۆیان دوور دەخەنەوە. خاڵی سەرەكی ئەوەیە كە ڕەنگە ئەم فشارانە بە شێوەیەكی نایەكسان دەربكەون و لە كاتی جەنگە درێژخایەنەكان، قەیرانە مرۆییەكان، یان ڕووبەڕووبوونەوە دیپلۆماسییەكاندا زیاتر هەستیان پێ بكرێت.

لەم سۆنگەیەوە، داهاتووی پەیوەندییەكانی ئەمریكا و ئیسرائیل تەنیا كێبڕكێیەك نییە لە نێوان هێز و لاوازبووندا، بەڵكو دروستتر وایە بڵێین: پەیوەندییەكە بەرەو ئەوە دەچێت، ببێتە پەیوەندییەكی مەرجدارتر و زیاتر كاریگەر بە گۆڕانكارییەكانی ناوخۆی ئەمریكا بەراورد بە هەر كاتێكی دیكە لە چەند دەیەی ڕابردوودا.

* ئایا شەڕی فرەبەرە و درێژخایەن لەگەڵ حزبوڵڵا، كۆتایی بە دۆكتۆرینی «سەركەوتنی خێرا»ی ئیسرائیل دەهێنێت؟ ئەم ململانێیە تا چەند بنەماكانی بەرپەرچدانەوە و ستراتیژییە كلاسیكییەكانی تەلئەبیب دەخاتە ژێر پرسیارەوە؟

 - ئەم دۆخە نوێیە بە قووڵی تەحەددای گریمانە بنەڕەتییەكانی ئیسرائیل دەكات. دۆكتۆرینی ئەمنیی كلاسیكی تەلئەبیب لەمێژە لەسەر چوار كۆڵەكەی سەرەكی وەستاوە: ئاگاداركردنەوەی پێشوەختە، كۆكردنەوەی خێرای هێزەكان، بردنە ناوەوەی شەڕ بۆ ناو خاكی دوژمن و بەدەستهێنانی سەركەوتنی خێرا و یەكلاكەرەوە بۆ گەڕاندنەوەی هێزی بەرپەرچدانەوە، ئەم ستراتیژە بۆ قۆناغێك بوو كە نەیارە سەرەكییەكان دەوڵەت بوون و شەڕەكان لە ڕووی كاتەوە كورت و لە ڕووی جوگرافییەوە سنووردار بوون، بەڵام ئێستا ژینگە ستراتیژییەكە بە تەواوی گۆڕاوە. ئیسرائیل چیتر تەنیا ڕووبەڕووی سوپای نیزامی نابێتەوە، بەڵكو لەبەردەم هەڕەشەی مووشەك، درۆن، توونێل و ئەكتەری نادەوڵەتیدایە كە لەناو جەرگەی ناوچە مەدەنییەكاندا نیشتەجێن. ململانێ لەگەڵ حزبوڵڵا تەنیا شەڕێكی دابڕاو نییە، بەڵكو بەشێكە لە ڕووبەڕووبوونەوەیەكی فرەبەرەی ناوچەیی كە ئێران و گرووپە هاوپەیمانەكانی لە چەندین گۆڕەپانی هاوكاتدا تێوەگلاون.

لەم واقیعەدا، بەدەستهێنانی «سەركەوتنی یەكلاكەرەوە» زۆر ئەستەم بووە. سەركەوتنە تاكتیكییەكان نابنە هۆی دەرەنجامی ستراتیژیی كۆتایی، بەرپەرچدانەوەش تەنیا بۆ ماوەیەكی كاتی و بە تێچوویەكی زۆر دەگەڕێتەوە، چونكە نەیارەكان بەردەوام خۆیان لەگەڵ دۆخەكە دەگونجێنن و دووبارە پڕچەك دەبنەوە. جگە لەوە، ئەم جۆرە شەڕە درێژخایەنانە فشارێكی بێوێنە دەخەنە سەر ئابووری، یەكڕیزیی سیاسی و خۆڕاگریی كۆمەڵگەی ئیسرائیلی. جەنگ لە چەندین بەرەی هاوكاتدا، توانای هێزە یەدەگەكان، ورەی مەدەنییەكان و شەرعییەتی نێودەوڵەتی تەلئەبیب تاقی دەكاتەوە.

بە كورتی، كێشەكە تەنیا بەهێزیی دوژمنەكان نییە، بەڵكو ئەوەیە كە گریمانە كلاسیكییەكان چیتر لەگەڵ سرووشتی هەڕەشە نوێیەكاندا یەك ناگرنەوە. لە ژینگەیەكی پڕ لە ململانێی تۆڕبەندی و سیاسیدا، بەرپەرچدانەوەی سەربازی بە تەنیا ناتوانێت ئاسایشی بەردەوام و یەكلاكەرەوە دابین بكات.

 * ئایا ئەم جەنگەی ئێستا دەبێتە هۆی قووڵبوونەوەی ناكۆكییەكانی نێوان واشنتۆن و تەلئەبیب سەبارەت بە شێوازی بەرەنگاربوونەوەی توندی نەیارە ناوچەییەكان، یان بە پێچەوانەوە، قەبارەی ئەم قەیرانە گەورەیە دەبێتە هۆی بەهێزبوونی هاوپەیمانییە ستراتیژییەكەی نێوانیان و یەكخستنی زیاتری هەڵوێستە سیاسی و سەربازییەكانیان لە ناوچەكەدا؟

- پەیوەندییەكانی نێوان واشنتۆن و تەلئەبیب لە یەك كاتدا دوو ڕەهەندی دژبەیەك لەخۆ دەگرن، هەر ئەمەشە وای كردووە، ئەم هاوپەیمانییە لەوە ئاڵۆزتر بێت كە لە ڕواڵەتدا دەردەكەوێت. لە قۆناغە سەختەكانی قەیراندا، هاوسەنگییە ستراتیژییەكە بەهێزتر دەبێت، چونكە كاتێك ئیسرائیل ڕووبەڕووی مەترسییەكی گەورە دەبێتەوە، ئەمریكا بۆ پاراستنی متمانەی خۆی و ڕێگریكردن لە تەقینەوەی دۆخی ناوچەكە، هاندەری زۆری هەیە بۆ پێشكەشكردنی پشتیوانییەكی تەواو، لێرەوەیە كە قەیرانەكان زۆرجار پەیوەندییە ئەمنییە بنەڕەتییەكان چەسپاوتر دەكەن. بەڵام هەر ئەم قەیرانانە دەتوانن گرژییە پەنگخواردووەكانیش قووڵتر بكەنەوە لەبری ئەوەی بیانسڕنەوە. تێڕوانینی هەردوو وڵات بۆ «سەركەوتن» هەمیشە یەك ناگرێتەوە، جیاوازییەكی ڕوون لە ئاستی بەرگەگرتنیان بۆ پەرەسەندنی جەنگ، تێچووە مرۆییەكان و لێكەوتە دیپلۆماسییەكان بەدی دەكرێت. لەكاتێكدا ئیسرائیل ئامانجە سەربازییە خێراكان و گەڕاندنەوەی هێزی بەرپەرچدانەوە دەخاتە پێش هەموو شتێك، ئەمریكا لە تەنیشت پشتگیرییەكانیدا، چاوی لەسەر تەشەنەكردنی شەڕەكە، فشارە سیاسییە ناوخۆییەكان و پاراستنی پەیوەندییەكانی لەگەڵ هاوبەشە عەرەبەكان و تێچووە جیهانییەكانە.

ئەم درزە كاتێك زیاتر دەردەكەوێت كە جەنگ درێژە دەكێشێت. هەرچەند كات تێپەڕێت، ناكۆكییەكان لەسەر شێوازی كۆتاییهێنان بە ململانێكە و ستراتیژی سیاسیی دوای جەنگ زیاتر دەبن. ڕەنگە واشنتۆن هەوڵی هێوركردنەوەی دۆخەكە بدات، لە كاتێكدا ئیسرائیل وەستان لەو خاڵەدا بە نیشانەی لاوازی بزانێت، لێرەدایە كە گرژییە شاراوەكان دەبنە واقیعێكی بەرجەستە.

كەواتە، هەرچەندە قەیرانەكە لە كورتخایەندا هاوپەیمانییەكەی تۆكمەتر كردووە، بەڵام نەبووەتە هۆی سڕینەوەی ناكۆكییە ستراتیژییە بنەڕەتییەكان. بە پێچەوانەوە، درێژخایەنبوونی شەڕ ئەگەری سەرهەڵدانەوەی ئەو گرژییانە زیاتر دەكات. وەك هەمیشە گوتوومە: پەیوەندییەكانی ئەمریكا و ئیسرائیل بەهێزن، بەڵام بێ گرژی نین، ئەوان خۆڕاگرن، بەڵام بێ بەریەككەوتن نین.

* ئایا ئەم ململانێیە نیشانەی گۆڕانی ناوچەكەیە بەرەو فرەجەمسەری و پەرتەوازەیی؟ ئەم دۆخە چۆن كاریگەریی لەسەر داهاتووی ڕۆڵی ئەمریكا وەك گەرەنتیكەری سەرەكیی ئاسایشی ناوچەكە دەبێت، لە كاتێكدا جیهان ڕووبەڕووی دابەشبوونی سیاسی و تێكچوونی بازاڕەكانی وزە بووەتەوە؟

- بە دڵنیاییەوە، ئەمە وەك بەشێك لە گواستنەوەیەكی گشتگیر بەرەو ڕۆژهەڵاتێكی ناوەڕاستی پەرتەوازەتر و فرەجەمسەر دەبینم. مێژوویەك كە تێیدا تەنیا ئەمریكا وەك هێزێكی دەرەكیی ڕەها نەخشەی دەرەنجامەكانی دەكێشا، بەرەو كۆتایی دەچێت. ئەمە بەو مانایە نییە كە ئەمریكا گرنگیی نەماوە، بە پێچەوانەوە، هێشتا كاریگەرترین ئەكتەری سەربازییە و هیچ هێزێكیتر لە ڕۆڵی ئەمنیدا شان لە شانی نادات، بەڵام سیستمی ناوچەكە چیتر لە دەوری یەك جەمسەری باڵادەست ناسووڕێتەوە.

دەوڵەتانی ناوچەكە ئێستا پەیڕەوی سیاسەتی «هەمەجۆركردنی هاوبەشییەكان» دەكەن و جگە لە واشنتۆن، بە شێوەیەكی نەرمتر لەگەڵ چین، ڕووسیا و توركیا مامەڵە دەكەن. هاوكات، بەردەوامیی كاریگەریی ئەكتەرە نادەوڵەتییەكان و ناسەقامگیریی ناوخۆیی زۆرێك لە وڵاتان، وای كردووە چەسپاندنی ئاسایش تەنیا لە ڕێگەی هاوپەیمانییە كلاسیكییەكانەوە، بۆ ویلایەتە یەكگرتووەكان كارێكی زۆر قورس بێت، ئەمە بەو مانایەیە كە ڕۆڵی وەك گەرەنتیكەری سەرەكیی ئاسایش، بەرەو هەڵبژاردەیی و ئاڵۆزیی زیاتر دەچێت. ڕەنگە واشنتۆن هێشتا تەنیا پەناگە بێت لە كاتی قەیراندا، بەڵام گۆڕینی باڵادەستیی سەربازی بۆ سیستمێكی سیاسیی جێگیر، كارێكی گرانە، چونكە نیشاندانی هێز جیاوازە لە بونیادنانی تەلارسازییەكی ئەمنیی سەقامگیر. لێرەدا فشارە ناوخۆییەكانی ئەمریكاش پشكیان هەیە، چونكە ئەمریكییەكان لە پابەندبوونی بێكۆتایی لە ناوچەكەدا بێزارن، ئەمەش وا دەكات، تێوەگلانی داهاتووی واشنتۆن مەرجدارتر بێت و فشار بۆ دابەشكردنی ئەركەكان لەگەڵ هاوبەشە ناوخۆییەكان دروست ببێت.

كەواتە، ئێمە بینەری ڕۆژهەڵاتێكی ناوەڕاستی پەرتەوازەترین كە تێیدا سەركردایەتیی ئەمریكا كەمتر ڕەها و زیاتر جێی كێبڕكێیە. ئەمریكا ون نابێت، بەڵام چیتر توانای ئەوەی نەماوە بە تەنیا دەرەنجامەكان بەسەر تەواوی ناوچەكەدا بسەپێنێت.

* هەرێمی كوردستان لەنێوان هاوبەشیی ئەمریكا و هەژموونی هێزە ناوچەییەكاندا لە دۆخێكی هەستیاردایە. هەڕەشە ئەمنییەكان، تەحەددای وزە و گۆڕانی هاوسەنگییەكان، ئەمانە چۆن كاریگەری لەسەر پێگەی ستراتیژیی هەرێم و توانای پاراستنی قەوارەكەی لەم ژینگە ئاڵۆزەدا دەبێت؟

- پێگەی ستراتیژیی هەرێمی كوردستان جێگەی نیگەرانییە، ڕێك بەو هۆیەی ئەو هاوسەنگییەی لەمێژە پشتی پێ بەستووە، ئێستا لەژێر فشارێكی بێوێنەدایە، هەرێم لە لایەكەوە پێویستی بە هاوبەشییە ئەمنییەكەی ئەمریكا هەیە، لە لایەكی دیكەشەوە ناتوانێت چاوپۆشی لە واقیعی جوگرافی بكات، چونكە كەوتووەتە ناوچەیەكەوە كە لەژێر كاریگەریی هەژموونی ئێران، توركیا، بەغدا و ناسەقامگیرییە گشتییەكاندایە، كە هەموویان ڕوو لە هەڵكشانن.

ئەوەی ئەم ساتەوەختە ئاڵۆزتر دەكات، ئەوەیە كە لاوازییەكانی هەرێم تەنیا ڕەهەندی سەربازییان نییە، بەڵكو سیاسی و ئابووریشن. هەڕەشە ئەمنییەكانی میلیشیاكان و پەلكێشبوونی ململانێكان بۆ ناو خاكی هەرێم مەترسییەكی جددین، بەڵام هاوكات وابەستەیی بە وزە، ناسەقامگیریی دارایی، كێشەكان لەگەڵ بەغدا و لێكترازانی سیاسیی ناوخۆ، بواری مانۆڕی ستراتیژیی هەرێمی كوردستانیان بە تەواوی تەسك كردووەتەوە.

بەم هۆیەوە، پاراستنی ئەو نەرمییە ستراتیژییەی كە هەمیشە تایبەتمەندیی هەرێم بووە، قورستر دەبێت. چوونە پاڵ یەك بەرەی دیاریكراو مەترسیی تۆڵەسەندنەوەی لێ دەكەوێتەوە، لە بەرانبەریشدا هەوڵدان بۆ هاوسەنگی لە نێوان چەند جەمسەرێكی دژبەیەك لە ژینگەیەكی جەمسەرگیردا بەرەو ئەستەمی دەچێت، چونكە قەیرانەكان داوای وەلا و هەڵوێستی ڕوونتر دەكەن.

لە دیدێكی فراوانترەوە، هەرێمی كوردستان وەك كارەكتەرێكی كراوە و گرنگ بۆ ئەمریكا و هێزە دەرەكییەكان دەمێنێتەوە، بەڵام خۆڕاگرییەكەی تەنیا بە پشتیوانیی دەرەكی دابین ناكرێت. چارەنووسی درێژخایەنی هەرێم بەوەوە بەستراوەتەوە كە تا چەند دەتوانێت دامەزراوەكانی بەهێز بكات، دابەشبوونی ناوخۆیی بنبڕ بكات و ئابوورییەكی بەردەوام بونیاد بنێت.

بە كورتی، پێگەی هەرێم گرنگە، بەڵام زۆر ناسك و بێبەرگ و مەترسیدارە. هەرچەندە هێشتا خاوەنی ئیرادەی سیاسیی خۆیەتی، بەڵام ئەم ئیرادەیە لە چوارچێوەی كۆتوبەندێكی تونددا كار دەكات. تەحەددای سەرەكی ئەوەیە چۆن بۆ هاوبەشەكانی بە سوود بمێنێتەوە، بێ ئەوەی ببێتە وابەستەی ڕەهای هیچ كامیان و چۆن لەگەڵ دۆخی ناوچەكەدا تێكەڵ بێت، بێ ئەوەی لەناو ململانێكاندا تێوەبگلێت.