د.حسێن نیازی نوورەدین ڕاوێژكارە بۆ كاروباری ئابوری لە وەزارەتی بازرگانی و پیشەسازی، لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (كاریگەریی ئابووری و بازاڕی هاوبەش لە بونیادنانی نەتەوەدا)، بەمجۆرە بۆچوون و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو:

 

لە سەرەتادا، سوپاسی خۆم ئاراستەی بازنەی گفتوگۆی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم بۆ ڕێكخستنی ئەم گفتوگۆیە و كۆكردنەوەی ئەم دەستەبژێرە لە پسپۆڕان و شارەزایان، بە مەبەستی گفتوگۆكردن لەسەر تەوەری گرنگی «كارتێكردنی ئابووری و بازاڕی هاوبەش لە پرۆسەی بونیادنانی نەتەوەدا».

ئەم بابەتە بۆ ئێمە لە وەزارەتی بازرگانی و پیشەسازی، وەك دامەزراوەیەكی پەیوەندیداری حكوومی كە ڕاستەوخۆ كار لەسەر دۆسیەی گەشەسەندنی ئابووری دەكات، بایەخێكی تایبەتی هەیە. هیوادارم لەم دانیشتنەدا بتوانین بەشدار بین لە خستنەڕووی سەرنجی زانستی و پێشكەشكردنی كۆمەڵێك زانیاری و پێشنیاری بەسوود كە خزمەت بەم بوارە بكات.

ئابووری بزوێنەری سەرەكیی ژیانی مرۆڤە، ژیانی هەر تاكێك بە شێوازێكی ڕاستەوخۆ بە دۆخی ئابوورییەوە بەستراوەتەوە. بێگومان، باشبوونی باری دارایی تاك ڕەنگدانەوەی ئەرێنی لەسەر ئابووریی گشتیی وڵات دەبێت، چونكە ئەم دوو لایەنە پەیوەندییەكی توندوتۆڵیان بەیەكەوە هەیە، بەتایبەت لە سیستمێكی سەرمایەداریدا وەك ئەوەی لە هەرێمی كوردستاندا پەیڕەو دەكرێت.

دوێنێ بە ڕێكەوت لەگەڵ هاووڵاتییەكدا كە پێشتر نەمدەناسی، كەوتینە گفتوگۆ لەسەر پرسی خانووبەرە. كاتێك پرسیاری لە پیشەكەم كرد و پێم گوت كە ڕاوێژكارم لە وەزارەتی بازرگانی و پیشەسازی، دەستبەجێ بە تانەوە وتی: «كوا لەم وڵاتەدا بازرگانی هەیە؟» لە وەڵامدا پێم گوت: «ئەی ئەم هەموو چالاكییە جۆراوجۆرەی هاووڵاتییان لە بازاڕەكاندا ئەنجامی دەدەن، چییە؟ بێگومان ئەمە خۆی لە خۆیدا پرۆسەی بازرگانییە».

دواتر ئەو بەڕێزە بە جۆرێك لە نۆستالژیا و حەسرەتەوە باسی سەردەمی ڕژێمی پێشووی كرد، كاتێك برنجی ئەمریكی بە نرخی پاڵپشتیكراو (سەبسیدكراو) دابەش دەكرا و ئۆتۆمبێل و پێداویستییەكان هەرزان بوون. بەداخەوە، تا ئێستاش بەشێكی زۆری تاكی ئێمە بیركردنەوەیەكی سادەیان هەیە و هێشتا لەژێر كاریگەریی بیرۆكەی سۆشیالیستیدان، بەو مانایەی پێیان وایە دەبێت حكومەت ئەركی بژێوی و دابینكردنی هەموو پێداویستییەكانیان بكێشێت. لە هەمان كاتدا، دەیانەوێت سوودمەند بن لەو ئازادییە فراوانەی ئێستا هەیە لە ڕووی ڕادەربڕین، بازرگانیی ئازاد، ڕیكلام، میدیا و وەبەرهێنانەوە. بێگومان كۆكردنەوەی ئەم دوو دیدگا دژبەیەكە لە یەك كاتدا مەحاڵە، چونكە لە ڕووی زانستی ئابوورییەوە ناتوانرێت سیستمێكی تەواو سۆشیالیستی و سیستمێكی سەرمایەداریی ئازاد لە یەك كات و شوێندا پێكەوە جێبەجێ بكرێن.

پرسی چاكسازیی ئابووری و گۆڕینی بنەماكانی بەڕێوەبردن لە هەرێمی كوردستاندا، تەنیا بابەتێكی دارایی نییە، بەڵكو پەیوەندییەكی ڕاستەوخۆی بە پێداچوونەوەی پێكهاتەیی بە سیستمی كارگێڕی، عەقڵییەتی كۆمەڵایەتی و ستراتیژیەتی جیۆپۆلەتیكی ناوچەكەوە هەیە. بۆ تێپەڕاندنی ئەو قەیرانە بەردەوامانەی ڕووبەڕووی هەرێم دەبنەوە، پێویستمان بە نەخشەڕێگەیەكی گشتگیر هەیە كە پێنج تەوەرەی سەرەكی و پێكەوەبەستراو لەخۆ بگرێت.

1- گۆڕینی عەقڵییەتی تاك و ڕیفۆرمی سیستمی كارگێڕی

لێكۆڵینەوە لە كێشە بنەڕەتییەكانی هەرێمی كوردستان نیشانی دەدات كە گرفتەكە لە توانای خودی تاكەكاندا نییە، بەڵكو لەو سیستمە كارگێڕییە دێرینەدایە كە لە ڕژێمەكانی پێشووەوە بۆمان ماوەتەوە. ئێمە تا ئێستاش لەژێر كاریگەریی عەقڵییەتی «دەوڵەتی چاودێر» ی سیستمی سۆشیالیستدا كار دەكەین، سیستمێك كە هاووڵاتیان وا ڕادەكێشێت تەنیا چاویان لە دامەزراندنی حكوومی و وەرگرتنی مووچە بێت، بێ ئەوەی بایەخ بە ئاستی بەرهەمهێنان و دەستكەوتی فعلیی ئەو دامەزراندنە بۆ كۆمەڵگە بدرێت.

ئەمڕۆ لە زۆربەی دامودەزگاكانی حكومەتدا، ڕێژەیەكی بەرچاو لە فەرمانبەران بوونیان هەیە كە ئەركەكانیان، یان كاتەكانی دەوامیان بە شێوازێكی بەرهەمهێنەرانە بەكار ناهێنن، لە كاتێكدا خۆیان بە مەغدوور دەزانن و داوای شایستەی دارایی زیاتر دەكەن. بۆ دەربازبوون لەم چەقبەستووییە، پێویستە سیاسەتی پەروەردەیی و پیشەیی هەرێم ئاراستەی پێگەیاندنی تاكێكی داهێنەر، بەرهەمهێن و پشت بەخۆبەستوو بكات، كە بتوانێت لە كەرتی تایبەت و كایە جیاوازەكانی دەرەوەی كەرتی گشتی ببێتە هێزێكی بزوێنەری ئابووری.

2- تەڵەی ئابووریی ڕەیعی و پشتبەستن بە داهاتی نەوت

نەوت سەرمایەیەكی سرووشتیی سنووردارە، بەڵام شێوازی مامەڵەكردنی ئێمە لەگەڵ ئەم سامانە نیشتمانییە كێشەی سەرەكییە. لە جیاتی ئەوەی داهاتی نەوت بۆ وەبەرهێنان لە ژێرخان، پیشەسازی و كشتوكاڵ بەكار بهێنرێت، تاوەكو داهاتی بەردەوام بخوڵقێنێت، نزیكەی ۹٥٪ی ئەم داهاتە بۆ خەرجییە بەكاربەرەكان (بەتایبەت مووچەی كەرتی گشتی) تەرخان دەكرێت.

ئەم پشتبەستنە ڕەهایە وای كردووە كە حكومەت لە توانایدا نەبێت بوودجەی پێویست بۆ پڕۆژە خزمەتگوزاری و ستراتیژییەكان دابین بكات، ئەمەش ناڕەزایەتی بەردەوامی هاووڵاتیانی لێكەوتووەتەوە. ئابوورییەك كە پشت بە فرۆشتنی سەرمایە سەرەتاییەكانی ببەستێت بۆ دابینكردنی بژێوی ڕۆژانە، ناتوانێت گەشەكردنێكی هاوسەنگ و سەقامگیر بەدەست بهێنێت.

3- بەراوردكاریی ناواقیعی لەگەڵ وڵاتانی كەنداو

زۆر جار لە ناوەندە جیاوازەكاندا بەراوردكاری لە نێوان دۆخی ئابووریی هەرێمی كوردستان و وڵاتانی دەوڵەمەندی كەنداودا دەكرێت، بەڵام ئەم بەراوردكارییە لە ڕووی زانستی و مێژووییەوە تەواو نادروستە، ئەمەش بەهۆی چەند هۆكارێكی بنەڕەتییەوە:

- مێژووی سیاسی و سەقامگیری: وڵاتانی كەنداو ڕووبەڕووی ئەو شاڵاوە تێكدەرانە و جەنگە یەك لەدوای یەكانە نەبوونەتەوە كە عێراق و كوردستان بەدەستیيەوە ناڵاندوویانە. ئەوان بۆ چەندین دەیە بە شێوەیەكی بەردەوام خەریكی بنیادنانی ژێرخان و دامەزراوەكانیان بوون، لە كاتێكدا دۆخی ئێمە هەمیشە لەژێر كاریگەریی وێرانكارییەكانی ڕژێمی پێشوو و ناسەقامگیریی سیاسیدا بووە.

- هاوسەنگیی دیمۆگرافی و بەرهەمهێنان: ئەگەر بەراوردێكی سادەی بیركاری بكەین، وڵاتێكی وەك سعوودیە بە دانیشتووانێكی نزیكەی 35 ملیۆن هاووڵاتییەوە (بێ ژماردنی كرێكارانی بیانی)، ڕۆژانە نزیكەی ١٠ ملیۆن بەرمیل نەوت بەرهەم دەهێنێت. لە بەرانبەردا، عێراق بە دانیشتووانێكی زیاتر لە ٤٦ ملیۆن كەس تەنیا نزیكەی 4.3 ملیۆن بەرمیل بەرهەم دەهێنێت. ئەمە بەو مانایەیە كە پشكی تاك لە داهاتی نەوتی وڵاتانی كەنداو چەندین جار زیاترە لە عێراق و كوردستان، كەواتە پێوانەكردنی دۆخی ئێمە بە ئەوان لەسەر بنەمایەكی هاوتا نەكراوە.

4- ئایندەی وزە و ناچاریی گۆڕانی ئابووری

پشتبەستنی درێژخایەن بە نەوت نەك تەنیا لە ڕووی ناوخۆییەوە مەترسیدارە، بەڵكو لە ئاستی جیهانیشدا ڕووبەڕووی داهاتوویەكی نادیار دەبێتەوە. جیهان بە خێرایی بەرەو وزە نوێبووەوەكان و بەكارهێنانی ئۆتۆمبێلی كارەبایی هەنگاو دەنێت.

ئەم گۆڕانكارییە تەكنەلۆژی و ژینگەییە دەبێتە هۆی كەمبوونەوەی بەرچاوی خواست لەسەر نەوت وەك سەرچاوەی وزە. لە داهاتوویەكی نزیكدا، نەوت نرخی ئێستای لەدەست دەدات و زیاتر وەك كەرەستەیەكی خاو لە پیشەسازییە پترۆكیمیاییەكاندا بەكاردێت، نەك وەك سووتەمەنی سەرەكی. ئەگەر لە ئێستاوە ئامادەكاری بۆ قۆناغی پۆست-نەوت نەكرێت، هەرێمی كوردستان ڕووبەڕووی داڕمانی دارایی گەورە دەبێتەوە.

5- ستراتیژیەتی نوێی ئابووری و «ڕێگای پەرەپێدان»

بۆ دەربازبوون لەم تەنگژە مێژووییانە، دەبێت ستراتیژیەتی ئابووریی خۆمان لەسەر سێكتەرە بەهێزەكانی وەك گەشتوگوزار، كشتوكاڵ، پیشەسازی و بازرگانی بنیاد بنێینەوە. لەم نێوەندەشدا، گۆڕانكارییە جیۆپۆلەتیكییەكان دەرفەتێكی زێڕینیان بۆ هەرێمی كوردستان خوڵقاندووە.

ناسەقامگیریی ڕێڕەوە ئاوییەكانی وەك گەرووی هورمز، وای كردووە كە پڕۆژەی «ڕێگای پەرەپێدان» (طریق التنمیة) ببێتە پێویستییەكی حەتمی بۆ گواستنەوەی كاڵا لە نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا. بە هۆی هەڵكەوتەی جوگرافیی هەرێمی كوردستانەوە، سەركەوتنی ئەم پڕۆژەیە بەبێ هاوئاهەنگی و تێپەڕبوون بە خاكی هەرێمدا ئەستەمە، چونكە بژاردەكانی دیكەی وەك سووریا و ئێران بە هۆی دۆخی سیاسییەوە گونجاو نین.

حكومەتی هەرێمی كوردستان و وەزارەتی پێوەندیدار لە ئێستادا لەگەڵ ئەنجومەنی وەزیران كار لەسەر دروستكردنی چەند «ناوچەیەكی ئابووریی تایبەت» دەكەن. ئامانج لێرەدا تەنیا دروستكردنی ناوچەی پیشەسازیی سادە نییە، بەڵكو دەستنیشانكردنی ئەو سێكتەرە پیشەسازییانەیە كە هەرێمی كوردستان توانای كێبڕكێی تێدا هەیە لە بەرانبەر وڵاتانی دراوسێی وەك توركیا و ئێران.

ئەم ستراتیژە دەیەوێت بە سەرپەرشتی و ڕێنوێنیی حكومەت، كەرتی تایبەت هان بدات بۆ خوڵقاندنی بڕاندی نیشتمانیی تایبەت بە كوردستان، كە بتوانن بە كوالێتییەكی بەرز و نرخێكی گونجاو بەرهەمەكانیان بنێرنە بازاڕەكانی دەرەوە.

 

ستراتیژیی گەشەپێدانی ئابووری

لە كاری ڕۆتینییەوە بۆ داڕشتنی سیاسەتی نیشتمانی

یاساكانی ئابووریی هاوچەرخ پێمان دەڵێن كە بنەمای سەربەخۆیی سیاسی و خۆشگوزەرانیی كۆمەڵایەتی، لە بەهێزیی ژێرخانی ئابوورییەوە سەرچاوە دەگرێت. كاتێك سەیری واقیعی هەرێمی كوردستان دەكەین، دەبینین كە لە چەندین كەرتی گرنگدا خاوەنی دەرفەت و توانای بێشومارین، بەڵام تا ئێستا نەتوانراوە بە شێوازێكی زانستی و پلان بۆ داڕێژراو سوودیان لێ وەربگیرێت.

یەكەمین كەرتی گرنگ، كەرتی كشتوكاڵە. كەم كەس هەیە هاوڕا نەبێت لەسەر ئەوەی كە هەرێمی كوردستان لە ڕووی سەرچاوە سرووشتییەكان، زەویی بەپیت، سەرچاوەكانی ئاو و كەشوهەوای لەبارەوە، خاوەنی هەموو ئەو پێداویستی و فاكتەرە سەرەكییانەیە كە دەتوانن بیكەنە ناوەندێكی گەورەی بەرهەمهێنانی خۆراك لە ناوچەكەدا. لەگەڵ ئەوەشدا، ڕاستییەكی حاشانەگرە كە ئەم ژێرخانە دەوڵەمەندە هێشتا بە تەواوی و بە شێوازێكی مۆدێرن بەكار نەهێنراوە. كەرتی گەشتوگوزاریش بە هەمان شێوە، سەرەڕای بوونی سرووشتێكی سەرنجڕاكێش و شوێنەواری مێژوویی دەوڵەمەند، هێشتا نەبووەتە سەرچاوەیەكی سەرەكیی داهاتی نیشتمانی و پێویستی بە سەرلەنوێ داڕشتنەوە و وەبەرهێنانی ڕاستەقینە هەیە.

لە كەرتی بازرگانیدا، هەرێمی كوردستان دەتوانێت ڕۆڵێكی لۆجیستیی بێوێنە لە ناوچەكەدا بگێڕێت. بەهۆی پێگە ستراتیژییەكەیەوە، هەرێم توانای ئەوەی هەیە ببێتە ناوەندێكی سەرەكی بۆ پەیوەستكردنی ناوچە جیاوازەكانی دەوروبەری، بەتایبەت لە ڕێگەی پەرەپێدانی پرۆسەی «دووبارە هەناردەكردنەوە» (إعادة التصدیر) بۆ پارچەكانی دیكەی كوردستان لە ڕۆژهەڵات، باكوور و ڕۆژاوا، تەنانەت بۆ وڵاتانی هاوسێش. لە كاتێكدا وڵاتانی وەك ئێران و سووریا بەدەست كێشە و ئاڵۆزییە سیاسی و ئابوورییە نێودەوڵەتییەكانەوە دەناڵێنن، ئەم دۆخە دەرفەتێكی گونجاو بۆ هەرێمی كوردستان دەڕەخسێنێت تاوەكو ئەو بۆشاییە بازرگانییە پڕ بكاتەوە و ببێتە دەروازەیەكی سەرەكیی گواستنەوەی كاڵا لە ناوچەكەدا.

ئەم گۆڕانكارییە بازرگانییە كاتێك زیاتر كاریگەری دەبێت كە ببەسترێتەوە بە پڕۆژە ستراتیژییەكانی وەك «ڕێگای پەرەپێدان». ئەگەر ئێمە بتوانین ناوچەی ئابووریی تایبەت و سەكۆی لۆجیستیی پێشكەوتوو لەسەر ئەم ڕێگا گرنگە دروست بكەین، هاوكێشەی پەیوەندییە ئابوورییەكانمان لەگەڵ بەغدا بە تەواوی دەگۆڕێت. لە حاڵەتێكی ئاوهادا، بەغدا پێویستیی بە ژێرخان و خزمەتگوزارییە لۆجیستییەكانی هەرێمی كوردستان دەبێت، نەك بە پێچەوانەوە. بە ڕەچاوكردنی بارودۆخی ئێستای عێراق كە بەدەست لێكەوتەكانی ململانێ و وێرانبوونی ژێرخانەوە دەناڵێنێت، حكومەتی فیدڕاڵ توانای دارایی و كاتی پێویستی لەبەردەستدا نییە بۆ دروستكردنی كتوپڕی ئەم جۆرە ژێرخانە ستراتیژییانە. لە بەرانبەردا، كات و دەرفەت لە بەرژەوەندیی هەرێمی كوردستاندایە، چونكە لە چەندین بواری كارگێڕی، خزمەتگوزاری و ئابووریدا پێشەنگین و چەند هەنگاوێك لە پێش ئەوانەوەین.

لە لایەكی دیكەوە، پێویستە چاوخشاندنەوەیەكی ڕیشەیی بە كاركرد و ئەركی دامەزراوەكانی حكومەتدا بكرێت، بەتایبەتی لە وەزارەتی بازرگانی و پیشەسازیدا. لە ئێستادا، زۆربەی وزە و كاتی دامەزراوەكانمان تەرخان كراوە بۆ ڕاپەڕاندنی كارە ڕۆتینییەكانی وەك چاودێریی سایلۆكان، دابینكردنی ئاسایشی خۆراك، دەركردنی مۆڵەتەكانی هاوردە و هەناردە، و تۆماركردنی كۆمپانیا و هێما بازرگانییەكان. بێگومان ئەمانە كارگەلێكی پێویستن و بەشێكن لە ئەركە ڕێكخراوەییەكان، بەڵام نەبوونی دیدگایەكی ستراتیژیی گشتگیر بۆ داڕشتنی «سیاسەتی ئابووریی هەرێمی كوردستان» كەموكووڕییەكی گەورەیە. ئەركی سەرەكیی وەزارەتێكی لەو شێوەیە تەنیا ڕاییكردنی كاری ڕۆژانەی هاووڵاتییان نییە، بەڵكو داڕشتنی ڕێڕەوێكی ئابووریی هاوچەرخە كە بتوانێت ئابووریی هەرێم بەهێز بكات و پەیوەندییەكی توندوتۆڵ لەگەڵ بازاڕەكانی دەوروبەریدا دروست بكات.

لە كۆتاییدا، هەموو ئەم دیدگا و پلانە ئابوورییانە بەبێ بوونی سیاسەتێكی یەكدەست، نیشتمانی و خاوەن بڕیار، ناتوانرێت جێبەجێ بكرێن. لێرەدا پرسیارێكی بنەڕەتی دێتە پێشەوە كە پێویستی بە تێڕامان هەیە: ئایا ئێمە قەوارەیەكی سیاسیی سەربەخۆ بەڵام بە ئابوورییەكی لاواز و داڕوخاومان دەوێت، یان هەرێمێكی بەهێز و خۆبژێو كە لە ڕووی ئابوورییەوە خاوەن بڕیار بێت؟ لە ڕوانگەیەكی سۆزدارییەوە بێگومان زۆربەی هاووڵاتییان دۆخی یەكەم هەڵدەبژێرن، بەڵام واقیعی جیهانی دەیپێوێت كە ئابووریی لاواز لە كۆتاییدا دەبێتە هۆی ناسەقامگیری و نەهێشتنی خۆشگوزەرانی، كە ئەوەش قەوارە سیاسییەكە دەخاتە ژێر مەترسییەوە. لە بەرانبەردا، بوونی هەرێمێكی خاوەن ئابووریی پتەو، دەمانكاتە ناوەندێكی گەورەی بڕیاردان و هێز لەسەر ئاستی عێراق و ناوچەكە. كاتێك بەغدا لە ڕووی ئابووری و لۆجیستییەوە پشتی بە هەرێمی كوردستان بەست، پاراستنی پێگە و هەنگاونانمان بەرەو ئایندەیەكی گەشتر و سەربەخۆیی ڕاستەقینە، زۆر ئاسانتر و مسۆگەرتر دەبێت لەوەی كە قەوارەیەكی بێ متمانەی ئابووریمان هەبێت.