پرۆفیسۆر جۆن ماك گاری ئوستادی زانستی سیاسەتە لەزانكۆی كیون لە كەندا و هەروەها پسپۆر و تایبەتمەندە لەسەر پرسی فیدرالی و یەكێكە لە نووسەرانی كتێبی (ئاییندەی كوردستان لە عێراقدا) ئەمەش مانای ئەوەیە پرۆفیسۆر ماك گاری لە ساڵی 2003وە كار لەسەر ئاییندەی كوردستان لە عێراقدا دەكات و ئاگاداری رەوشی عێراق و كوردستانە، بۆ قسەكردن لەسەر رەوشی ئێستای كوردستان و سەردانەكەی سەرۆك بارزانی بۆ پەرلەمان و ئامادەباشی بۆ راپرسی، ئەم وتووێژەمان لەگەڵ پرۆفیسۆر جۆن ماك گاری ئەنجامداو بەمجۆرە وەڵامی گوڵانی دایەوە.

* سەرۆك بارزانی داوای لە پەرلەمانتاران كرد بۆ ئەوەی ئامادەكاری بكەن بۆ ئەنجامدانی راپرسی، پرسیارەكە ئەوەیە ئەم وتارەی بارزانی لەم كاتەدا چۆن دەخوێننەوە؟
- بەڕێز مسعود بارزانی سەرۆكی كوردستان، بە تەواوەتی مافی خۆیەتی ئەو راپرسیە ئەنجام بدات و ریفراندۆم مافێكی سروشتی هەموو گەلێكە، هەر بۆ نموونە سكۆتلەنداش لە مانگی ئەیلوولی ئەم ساڵەدا راپرسی دەكات. هەروەها هەرێمی كیوبیكیش لە كەنەدا- كە من ئێستا لەوێوە قسەتان لەگەڵدا دەكەم- دوو راپرسی ئەنجام داوە بۆ سەربەخۆیی و بەڵام جیانەبوونەتەوەو، لە هەرێمی كەتەلۆنیاش لە ئیسپانیا لە مانگی تشرینی دووەمی ئەمساڵدا راپرسی ئەنجام دەدات، كەواتە ئەمە شتێكی تەواو ئاساییە. جیاوازیەكە ئەوەیە كوردستان لە عێراقدایە نەك بەریتانیا یان كەنەدا یان ئیسپانیادا، من دەتوانم مەزندەی ئەوە بكەم كە حكومەتی عێراق مالیكی، بە راپرسیەكەی كوردستان خۆشحاڵ نابێت و شەرعیەتەكەی قبوڵ ناكات، وەك ئەوەی حكومەتی بەریتانیا، یان كەنەدا یاخود ئیسپانیا قبوڵی دەكەن. هەروەها ئێرانیش كەمتر لە مالیكی ناڕەحەت نابێت، نەك تەنیا لەبەر هەرێمی كوردستان، بەڵكو لەبەر ئەوەی ئێران پشتیوانی حكومەتەكەی مالیكی دەكات. كەواتە بە بۆچوونی من كوردەكان مافی ئەوەیان هەیە و من خوازیاری ئەوەم كە مەسەلەكانیان بێ گرفت بڕوات وەك ئەوەی لە كەنەدا روویدا و وەك ئەوەی لە بەریتانیا روودەدات، بەڵام من دڵنیانیم لەوەی مەسەلەكان بێ گرفت تێپەڕێت لە كوردستاندا.
* بەڵام واقیعەكە گۆڕاوە و ئێستا ئێمە هیچ سنورێكمان لەگەڵ بەغدا نییە، پێشتر ئێمە 1000 كیلۆمەتر سنورمان لەگەڵ بەغدا هەبوو، ئێستا ئەو سنورەمان لەگەڵ دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) هەیە و تەنیا هێڵی ئاسمانی لە نێوان كوردستان و بەغدا هەیە، ئەمەش كوردەكان ناچار دەكات سەربەخۆیی رابگەیەنن، راوبۆچوونی ئێوە چییە لەم رووەوە؟
- بە بۆچوونی من كوردەكان مافی خۆیانە بەرگری لە خاكی خۆیان بكەن لە دژی هەڕەشەی ئیسلامیە ئسوڵیەكان و جیهادیەكان، كە رێكخراوێكی مەترسیدارە و لە ناوچە سوننەنشینەكانی عێراق بەرفراوان بووە، كەواتە لە دەرەوەدا هاوسۆزیەكی زۆر هەیە بۆ كوردستان، بەلای كەمەوە لەسەر ئاستی خەڵكەكە، بەڵام رەنگە ئەو هاوسۆزیە لەسەر ئاستی حكومەتەكان بەو شێوەیە نەبێت. ئێران هاوسۆزیەكی زۆری بۆ كوردستان نییە، بەڵام توركیا هاوسۆزییەكی زۆری هەیە. من وێنای ئەوە دەكەم كە دەوڵەتی روسیا دەیەوێت عێراق پێكەوە و بە یەكگرتویی بمێنێتەوە و ئەوە دەبێتە ئەولەویەتی ژمارە یەكی روسیا- من باسی ئەوە دەكەم كە هەڵوێستی روسیا چییە نەك ئەوەی پێویستە هەڵوێستی چۆن بێت-. ئێستاش زۆر زووە بۆ ئەوەی بزانین داعش چی بەسەر دێت، چونكە هەندێ بۆچوون هەیە دەڵێت كە ئەمە تەنیا دیاردەیەكی كاتیە. لە رۆژئاوادا هەندێ لایەن بەلای كەمەوە بە رای گشتی هاوسۆزە، بەڵام رەنگە هەندێ لە حكومەتەكان هاوسۆز نەبن، بە دڵنیاییەوە حكومەتی بەغدا باس لەوە دەكات كە –كوردەكان- لاوازی حكومەت ئیستغلال دەكەن بۆ بەدەستهێنانی ئامانجە دوور مەوداكەی خۆیان كە سەربەخۆییە. ئەوە راستە كوردستان هیچ سنورێكی لەگەڵ بەغدا نییە، بەڵام هیچ سنورێكی دان پێدانراویشی نییە، بەڵكو سنورەكانی ناكۆكیان لەسەرە، لە نێویاندا كەركوك، كە بەغدا دەڵێن دەستی بەسەردا گیراوە.
* ئێمە دەزانین هێزەكانی پێشمەرگە تەنیا چەكی روسی كۆنیان هەیە، ئایا پێویست بەوە ناكات كە چەكی نوێ و پێشكەوتوو بدرێتە هێزەكانی پێشمەرگە بۆ ئەوەی بتوانن رووبەڕووی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (داعش) ببنەوە؟ یاخود بەلای كەمەوە بۆ ئەوەی بتوانن بەرگری لە سنورەكانی خۆیان بكەن؟
- پێموایە شتێكی بنەڕەتیە و مەسەلەیەكی ئەخلاقیە كە حكومەتەكانی رۆژئاوا و لە نێویاندا ئەمریكا سەقامگیری كوردستان بپارێزن كە تەنیا بەشی سەقامگیری عێراقە و كوردستان لە ساڵی 2003وە سەقامیگر بووە، بەرپرسیارێتیەكی بنەڕەتی ئەمریكایە كە پارێزگاری لێ بكات، و بە تایبەتی پارێزگاری لێ بكات لە بەرامبەر توندڕەوانی وەك دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (داعش)، كەواتە ئەوە بەرپرسیارێتی و پابەندبوونێكی بنەڕەتیە كە رۆژئاوا رێگە نەدات ئەم هێزانە زاڵ بن بەسەر كوردستاندا. ئەگەر هەڕەشەیەكی جددی هەبوو لەسەر ئاسایشی كوردستان، ئەوا پێویستە حكومەتی ئەمریكا پێشمەرگە چەكدار بكات، بە چەشنی ئەوەی دەستی كرد بە چەكداركردنی موعارەزەی سوریا. هەرچۆنێك بێت ئەوەی هەندێك كێشە بۆ پێدانی چەك بۆ پێشمەرگە دروست دەكات، مەسەلەی بڕیاری سەربەخۆیی كوردستانە، چونكە ئەگەر لە ئێستادا رۆژئاوا چەك بداتە پێشمەرگە، ئەوا وا دەردەكەوێت كە لە رووی سەربازیەوە هاوكاری دابەش بوونی عێراق دەكات. ئەنجامدانی كارێكی لەم شێوەیەش قورسە، تا راددەیەك بڕیاری سەرۆك بارزانی بۆ چوونە پەرلەمان بۆ پرسی راپرسی، رەنگە هەندێك پرسی چەكداركردنی پێشمەرگە لەلایەن رۆژئاواوە ئاڵۆز بكات، هیوادارام ئەوە حاڵەتەكە نەبێت.
* لەبارەی نیگەرانیە نێودەوڵەتی و هەرێمایەتیەكانەوە، ئەوا ئێستا دەبینین كە لە سەدا 80ی سوپای عێراق لەبەریەك هەڵوەشاوەتەوە، نە ئەمریكا و نە ئەوروپاش ئامادە نین هێز بەكار بهێنن بۆ گەڕاندنەوەی موسڵ بۆ ژێر كۆنترۆڵی حكومەتی عێراق، تەنانەت توركیاش ئامادەی هاوكاری كردن نییە، ئێرانیش تەنیا دەیەوێت بەرگری لە بەغدا بكات، ئەمەی بەلاوە گرنگە، پرسیارەكە ئەوەیە ئەگەر دەوڵەتی ئیسلامی ببێتە ئەمری واقیع لە عێراقدا ئایا تا چەند دەبێتە مەترسی لەسەر ناوچەكە و سەرتاسەری جیهان؟
- ئەمە قابیلی قبوڵ نییە و ئەمە دەبێتە مەترسیەكی جددی نەك تەنیا لەسەر ئاسایشی ناوچەكە، بەڵكو لەسەر ئاسایشی جیهانیش....رۆژئاوا دەزانێت كە دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (داعش) دژ بە رۆژئاوایە و جیهادیە و هەڵدەستن بە كوشتنی ئەو كەسانەی كە موسڵمان نین، تەنانەت ئەگەر موسڵمانیش بن، بەڵام سوننە نەبن. رەنگە ئەمەش دۆخێكی وەك ئەفغانستان و رەنگە خراپتریش دروست بكات كە تاڵیبان پەنای ئەل قاعیدەی دا، ..بەڵام لە هەندێ رووەوە ئەل قاعیدە هێندەی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (داعش) رادیكاڵ نییە. هەروەك ئێوە دەزانن ئەل قاعیدە خۆی بێبەری كرد لە داعش، لەبەر ئەوەی كاریگەری خراپی هەبوو بۆ سەر جیهادیزم و، ئەمە رێكخراوێكە زۆر لە ئەل قاعیدە خراپترە و قابیلی قبوڵ نییە كە بەرفراوان بێت و هەر جۆرە حكومەتێك لە هەر شوێنێك پێكبهێنێت، ئیدی لە بەغدا بێت یان لەو خاكەی ئێستا بەدەستەوەیەتی.
* كوردستان سەربەخۆ بێت یان نا، ئەوا ئێستا لە رووی ئەمری واقیعەوە دەوڵەتە، هەروەك ئاماژەمان پێكرد ئێستا سنورێكی لەگەڵ بەغدا نەماوتەوە و لە ژێر هەڕەشەی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (داعش) دایە، ئایا جیهان چۆن مامەڵە لەگەڵ سەربەخۆیی كوردستاندا دەكات، چونكە هەروەك سەرۆك بارزانی رایگەیاند پشتیوانیەكی نێودەوڵەتی زۆر هەیە بۆ ئەم پرسە و ئەو دەوڵەتانەش پاڵپشتی ناكەن دژایەتی ناكەن، بۆچوونی ئێوە چییە لەم بارەیەوە؟
- مۆدێلی جیاواز هەیە لە جیهاندا و ئەگەری تەواو هەیە كە ببینیت ئەمریكا پشتیوانی بكات، یاخود بەلای كەمەوە بەرهەڵستی نەكات، پشتیوانی كۆسۆڤۆی كرد، بەڵام پشتگیری ئەبخازیا و سایبەرسیتیای لە جۆرجیا نەكرد و هەندێ كەس دەڵێن كە بەرهەڵستیەكی توندی توركیای نەكرد لە پرسی قوبرسدا و كردەوەیەكی توندی نەگرتەبەر دژی توركیا بۆ كشانەوەی هێزەكانی لە قوبرس. لەبەر ئەوە رەنگە ئەوە راست بێت كە چاو لە كوردستانیش بپۆشێت، من دڵنیانیم، زەمەن وەڵام دەداتەوە. بەڵام وای نابینم ئەمریكا كاردانەوەیەكی توند لە دژی كوردەكان بگرێتەبەر. بەڵام رەنگە باشتر بێت بۆ كوردستان كە چاوەڕێ بكات كە چی لە بەشەكانی دیكەی عێراقدا رودەدات پێش ئەوەی دەست بەم هەنگاوە بكات، رەنگە ئەمە وەڵامی ئەمریكا بێت بۆ حكومەتی كوردستان. بەڵام ئایا توركیا لەگەڵ ئەوەدایە دەوڵەتێكی سەربەخۆیی كوردی لەسەر سنورەكەی هەبێت لەگەڵ لەبەرچاوگرتنی ئەوەی ئەمە چ مانایەكی دەبێت بۆ دانیشتوانی گەورەی كوردی وڵاتەكەی، بۆ من جێی سەسوڕمان دەبێت ئەگەر ئەمە حاڵەتەكە بێت. راستە پێوەندی باش هەیە لە نێوان حكومەتەكەی ئەردۆغان و كوردستاندا، بەڵام توركیا زۆر نیگەران دەبێت لە كوردستانێكی سەربەخۆ، ئایا ئەمە بە مانای ئەوە دێت كە كاردانەوەیەكی بەهێزی دەبێت؟ من نازانم و هیوادارام ئەم كارە نەكات، بەڵام دەبێت چاوەڕێ بكەین و ببینین.
* سیاسەتی ئەمریكا بە جۆرێك لە جۆرەكان لەهەمبەر چارەسەركردنی كێشەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دووچاری ئیفلیجی بووە و دەیەوێت بەرگری لە یەكێتی عێراق بكات، بەڵام چیتر یەكێتی عێراق واقیعێك نییە، سوننە و شیعەكان شەڕی یەكتر دەكەن، تا چ راددەیەك ئەمریكا خۆی لە هاوپەیمانەكانی لە ناوچەكەدا دوور دەخاتەوە، را و بۆچوونی ئێوە چییە لەم رووەوە؟
- ئەمە پرسیارێكی زۆر باشە، وەڵامەكە ئەوەیە ئەوە سیاسەتی درێژخایەنی ئەمریكا بووە كە پارێزگاری لە یەكپارچەیی خاكی عێراق بكات، لەبەر ئەوە ئەولەویەتی ئەوان پێكهێنانەوەی عێراقە و رزگاربوونە لە مالیكی كە تەواو بێتوانایە و حكومەتێكی نوێنەرایەتی نییە، و لە رەفتارەكانیدا دژی سوننە و كوردە، لەبەر ئەوە ئەولەویەت ئەوەیە عێراق بە نامەركەزی بكرێتەوە و بەڕاستی بكرێتە فیدراڵی و حكومەتی فیدراڵی عێراق پتر نوێنەرایەتی سێ پێكهاتە جیاوازەكە بكات. بەڵام پێموایە هەر كارێكیان لەدەست بێت دەیكەن بۆ پاراستنی كوردەكان لە دەستی داعش ئەگەر هاتوو داعش بووە هەڕەشە و مەترسی. پێموایە زۆر كەس لە ئێستادا باوەڕیان وایە كە پێشمەرگە بە تەواوەتی توانای بەرنگاربوونەوەیان هەیە بەبێ راگەیاندنی سەربەخۆیی. ئەگەرچی كوردەكان دۆستێكی باشی ئەمریكان، بەڵام واقیعی نییە پێشبینی ئەوە بكەیت ئەمریكا لە ریزی ئەوانە بێت پاڵپشتی داواكاری سەربەخۆی كوردەكان بكات لە ئێستادا. ئەگەر دۆخەكە خراپتر بوو و بە دڵنیایەوە ئەگەر داعش دەستی بەسەر بەغدادا گرت- كە پێم وانییە مومكین بێت-، ئەوا مەسەلەیەكی جیاواز دەبێت و پێموایە داواكاری لە ئەمریكا دروست دەبێت بۆ پشتیوانیكردن لە دابەش كردنی عێراق، هەروەها بۆ گرتنەبەری كردەوەی سەربازی دژی ئەو میلیشیا جیهادیانە، چونكە هەروەك پێشتر ئاماژەم پێكرد، ئەوە قابیلی قبوڵ نابێت، پێموایە ئەمە روودەدات.