هەتا ساڵی 2007 نەوتی كوردستان سەرچاوەی هەموو كاولكاری و نەهامەتییەكان بووە بۆ گەلی كوردستان، بەڵام لەدوای ئەو ساڵەوە و دەرچوونی یاسای نەوت و گازی هەرێمی كوردستان لەلایەن پەرلەمانی كوردستانەوە، لە كابینەی پێنجەمی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا، توانرا بۆ یەكەمین جار لە مێژوودا كوردستان بخرێتە سەر نەخشەی وزەی جیهان و وەك وڵاتێكی بەرهەمهێنەری نەوت كوردستان بە جیهان بناسرێتەوە، سیاسەتی لۆژیكانەی نەوتی هەرێمی كوردستان، لەگەڵ ئەوەی لەلایەن حكومەتی بەغداوە بە بەرەدەوامی دژایەتی كراوەو هەڕەشە لەو كۆمپانیانە كراوە كە دێنە كوردستان و بۆ گەڕان بەدوای نەوتدا لەگەڵ حكومەتی هەرێمی كوردستان كۆنتراكت دەكەن، هەروەها ماوەی 11 مانگیشە حكومەتی بەغدا شەڕی بودجە و مووچەی لەگەڵ هەرێمی كوردستان راگەیاندووە، بەڵام رۆژ لە دوای رۆژ زیاتر بەرەو پێشەوە دەچێت و زیاتر بۆتە فاكتەرێكی ئیجابی بۆ ئاسایشی ئیقلیمی و باشبوونی پەیوەندییەكان لەگەڵ دراوسێكانی كوردستاندا. بۆ قسەكردن لەسەر ئەم پرسە گرنگە، ئەم وتووێژە تێروتەسەلەمان لەگەڵ د.بێوار خنسی شارەزا لە بواری نەوت و راوێژكاری ئاسایشی ئابووری لە ئاژانسی پاراستنی كوردستان ئەنجامداو بەمجۆرە وردەكاری ئەم پرسە گرنگەی بۆ گوڵان خستەڕوو.

* ئەوە دەچینە مانگی 11هەمین و حكومەتی عێراق بەردەوامە لە بڕینی بودجە و مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی كوردستان، بۆیە حكومەتی هەرێمی كوردستان تەنها رێگە لەبەردەمیدا ئەوەیە كە نەوتی زیاتر هەناردە بكات و بیفرۆشێت بۆ ئەوەی ئەم گرفتە چارەسەر بكات، ئایا وەك راویژكاری ئاسایشی ئابووری چۆن سەیری سیاسەتی نەوتی هەرێمی كوردستان دەكەیت؟
- ئەوەی لە سیاسەتی نەوتی هەرێمی كوردستان بە سەركەوتن هەژمار دەكرێت، ئەوەیە كە حكومەتی هەرێمی كوردستان توانی لە ساڵی 2007 و لە چوارچێوەی یاسای نەوت و گازی هەرێمی كوردستان، بەڕێوەبردنی نەوتی كوردستان لە بەغداوە بگوازێتەوە بۆ هەولێر، ئەم هەنگاوە هەنگاوێكی لۆژیكانە بوو، لەبەر ئەوەی حكومەتی هەرێمی كوردستان هەنگاوی بۆ چارەسەركردنی گرفتێك هەڵگرت، بەرلەوەی گرفتەكە دروست بێت، دیارە ئەوەی لە ساڵی 2007 جێبەجێ كراو بووە یاسا، بەرەنجامی دیراسەت و لیكۆڵینەوەیەكی ورد بووە، بۆ پێویستی هەرێمی كوردستان بە یاسای نەوت و گازی خۆی بوونی وەزارەتێكی تایبەت بۆ بەڕێوەبردنی سامانە سروشتییەكان، بەتایبەتیش هەر دوو كەرتی نەوت و گاز لە كوردستاندا، ئەگەر ئەم هەنگاوە دووربینانەیە هەڵنەگیرایە، ئەوا حكومەتی ناوەندی خۆی دەهاتە كوردستان و خۆی كۆنتراكتی لەگەڵ كۆمپانیا جیهانییەكان دەكرد، لەم حاڵەتەشدا كوردستان نەیدەتوانی بنەمایەكی بۆ داڕشتنی ئابوورییەكی سەربەخۆ هەبێت، ئەزموونەكانی جیهانیش سەلماندوویانە، لەهەر دەوڵەتێكی فیدراڵیدا ئەگەر هەرێمە خۆبەڕێوەبەرەكان خاوەنی ئابووریی سەربەخۆ نەبن، ئەوا هیچ ئایندەیەكیان نابێت و هەردەبێت پاشكۆی حكومەتی ناوەندی بن. كەواتە هەنگاوی یەكەم هەستكردن بوو بە پێویستی ئەوەی هەرێمی كوردستان خۆی كەرتی نەوت و گازی خۆی بەڕێوە بەرێت، هەنگاوی گەورەتر ئەو شێوازە مۆدیرن و پێشكەوتووەیە كە یاسای نەوت و گازی هەرێمی كوردستانی لەسەر داڕێژراوە، یاساكە بە شێوەیەكی دامەزراوەیی نەخشەڕێگەی بۆ بەڕێوەبردنی نەوت و گازی هەرێمی كوردستان دیاری كردووە، لەلایەكی دیكەوە حكومەتی هەرێمی كوردستان یاسای وەبەرهێنانیشی بە شێوەیەك داڕشتووە كە ببێتە بنەمایەك بۆ كۆمپانیاكان بۆ ئەوەی وەبەرهێنان لە هەر دوو كەرتی نەوت و گاز بكەن، لەسەرووی هەمووشیانەوە ئەو ئارامییەی لە هەرێمی كوردستان دابینكراوە، دیسان فاكتەرێكی زۆر گرنگ و گەورە بوو بۆ ئەوەی سەرنجی كۆمپانیاكان رابكێشرێت، بە تایبەتی كۆمپانیا گەورەكان بۆ ئەوەی بێنە كوردستان و وەبەرهێنان لە بواری نەوت و گاز بكەن. من هەمووجار گوتوومە وەبەرهێنەر وەك پەزی كێوی وایە، لە هەر شوێنێك ئارامی هەبێ، روودەكاتە ئەو شوێنە، كە ئارامییشی لێ نەبوو، لێی دووردەكەوێتەوە. بۆیە سیاسەتی نەوتی كوردستان سیاسەتێكی زۆر سەركەوتووانە بووە و ئەگەر حكومەتی هەرێمی كوردستان ئەو هەنگاوەی هەڵنەگرتایە، ئێستا ئایندەیەكی رۆشنمان لێ دیار نەدەبوو. بۆیە ئەگەر ئێستا سەیری ئەو دەستكەوتانە بكەین كە لە سایەی سیاسەتی نەوتی كوردستان بەدەست هاتوون، دەبینین 53 كۆمپانیا هاتوونەتە كوردستان كە لەناو 57 بلۆكی نەوت و گاز كار دەكەن. دوای پشكنینەكانی جیۆلۆجی و جیۆفیزیایی توانراوە 14- 15 كێڵگەی نەوت بدۆزنەوە، هەتا ئێستا توانراوە نزیكەی 130-135 بیری نەوت لێبدەن، لە ساڵی 2007 تەنها دوو ئامێری بیرهەڵكەندنی نەوتمان هەبوو، ئێستا 25 ئامێری هەڵكەندنی بیری نەوتمان هەیە و مەزندەكان بەو جۆرەن هەتا كۆتایی 2015 ببنە 40 ئامێر، ئەم هەنگاوانە هەمووی بۆ ئەوەیە كە بتوانرێت بە خێرایی ژێرخانێكی پتەو بۆ ئابووریی كوردستان بونیات بنرێت. لەمەش گرنگتر یاسای نەوت و گازی هەرێمی كوردستان توانیویەتی بە بڕی 30 ملیار دۆلار وەبەرهێنان لەم بوارە بكات، خۆ ئەگەر ئێمە هەوڵمانبدایە لە رێگەی بەغدا ئەو پارەیە دابین بكەین و هەر ساڵێك یەك ملیار دۆلاریشمان خەرج بكردایە، بە ماوەی 30 ساڵی دیكە نەدەگەیشتینە ئەو قۆناخەی كە ئێستا پێی گەیشتووین، هەروەها نەدەگەیشتینە ئەوەی ئێستا كە نزیكەی 27 كونسوڵخانەی وڵاتانی جیهان لە هەولێر بكرێتەوە، كە 360 كۆمپانیای ئەو دەوڵەتانە تەنها لە كەرتی نەوت و گاز كاردەكەن. هەروەها نزیكەی 21 هەزار كۆمپانیای كەرتی تایبەت ئێستا لە كوردستان كاردەكەن.
* دیارە ئێستا كە باسی نەوتی هەرێمی كوردستان دەكەین، تەنها باسی ئەو كێڵگە نەوتییانە دەكەین كە لە دوای ساڵی 2005 لە ناوچەكانی ژێر ئیدارەی هەرێمی كوردستان وەبەرهێنیان تێدا كراوە، ئەمەش واتە باسی كێڵگە نەوتییەكانی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێم ناكەین، ئایا ئەم نەوتە هێندە دەبێت كە ژێرخانێكی پتەوی ئابووری لەسەر بونیات بنرێت؟
- تەنها لەو 57 بلۆكەی لە ماوەی 2007-2014 كۆمپانیا بیانییەكان كاریان تێدا كردووە، توانیویانە 14 -15 كێڵگەی نەوت بدۆزنەوە، توانیویانە لە ئاكامی هەڵسەنگاندنەكانیان، مەزندەی ئەوە بكەن 45 ملیار بەرمیل نەوت وەك یەدەگ لە هەرسێ پارێزگای هەولێر و سلیمانی و دهۆك هەیە، نزیكەی 3-6 ترلیۆن مەتر سێجا گازی سروشتی لەو ناوچەیە بوونی هەیە، ئەگەر ئەم سامانە سروشتییەی ژێر زەویی كوردستان بكەینە پارە، تەنها پارەی نەوت نزیكەی 4500 ملیار دۆلار دەكات، هەروەها بەهای گازی سروشتییش نزیكەی 10-12 ترلیۆن دۆلارە، ئەوجا ئەگەر لێرەوە سەیری ئەو پڕۆگرامە بكەین كە كۆمپانیاكان نەوتی پێدەردەهێنن، دیارە پڕۆگرامەكەیان بەو جۆرەیە كە هەتا 3700 مەتر بیرەكان قووڵ بكەن. لەمەش زیاتر دوای ئەوەی پرۆسەی بەرهەمهێنانی نەوت دەستی پێكردووە، حكومەتی هەرێمی كوردستان توانیویەتی دوو پاڵاوگەی گەورە بۆ بەرهەمهێنانی بەنزین دابمەزرێنن، ئەم دوو پاڵاوگەیە ئێستا رۆژانە نزیكەی 100 هەزار بەرمیل نەوت بۆ بەرهەمهێنانی بەنزین دەپاڵێوێت، بەمەش توانراوە تا رادەیەكی زۆر باش پێداویستی بەنزینی كوردستان دابین بكات. ئەمەش هەنگاوێكی دیكەیە بۆ سەربەخۆیی ئابووری، خۆ ئەگەر ئێستا ئەم هەنگاوانە هەڵنەگیرابایە و بە تەمای بەنزینی بێجی بووینایە، ئێستا ئێمە یەك لیتر بەنزینیشمان لە رێی بەغداوە دەست نەدەكەوت. ئەمە لە كاتێكدا لە هەموو پاڵاوگەكانی بەنزین لە عێراقدا رۆژانە 700-750 هەزار بەرمیل نەوت بۆ بەرهەمهێنانی بەنزین لە پاڵاوگەكانی عێراق بەكاردەهێنرێت، ئەم نەوتەش لە چوارچێوەی بەرهەمهێنان و فرۆشتنی نەوتی عێراق حیساب ناكرێت، لەم رێژەیە پێویست بوو حكومەتی عێراق 17%ی كە رۆژانە دەكاتە نزیكەی 120-130 هەزار بەرمیل وەك پشكی كوردستان بیدایە بە هەرێم، بەڵام حكومەتی عێراق ئەمەشی بردووە بۆ خۆی، لە بودجەی عێراقیش كە بڕیارە 17% بنێرێت، جیا لەوەی ئەوە ساڵی 2014 نەیناردووە، پێشتریش 10% كەمتری ناردووە، وێڕای هەموو ئەمانەش لەم بارودۆخەدا كە تیرۆریستانی داعش ناوچەی (بێجی)یان داگیر كردووە، ئەگەر ئەم سیاسەتەی حكومەتی هەرێمی كوردستان نەبوایە، ئێمە نەماندەتوانی لەم ژینگە سیاسییە ئاڵۆزە پێداویستی خۆمان لە بواری وزە دابین بكەین.
* ئەگەر ناوچە كوردستانییەكانی دیكەش بگەڕێنەوە سەر هەرێمی كوردستان و نەوتی ئەوانیش بە كەركووكیشەوە حیساب بكەین، ئایا ئەو كاتە ئاستی بەرهەمهێنانی نەوتی كوردستان چەند بەرز دەبێتەوە؟
- پێش ئەوەی باسی نەوتی كەركووك و ناوچەكانی دیكەی كوردستان بكەم، پێشتر ئاماژەم بەوە كرد، ئێستا پڕۆگرامی كۆمپانیاكان بۆ هەڵكەندنی بیری نەوت هەتا 3700 مەترە، بەڵام دەتوانرێت هەتا 6000 مەتریش نەوت دەربهێنرێت، بۆیە ئەم 45 ملیارە بەشێكە لە نەوتی كوردستان، ئەوجا بابێینە سەر ئەو نەوتەی لە رۆژئاوای دیجلە بوونی هەیە، واتە لە لە ناوچەكانی زوممار و رەبیعە و شنگال، ئەویش بە نزیكەی 10 ملیار بەرمیل نەوتی یەدەگ مەزندە دەكرێت، كەركووكیش 10%ی كۆی هەموو یەدەگی نەوتی عێراق پێكدەهێنێت. ئەمەش واتە نزیكە 15-16 ملیار بەرمیلی یەدەگ تەنها لەكەركووك هەیە.
* ئەگەر بگەڕێینەوە سەر ئابووریی كوردستان، دیارە پێشتر حكومەتی هەرێمی كوردستان رایگەیاندبوو، هەتا كۆتایی ئەمساڵ ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت دەگەیەنێتە ئەو ئاستەی كێشە ئابوورییەكانی هەرێمی كوردستان چارەسەر بكات، بەڵام وەك دەبینین لە پڕ نرخی نەوت لە بازاڕەكانی جیهان دابەزی، ئایا تاچەند دابەزینی نرخی نەوت كێشە دروست دەكات؟
- بەپێی ئەو پڕۆگرامەی كۆمپانیاكان رایانگەیاندووە، ساڵی 2012 ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت دەگەیەننە 200 هەزار بەرمیل، لە 2014 دەیگەیەننە 400 هەزار بەرمیل لە ساڵی 2015 دەیگەینە 500 هەزار بەرمیل، ئەوجا لەسەر ئەم بنەمایە پێشتر بەرمیلی نەوت لە نێوان 100- 112 دۆلار بووە، بۆیە ئەگەر لەسەر ئاستی مامناوەندی حیسابی بكەین، بەرمیلی بە 100 دۆلار و رۆژانە 400 هەزار بەرمیل نەوت بفرۆشین، ئەوا داهاتەكەی لە ساڵێكدا دەگاتە 14 ملیار و 400 ملیۆن دۆلار، لەم پارەیە ئەگەر 20%ی بدەینە كۆمپانیاكان بۆ هەقی بەرهەمهێنانی نەوت، ئەوا هێشتا نزیكەی 11-12 ملیار دۆلار بۆ كوردستان دەمێنێتەوە، خۆ ئەگەر بگەیەندرێتە 500 هەزار بەرمیل لە رۆژێكدا، ئەوكات دەگاتە ئاستی 18 ملیار دۆلار لە ساڵێكدا، بەڵام ئەوەی گرنگە بۆ دیاریكردنی ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت، پێویستە بەپێی یاسای نەوت و گازی هەرێمی كوردستان، جڤاتێكی باڵای نەوت و گاز دروستبكرێت، بۆ ئەوەی ئەم جڤاتە بڕیار بدات بەپێی پێداویستی كوردستان نەوت بەرهەم بهێندرێت. ئەمەش بەو مانایە ئەم جڤاتە كە پێكدێت لە كۆمەڵێك پسپۆڕی شارەزای ئابووری و هەموو پێداویستییەكانی وڵات لە خۆشگوزەرانی خەڵك و پرۆسەی پەرەپێدانی بەردەوام لەبەر چاو دەگرێت و مەزندەی خۆی بۆ پێداویستیی داهاتی ساڵێكی كوردستان دەخاتەڕوو، هەر بۆ نموونە بابڵێن ئەم ئەنجوومەنە بۆ هەرێمی كوردستان پێشنیار دەكات بۆ ساڵی 2015 كوردستان پێویستی بە 14 ملیار دۆلار هەیە، ئەوا ئەگەر بە نرخی كۆن جڤاتی باڵا بڕیار بدات، نەوت بەرهەم بهێنرێت و ئەگەر 500 هەزار بەرمیل رۆژانە بفرۆشرێت، ئەوا دوای جیاكردنەوەی هەقی كۆمپانیاكانیش 14- 15 ملیار دۆلار دەمایەوە، بەڵام بۆ ئێستا ئەمە نابێت، لەبەر ئەوەی بەهای یەك بەرمیل نەوت بە یەكجار لە 112 دۆلار هاتۆتە خوارەوە بۆ 80 دۆلار، كەواتە كە تۆ لەسەر ئەم واقیعە پێداویستی داهات دیاری دەكەیت، ئەوا دەبێت نرخی بەرمیلی نەوت لەخوار 80 دۆلار حیساب بكەی، هەر بۆ نموونە فەنزویلا لەسەر بنەمای نرخی یەك بەرمیل نەوت بە 60 دۆلار بودجەی ئەمساڵی خۆی ئامادە كردووە، ئەمەش شەڕێكی ئاشكرایە دژی وڵاتانی بەرهەمهێنەری نەوت بەرپاكراوە، هەر بۆ نموونە ئەگەر بەرهەمهێنانی نەوتی عێراق 2.5 ملیۆن بەرمیل بێت و نرخی نەوت لەسەر 100 دۆلار حیساب كرابێت، رۆژانە 280 ملیۆن دۆلار زیانی پێدەكەوێت، هەرێمی كوردستان ئەگەر 200 هەزار بەرمیلی بەرهەم هێنابێت، ئەم دابەزینی نرخی نەوتە، رۆژانە 6 ملیۆن دۆلار زیانی لێدەدات. بۆیە دابەزنی نرخی نەوت ناتوانێت ئەو داهاتە لە 400 هەزار بەرمیل نەوت وەك پێویست دابین بكات، ئەمە بێجگە لەوەی لە بەبازاڕكردن و فرۆشتنی نەوتیش هەرێمی كوردستان كێشەی هەیە، بەڵام وێڕای ئەم هەموو ئاستەنگانەش ئەگەر ئاستی بەرهەمهێنان بگاتە 500 هەزار بەرمیل لە رۆژێكدا و نەوت لە 80 دۆلار نەیەتە خوارەوە، ئەوا دەتوانین كێشەكانی خۆمان چارەسەر بكەین.
* وێڕای دابەزینی نرخی نەوت، لە هەمانكاتدا ئابووریی كوردستان دوچاری ئاستەنگی دیكە بۆتەوە، هەر بۆ نموونە بە درێژایی 1050 كیلۆمەتر بەرەیەكی شەڕمان لەگەڵ تیرۆریستانی داعش بۆ دروستبووە، هەروەها زیاتر لە 1.5 ملیۆن ئاوارە هاتوونەتە كوردستان، ئەمانەش رۆژانە پێویستیان بە پارەیەكی زۆر هەیە و هەبێ و نەبێ دەبێت بۆیان دابین بكرێت، هەروەها ئەم بارودۆخە وادەكات پێداویستی ناوخۆ لە هەموو بوارەكانی ئاو، كارەبا و سووتەمەنی زیاتر بێت، ئایا لەم بارودۆخەدا تاچەند پێویستە حكومەتی هەرێمی كوردستان دووبارە چاوخشاندنەوەیەك بە ئابووریی كوردستاندا بكات؟
- وەك حكومەتی هەرێمی كوردستان رایگەیاندووە، تەنها پێداویستی مووچەی كارمەندانی هەرێم بڕی 850 ملیار دینارە لە مانگێكدا، پێداویستی حكومەت 200 ملیۆن دینارە لەمانگێكدا، هەروەها پێداویستی بۆ بەردەوامی پڕۆژەكانی پەرەپێدانیش نزیكەی 200 ملیۆن دینارە، ئەمانە هەمووی پێكەوە زیاتر لەیەك ملیار دۆلار دەكات لە مانگێكدا، وەك پێشتریش ئاماژەم پێكرد، ئەگەر بێ ئەوەی هیچ ئاستەنگێك بێتە پێشەوە 400 هەزار بەرمیل رۆژانە بفرۆشین، لەبەر ئەوەی نرخی نەوت دابەزیوە، تەنها پێداویستی حكومەت دابین ناكات، بەڵام سەرباری ئەمانەش وەك ئاماژەت پێكرد، بارودۆخێكی نائاسایی دیكە هاتۆتەئاراوە ئەویش بەرەكانی شەڕی پێشمەرگەیە لەگەڵ تیرۆریستان، هەروەها ئەو ژمارە زۆرەی ئاوارە كە روویانكردۆتە كوردستان، دیارە دابینكردنی پێداویستییەكانی بەرەكانی شەڕ، لەسەرووی هەموو شتێكەوەیە و هەبێ یان نەبێ، دەبێت دابین بكرێت، لەبەر ئەوەی بەرەكانی پێشمەرگە مان و نەمانی كوردستانە، سەبارە بە ئاوارەكانیش هەر دەبێت لانیكەمی خزمەتگوزاریی سەرەكییان بۆ دابین بكرێت، بەتایبەتی كە بەرەو زستان دەڕۆین، بۆیە ئەمانە وادەكات حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆ ئەم بارودۆخە نائاساییە هەنگاوی نائاسایی بگرێتەبەر لە سەرجەم بوارەكان خەرجییەكانی كەم بكاتەوە و ئەولەوییەتی بەرنامەی ئابووریی خۆی جارێكی دیكە رێكبخاتەوە، هەتا ئەم بارودۆخە تێدەپەڕێنین و خەڵكی كوردستانیش دەبێت هاوكاری حكومەتی خۆی بێت لەم بارە نائاساییە و وەك كوردیش دەڵێت: تەنگانە بەری كورتە و پشتیوان بەخوا ئەم كێشانەی حكومەتی هەرێمی كوردستانیش ماوەیەكی كاتی و زۆر كەم دەبێت و سەربەزرانە ئەم قۆناخە تێدەپەڕێنین.
* وەك راوێژكارێكی ئابووری، ئێستا خەرجی شەڕی داعش رۆژانە لەسەر كوردستان بە چەندە مەزەندە دەكەی؟
- بە گوێرەی ئەوەی بیستوومە حەفتانە دەگاتە دوو ملیار دینار، بەڵام ئەگەر سبەی شنگال ئازاد بكرێت، رووبەری بەرەی جەنگ بەرفراوانتر دەبێت، بەمەش خەرجییەكانی زیاتر دەبن، ئەگەر بە شێوەیەكی بیركاریش حیساب بكەین لە هەر 10 كیلۆمەتر فەوجێكی پێشمەرگە دابنێی، پێویستت بە 100 فەوجی پێشمەرگە هەیە، ئەگەر فەوجەكان پێكەوە بەستراو بن بە رێگەی هاتوچۆ و خواردن و پەیوەندیی نێوانیان ئەمانەی هەموویان پێویستیان بە داهاتێكی زۆر هەیە.
* ئەی سەبارەت بە ئاوارەكان پێویستمان بە چەند پارە هەیە؟
- یەك ملیۆن و چوار سەد هەزار ئاوارە لە كوردستان هەن، 60%یان لە دهۆك و 20%یان لە هەولێر و 17%یان لە سلێمانێ نیشتەجێ كراون، ئەگەر خەرجی رۆژانەی هەر یەكیان تەنیا 5 دۆلار بێت، بزانە چەند دەكات؟ ئەمە جگە لە ئاو و كارەبا و تەندروستی و قوتابخانە و هاتنی زستان و سەرما، ئەم بارودۆخە زۆر سەختە بە جۆرێك حكومەتی هەرێم بە ئاشكرا رایگەیاند كە ناتوانێت بە تەنیا رووبەڕووی ئەم بارودۆخە ببێتەوە و پێویستە حكومەتی عێراق و وڵاتان هاوكاری بكەن.
* وەك راوێژكارێكی ئاسایشی ئابووری بۆ وڵاتێكی وەك وڵاتی ئێمە پێویستە چ هەنگاوێك بۆ ژێرخانێكی پتەوی ئابووری هەڵبگرین، بۆ ئەوەی لەباری نائاساییدا بتوانین لەسەر پێی خۆمان رابوەستین؟
- بۆ هەموو ئەو دەوڵەتانەی كە لەسەر یەك سەرچاوەی داهات كە ئەویش نەوتە، بنەمای ئابووریی خۆیان دادەڕێژن، پێویستە پێشوەختە ئەو پرسیارە لەخۆیان بكەن، ئەگەر گۆڕانكاری بەسەر ئەو سەرچاوەی داهاتەدا هات، یان نرخی دابەزی، ئایا چ هەنگاوێك دەگرنەبەر؟ هەر بۆ نموونە پێشتر مەزندەی ئێمە ئەوە بوو ئەگەر 400 هەزار نەوت بەرمیل لە رۆژێكدا بفرۆشین، ئەوا پێداویستی داهاتی خۆمان دابین دەكەین، بەڵام لەپڕ نرخی نەوت دابەزی كە ئەو داهاتەی مەزندەمان كردبوو نزیكەی دوو ملیار دۆلار كەم دەكات، ئەوجا لەبەر ئەوەی 95%ی ئابووریی عێراق و كوردستایش پشتی بە داهاتی فرۆشتنی نەوت و تەنیا 5% پشتی بە داهاتی ناوخۆ بەستووە، ئەوا لەبەر ئەوەی نەوت وەك سەرچاوە سەرەكییەكە كێشەی تێكەوتووە، ئەوا كارێكی قورسە ئەو 5%ـە خۆی پێ راستبكاتەوە، بۆیە شارەزایانی ئابووری بەتایبەتی بۆ وڵاتانی بەرهەمهێنەری نەوت پێشنیاریان بەوجۆرەیە كە بە داهاتی نەوت سەرچاوەی داهاتی دیكە دروست بكەن، ئەمەش واتە بە داهاتی نەوت، وەبەرهێنان لە كشتوكاڵ و پیشەسازیدا بكرێت، بۆ ئەوەی لە چەندین سەرچاوەوە داهات دابین بكرێت، هەر بۆ نموونە شێخ زاید ئەمیری دەوڵەتی ئیمیارات لە ساڵی 1980 كاتێك پسپۆڕانی ئابووری لە كۆتایی ساڵ لیستی داهاتی وڵاتی ئیماراتیان پێشكەشی كرد، شیخ زاید پێی گوتن: ئەم داهاتە سەرچاوەكەی چییە؟ پسپۆڕانیش پێیانگوت: 95%ی داهاتی نەوتە و 5%ی داهاتی ناوخۆیە، بۆیە شیخ زاید پێی گوتن: ئەی ئەگەر سبەی بارودۆخێك هاتە پێشەوە، نەمانتوانی نەوت بفرۆشین، یان نرخی نەوت زۆر دابەزی، ئایا ئەو كاتە چی دەكەن؟ بۆیە شێخ زاید بڕیاری دا كە دەبێت سەرچاوەی هەمەڕەنگی داهات دروست بكرێت و ئاستی داهاتی ناوخۆ بەرز بكرێتەوە، هەرواش بوو داهاتی نەوتی لە بواری گەشت و گوزار و كشتوكاڵ و فڕۆكەوانی و زۆر بواری دیكە خستەگەڕ، بەمەش كارێكی كرد دوای 10 ساڵ هەمان پسپۆڕانی ئابووری لیستی داهاتیان بردە لای شیخ زاید، ئەویش دیسان لێی پرسین: ئایا سەرچاوەی ئەم داهاتە چییە؟ ئەوانیش پێیان گوت 68%ی داهاتی ناوخۆیە و تەنها 32% داهاتی نەوتە، ئەوجا شێخ زاید گوتی: ئێستا ئێمە دەتوانین لەسەر پێی خۆمان رابوەستین و مەترسیمان لەسەر ئایندەی خۆشگوزەرانی هاووڵاتیانمان نەبێت. ئەم نموونەیە بۆ هەرێمی كوردستان باشترین نموونەیە و دەتوانین سوودێكی یەكجار زۆری لێ وەربگرین.
ئەگەر لەسەر كەرتی نەوتیش رابوەستین، ئەوا نابێت تەنها پشت بە فرۆشتنی نەوتی خاو ببەستین، بەڵكو پێویستە لە ناو وڵاتی خۆمان پیشەسازیی نەوت دروست بكەین، لەبەر ئەوەی كاتێك بەرمیلێك نەوتی خاو بە 100 دۆلار بفرۆشین، ئەوا ئەگەر ئەو بەرمیلە نەوتە لە پیشەسازی پترۆكیماوی بەكاربهێنینەوە، نرخی ئەو بەرمیلە نەوتە 280 دۆلار قازانج دەكات، یان دەتوانین بەرهەمەكانی نەوت زیاد بكەین، هەر بۆ نموونە: دەوڵەتێكی وەكو ئوردن كە هەژارە و هیچی نییە، دێت 200 هەزار بەرمیل نەوت لە عێراق و دەوڵەتانی كەنداو دەكڕێت و لە پاڵاوگەكانی خۆی دەیكاتە بەنزین و بەرهەمی دیكە، ئەردەن ئەو بەرمیلەی بە 100 دۆلار دەیكڕێت لە وڵاتی خۆی بە 170 دۆلار دەیفرۆشێتەوە، ئەمەش مانای ئەوەیە لە پیشەسازی نەوت رۆژانە 12 ملیۆن دۆلار قازانج دەكات. بۆ ئێستای هەرێمی كوردستان كە هەندێك جار كێشەمان لە فرۆشتنی نەوت بۆ دروست دەكەن، بۆ خۆ رزگاركردن لەو كێشانە دەتوانین نەوتەكە لەناو وڵاتی خۆمان بكەینە پیشەسازی پترۆكیمیاوی و لەبری ئەوەی بەرمیلێك نەوت بە خاوی بدەین بە 100 دۆلار، زیاتریش قازانج دەكات و دەشتوانین ئەو كارە بكەین، لەمەشدا دەتوانین سوود لە تواناكانی كۆمپانیا گەورەكانی وەك ئیكسۆن مۆبیل وەربگرین كە شەش بلۆكی نەوتی لە كوردستان هەیە، هەروەها دەتوانین بیكەینە پیشەسازی و داهاتی ناوخۆ دابین بكەین، بێ ئەوەی ناچار بین نەوت هەناردە بكەین و بە خاوی بیفرۆشین.
* تا ئێستا بیر لەوە كراوەتەوە پیشەسازی پترۆكیمیاوی پەرەی پێبدرێت؟
- ئەوەی لە وەزیری سامانە سروشتییەكان بیستوومە كە بەنیازن گازی سروشتی (LPG) بەرهەم بهێنن وەك سووتەمەنی ئۆتۆمبێڵ لە جیانی بەنزین بەكار بێت، هەروەها ئەوەشم بیستووە كە بەنیازن لە رێگەی چەند كۆمپانیایەك پیشەسازیی پترۆكیمیاوی پەرە پێبدەن، ئەگەر موئەسەساتی نەوتی هەبوایە، ئەم كارانە هەموویان دەكران، چونكە كارەكە ئاسان نییە.
* ئەگەر ئەم ساڵ لەسەر حیسابی 60 دۆلار بۆ یەك بەرمیلی نەوت بودجەی خۆمان دانا، بارودۆخی ئابووریمان چۆن دەبی؟
- مادام سەرچاوەی سەرەكی داهاتمان نەوتە پێویستە بیر لە كەمترین بەهای یەك بەرمیلی نەوت بكەینەوە، كاتێك فەنزویلا تووشی قەیران بوو، بەهای نەوت لە 110 دۆلارەوە گەیشتە 80 دۆلار، بۆیە بڕیاریدا لە ساڵی داهاتوو نرخی یەك بەرمیل نەوت بە 60 دۆلار بخەمڵێنێت بۆ ئەوەی ئەگەر نرخەكەی زیاد بوو، ئەوا باشتر، ئەگەر زیادیشی نەكرد، بتوانێت دەرگای دیكە بكاتەوە، پێویستە ئێمە لەسەر 80 دۆلار وستاباین، چونكە من لەو بڕوایەدام هیچ شتێك نییە شوێنی نەوت بگرێتەوە و بە هەزاران ماددەی پیشەسازی لە نەوتدا هەیە و لە بەر ئەوەی ئێستا لە هەموو بوارەكانی ژیاندا نەوت بەكاردەهێندرێت و داهاتەكەی هەشت ئەوەندەی خۆی زیادی كردووە، بۆیە ئەگەر گرنگیی زیاتر بە كەرتی نەوت بدرێت، ئەوا سوودی زۆری دەبێت بۆ رێكخستنی كەرتەكانی دیكەی ژیان، هەروەها ئەگەر داهاتی ناوخۆیی بە شێوەیەكی تەندروست و بە ئیرادەیەكی بەهێزەوە رێك بخرێت، ئەوا دەتوانێت بۆشاییەكی زۆر پڕ بكاتەوە، یان بە لایەنی كەمەوە ئەو كەموكوڕییەی لە نرخی فرۆشتنی نەوت دروست دەبێت، ئەویان پڕ بكاتەوە.
* تا چەند ئاگاداری ئەو لیژنەیەی كە پەرلەمان بۆ پێداچوونەوەی بارودۆخی ئابووریی كوردستان دایناوە؟
- ئەوەی ئاگادار بم لیژنەی ئابووری و لیژنەی سامانە سروشتییەكان دانیشتوون و چەند پێشنیارێكیان خستۆتەڕوو بۆ ئەوەی حكومەتی هەرێم چۆن رووبەڕووی ئەم بارودۆخە نەخوازراوەی ئێستای هەرێم ببێتەوە لەسەر ئاستی عێراق و شەڕی داعش و ئەو ژمارە زۆرە ئاوارانەی روویان لە كوردستان كردووە و كێشەكانی داهات و نەبوونی بودجە، بە گوێرەی زانیارییەكانی من زۆر كەس لەسەر ئەو رایە كۆكن كە حكومەت پەلە نەكات لە بڕیاردان بۆ وەرگرتنی قەرزێكی زۆر لە دەرەوە كە نەتوانێت بیداتەوە، ئەگەر قەرزەكەشی وەرگرت، بزانێت سەرچاوەكەی كوێیە و قازانج و ئامانجی سەرچاوەی قەرزەكە چییە لە پێدانی ئەم قەرزە بە كوردستان، باس لە وەرگرتنی بڕی 5 ملیار دۆلار دەكرێت وەك قەرز، بەڵام ئایا ئەم قەرزە لە كێ وەردەگیرێ و چۆن ئەو قەرزە وەردەگیرێ؟ ئەو قەرزە بۆ كێیە؟ چۆن خەرج دەكرێ؟ چ بۆشاییەك پڕ دەكاتەوە؟ ئەگەر قەرزەكە بۆ مووچەیە، ئەوا تەنیا بەشی 5 مانگ دەكات، هەندێك لە ئابووریناسان دەڵێن لە ماوەی ئەو 5 مانگەدا داهاتی خۆمان زیاتر رێك بخەینەوە باشترە لە وەرگرتنی قەرز بۆ پێدانی مووچە یاخود سندوقێكی تایبەت بكرێتەوە كە خەڵكانێك پارەی خۆیان تێدا دابنێن و ببێتە سەرچاوەیەكی دارایی بۆ حكومەت و بۆ بارودۆخی لەناكاو .
* ئێمە لەگەڵ بەغدا پێشتر كێشەی یاسای نەوت و گازمان هەبوو، ئێستاش كێشەی كۆمۆ و سۆمۆ، ئەم كێشەیە چییە؟
- لە دەستووری عێراقدا چەند ماددەیەك هەیە سەبارەت بە چۆنیەتی بەكارخستنی كەرتی نەوت و گاز، ماددەكانی 111 و 112 بە وردی باس لەوە دەكەن و دەڵێت بۆ ئەوەی ئەم دوو ماددەیە بكەونە كار پێویستە بە یاسایەك رێك بخرێن، ئەو یاسایەش ناوی (یاسای نەوت و گازە)، لە ساڵی 2007 رەشنووسێك پێشكەش كرا، ئێستا چەند رەشنووسێكی دیكە هەیە و پەرلەمان و حكومەت و وەزارەت هەر یەكەو رەشنووسێكیان پێشكەش كرد، لە هەرسێ رەشنووسەكە تا ئێستا هیچیان نەچووەتە پەرلەمان بۆ ئەوەی دەنگی لەسەر بدرێت، لەبەر ئەوەی بەغدا حەز ناكات ئەم یاسایە هەبێت، چونكە ئەگەر ئەم كەرتە رێك بخرێت، پێویستە دەسەڵاتێكی فیدڕاڵی هەبێت بۆ بەڕێوەبردنی كەرتی نەوت و نوێنەری هەموو پارێزگا و هەرێمەكان تێدا دەبێت و بە گەورەترین دەسەڵات دادەنرێت و نەبەستراوەتەوە بە ئەنجوومەنی وەزیران و وەزارەتی نەوتەوە، تەنیا لەلایەن پەرلەمانەوە چاودێری دەكرێت، ئەم دەسەڵاتە هەڵدەستێت بە دووبارە بنیادنانەوەی وەزارەتی نەوت و سیستمێكی ئەوتۆی بۆ دابنێت كە لەگەڵ سیستمی فیدڕاڵیدا بگونجێت، چونكە سیستمی وەزارەتی نەوت هەمان سیستمی پێش 2003یە و لەگەڵ ئەم سەردەمە ناگونجێت، بۆیە ئەگەر ئەم سیستمە سەر لەنوێ بنیاد بنرێتەوە ئەو كات بەڕێوەبەرایەتییەكی باش و كارا دێتەئاراوە.
سۆمۆش بە هەمان شێوە بەرهەمی ئەو وەزارەتەیە كە پێش ساڵی 2003 بەڕێوەدەچو، چونكە لۆژیك نییە ئەگەر لیژنەی نەوت و وزە لە ئەنجوومەنی وەزیران هەبێت و دوو یان چوار یان بە گوێرەی دانیشتووانی هەرێم نوێنەر یان راوێژكاری كوردستانی تێدا نەبێت بۆ ئەوەی بزانن سیاسەتی نەوت چۆن پیادە دەكرێ و داهاتی چەندەن. بەهەمان شێوە ناكرێ كورد دوو نوێنەری لە سۆمۆدا نەبێت بۆ ئەوەی بزانن ئەم نەوتە لە كوێ دەردەهێندرێت و چۆن دەگوازرێتەوە و چۆن دەفرۆشرێ و داهاتەكەی بۆ چ كۆمپانیایەك دەبێت و پارەكەی چۆن دەگەڕێننەوە (VFI)، دوای ئەوەی عێراق لە ساڵی 2010 بوو بە ئەندام لە رێكخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی، یەكەم راپۆرت كە دەرچوو دەربارەی نەوت بوو، لەم راپۆرتەدا دەركەوت ئەو داهاتەی كە كۆمپانیاكان دەڵێن لە سۆمۆیان كڕیوە و پارەكەیان داوەتە (VFI) و ئەو نەوتەی سۆمۆ دەڵێت فرۆشتوومە، جیاوازییەكەیان یەك ملیار و 5 سەد ملیۆن دۆلار بوو، لە كاتێكدا بەپێی دەستوری عێراق ئەو داهاتە داهاتی هەموو خەڵكی عێراقە و لەلایەن كۆمپانیای سۆمۆەوە دیار نەماوە، ئەمە بە هیچ شێوەیەك لەگەڵ سیستمی فیدڕاڵی یەك ناگرێتەوە، لەلایەكی دیكەوە ئەوەی زۆر سەیرە ئەوەیە جگە لەو نەوتەی دەفرۆشرێ رۆژانە لە 700 -750 هەزار بەرمیل دەنێردرێتە پاڵاوگەكان كە ژمارەیان 11 پاڵاوگەیە، بەپێی پیلانەكانی وەزارەتی نەوت دەیانەوێ ئەم بڕە نەوتەش زیاد بكرێ بۆ یەك ملیۆن و 5 سەد هەزار بەرمیل، ئەمەش نازانین بۆچی و لەسەر چ بنەمایەك دەكرێت، چونكە داهاتی ئەم 750 هەزار بەرمیلە تا ئێستا ناچێتە ناو بودجەی عێراقەوە كە دەكاتە 20%ی داهاتی نەوتی عێراق و ساڵانە دەكاتە نزیكەی 25 ملیار دۆلار و ئەگەر رێژەی كوردستان تێیدا 17% بێتـ دەكاتە نزیكەی 5 ملیار دۆلار، ئەگەر حیسابی ئەوە بكەین لە هەر یەك ملیۆن بەرمیل سەد هەزار بە هەڵە دەڕوا لەبەر نەبوونی ئامێر و سیستمی مەستەری، تا 2010 رۆژانە 300 هەزار بەرمیل بە فیڕۆ دەچوو، ئەگەر لێرەش بەشی هەرێم بە 17% حیساب بكەی، رۆژانە 51 هەزار بەرمیلی بەشی هەرێم ون دەبێت، بێ ئەوەی كەس باسی بكات، یان بەدواداچوون بۆ چارەنووسی بكات، ئەم بێ سەروبەرییە كاریگەرییەكی سلبی زۆری لەسەر هەرێمیش هەبووە.
* بڕیارە شاندێكی كوردستان سەردانی بەغدا بكات، ئایا بەو سەردانە كێشەی كۆمۆ و سۆمۆ چارەسەر دەكرێ؟
- ئەم سیستمە بەو سەردانانە چارەسەر ناكرێ، رەنگە چارەسەرێكی كاتی بدۆزرێتەوە، لەوانە رەنگە ئەم ساڵ كرێی كۆمپانیاكان بدات، یان بودجەیەك بنێرن، بەڵام ساڵی داهاتوو ئەمە ناكەن، بەڕای من دوو چارەسەر هەیە، یەكەمیان ئەوەیە: یان خۆمان بە دەوڵەتێك دەبەستینەوە بە ناوی دەوڵەتێكی فیدڕاڵ كە 95%ی داهاتەكەی نەوتە و كەرتی نەوتی زۆر بێسەروبەرە و بووەتە هۆی سەرهەڵدانی ناكۆكیی سیاسی و گەندەڵییەكی بێ وێنە كە دەرەنجام درووستبوونی چەندین رێكخراوی توندڕۆی لێكەوتۆتەوە و عێراقی بەرەو قۆناغێكی سەخت و دژوار بردووە، هەروەها زیادبوونی داهاتی نەوت بووەتە هۆی ئەوە كە پرۆسەی بە دیموكراتی بوونیش بەرەو دواوە دەگەڕێتەوە بە بەراورد لەگەڵ ئێستا و ساڵی 2009، واتە پرۆسەی دیموكراتی بووەتە قوربانی خراپ بەڕێوەبردنی كەرتی نەوت و پەیوەندییەكی پێچەوانە درووستبووە لە نێوان زیادبوونی داهاتی نەوت و پرۆسەی دیموكراتی، ئەمانە زەنگێكی مەترسیدارن بۆ ئەوەی هەوڵ بدرێت چۆن خۆت لەو بارودۆخە رزگار بكەی.
بژاردەی دووەم ئەوەیە: دەبێ هەوڵ بدەین لەگەڵ هەموو هێز و لایەنە پێشكەوتووخوازەكان ئەمرێكی واقع درووست بكەین و سیستمێكی دیموكراتی هاوچەرخ و موئەسەساتی بەرپرسیار دابمەزرێنین و ئاسایش و ئارامی لە ناوچەكە بەرقەرار بێت و داهاتەكەمان جێگر بێت و مەترسی بڕینی لەسەر نەبێت و گۆڕینی سەرۆك وەزیران نەبێتە هۆی گۆڕینی سیستمەكە، ئێمە پێویستمان بەم جۆرە دەوڵەتە هەیە، بێگومان ئەمەش كارێكی زۆر سەختە، چونكە ئێمە بەشێكین لە گشت و بەشیش ناتوانێت بە تەنیا بڕیار بدات، بۆیە پێویستە هێزی دیكە كۆبكەینەوە بۆ ئەوەی ئەم موئەسەساتانە بنیاد بنێین، چونكە ئەگەر ئەمە نەكرێ، هیچ چارەسەرێك ناكرێ، ئەم بێسەروبەرییەی كە هەیە، تەنیا لە كوردستان نییە، لە هەموو بەشەكانی دیكەش بە هەمان شێوەیە، پارێزگایەكی وەكو بەسرا كە رۆژانە نزیكەی دوو ملیۆن بەرمیل نەوتی لێ بەرهەم بهێندرێت و ژیانی خەڵكیش لە هەموو بوارەكاندا لەو پەڕی خراپیدایە، لە كوردستان هەر هیچ نەبێت، توانراوە ئەمن و ئاسایش بەرقەرار بێت، بۆیە ئێستا بەسراش بەم بارودۆخە رازی نابێت، هەر ئەمەش وایكردووە كە فشارێكی زۆر لەسەر هەرێم درووست بكرێت و بە دڵنیاییەوە ئەگەر هەرێمێكی دیكەی هاوشێوەی كوردستان هەبووا، ئەوا فشارەكان بەم شێوەیە نەدەبوون لەسەر هەرێمی كوردستان.
* چۆن دەتوانین هەرێمێكی فیدڕاڵی بین و ئابووریی خۆمان لە عێراق جیا بكەینەوە؟
- پێویستە بەر لە روودانی بارودۆخێكی لەناكاو ئێمە خۆمان ئامادە كردبێت، بەڵام كاتێك رووبەڕووی بارودۆخێكی نەخوازراو دەبیتەوە، ئینجا بیر لە چارەسەر بكەیتەوە، ئەو كاتە چارەسەر سەختە، كادیری سەركەوتوو ئەوەیە كە پێشبینی روودانی شتێك دەكات بەر لە روودانی، ئابووریناسێك، جیۆلۆجییەكی نەوت، پسپۆڕێكی شارەزای نەوت، پێویستە بزانێت ئەو بارودۆخەی ئێستا لە بواری نەوت و كشتوكاڵ بەرەو چارەنووسێكی ناڕۆشن و ناخۆشمان دەبات و ئەگەر تووشی گرفتێك ببینەوە و ناتوانین خۆڕاگر بین وەكو پێویست و زیانی زۆرمان بەردەكەوێت و ئاسایشی نەتەوەیی و ئاسایشی خۆراك و ئاسایشی ئابووریمان دەكەوێتە مەترسییەكی زۆرەوە، ئێستاش دەتوانین لەم قەیرانەدا سەركەوتوو بین.
من لە ماوەی رابردوودا بەدواداچوونێكم كرد بۆ زانینی ئاستی بەرهەمی گەنم لە كوردستان كە بەشێكی سەرەكیی خۆراكی رۆژانەیە، بۆم دەركەوت نزیكەی 700 هەزار تۆن گەنم لە سایلۆكانی هەولێر و دهۆك و سلێمانی كۆكراوەتەوە، ئەو گەنمە دەچێتە بەشەكانی دیكەی عێراق تا دەگاتە بەسرا، ئەگەر ئێمە داهاتێكی باشمان هەبووایە پێویست بوو بۆ خۆمان ئەم گەنمە بكڕینەوە، بەڵام وادیارە هیچ حیسابێك بۆ ئەم خاڵە گرنگەی ئابووری نەكراوە و تا ئەو كاتەی نەكەوی، هەستی پێ ناكەی.