بە درێژایی مێژوو وڵاتانی ژێردەستە خەمی خاك و ئازادییان لە نان و ئاو بە پێویست تر زانیوە و بەردەوام بۆ سەربەخۆبوون جەنگاون، كوردستانیش لەو ئێش و ئازارە بەدەر نەبووە و نەوە دوای نەوە ئازاری داگیركاری و بێ دەوڵەتی لە هەگبەدا هەڵگرتووە و لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا منداڵەكانیان فێری ڕێبازی كوردایەتی كردووە.

لێرەوە دەپرسین لە هەلومەرجی ئێستادا كە هەرێمی كوردستان بە بارودۆخێكی سەخت تێدەپەڕێت و دژایەتییەكی زۆری ئەم قەوارەیە دەكرێت، چۆن و بە چ شێوازێك دەتوانین منداڵەكانمان بە بیری نەتەوەیی و خۆشەویستی خاك و وڵات جۆش بدەین و فێری ئەوەیان بكەین كە ئینتیمایان بۆ نیشتمان زۆر تر و زیاتر بێت؟ بەشداربووانی ئەم ڕاپۆرتەی گۆڤاری گوڵان شرۆڤەی بابەتەكە دەكەن و وەڵامی پرسیارەكانیش دەدەنەوە.

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

 

د. ماجید خەلیل مامۆستای زانكۆی سلێمانییە و لەمبارەیەوە دەڵێت: «دروستبوونی ئینتیما، بەرمەبنای بیركردنەوەیەكی بابەتییانە و پەروەردەیەكی خاوێنی خۆڕسكی نەتەوەییانەیە. ئەمەش لە ئێستادا دەبێت لە زەمینەی زانستدا و بە لە پێش چاوگرتنی پلانێكی پەروەردەیی ورد و ویژدانی كاری جددی و جیاوازی بۆ بكرێت

هەر نەتەوەیەكی بندەست، بەدرێژایی دیرۆكی داگیركارییەكەی، كەوتووەتە ناو ناسنامە نەریتییەكانی كۆڵۆنیالیزمەوە، هەر بۆیە زیاتر لە هەر هێزێكی كۆمەڵایەتی تر، پێویستیان بە بوونی بنەمایەكی پەروەردەیی و ئەجێندایەكی ئاییندەیی هەیە، تاوەكو تایبەتمەندییە نەتەوەییەكانی خۆیان، لە گێژەنی گرەوی داگیركاریی و چوارچێوە چەواشەكارییەكاندا دەرباز بكەن.

 بۆیە هەم ئەركی سەرشانی سیستەمی سیاسی كوردستان سەختە، هەم داڕشتنی دنیابینییەكی خۆماڵی و خۆڕسك و لە هەمانكاتدا هەڵهێنجراوی هێزی كۆمەڵایەتی كوردستان پێویست و پڕ بە پێستی پێناوە كوردییەكەمانە. لەم خاڵانەی خوارەوەدا دەتوانین ئەو میكانیزم و مەیدانخوازییە دەرهەق بە نەیارانمان نومایان بكەین:

١- لەسەر بنەمای زەمینەیەكی زانستی، لە سازدانی كۆڕبەندێكی كاریگەری پەروەردەیی كاربكرێت بۆ پێداچوونەوە بە دێڕ بە دێڕی پەروەردەییمان و لە میتۆدی مەدرەسەكاندا، لە باخچەوە تا خوێندنی باڵا چاودێری بكرێت و بوترێتەوە.

٢- پێگەیاندنی كادیری پەروەردەیی، ئەوانەی لە تێست و تاقیكردنەوەی دڵسۆزی و ئەمەك و ئاوەزی كوردبووندا دارای دنیابینیەكی دروستن، نەوەك ئەوانیش لە پەروەردە زارەكییەكەوە زمانی بێگانە و بابەتی بیركردنەوەی ئەوانیتر بە نەوەكان بڵێنەوە.

٣- ئاڕاستەیەكی وردی ڕاگەیاندنی بینراو و بیسترا و نووسراو، لەسەر بنەمای ڕاسپاردەكانی وەزارەتی ڕۆشنبیری و لاوان.

٤- ئایین لە بابەتی سیاسی و مەزاجی میتۆدە حزبییەكاندا بێتە دەرەوە و دەستوورێكی كوردییانە، لە سەرتاپای ئایینداری كوردییەوە بێتە هەڵهێنجان و خاوەندارێتی بەها ئەخلاقییەكانی كوردەواری بەو مۆركە ئایینییەوە ئاوێتە بكرێن. چیدی ئایین نەبێتە پەیژەی پەرلەمان و پێناوی پۆست و پارە. بەڵكو ئایین لە چوارچێوەی چەمكە ئەخلاقییەكان و بەندایەتی بەندە بۆ خوداوەند، خاوەنداریی بكرێتەوە.

5- بایەخدان بە كایەی منداڵ، پەروەردە و ئەدەبیاتی منداڵان، بەگیانێكی كوردانە و بە گێڕانەوەی چیرۆكەكانی مێژووی كورد و كلتووری كورد، بە زەقكردنەوەی زمان و زیهنییەتی كوردی، بە پۆشینی پەڵاس و بەرگی كوردانە، بە زیندووكردنەوەی ئیدیۆم و پەند و پەسنی كوردبوون لە زیهنی زارۆكانماندا.

زۆر بواری كاریگەر هەن، لەسەروی هەموویانەوە، ئاوڕدانەوە لە ڕۆحی پاكی كوردبوون، لە ئاوەدانكردنەوەی ئاواییەكان، لە بایەخدان بە زمان و ژینگەی كورد، لە گەڕانەوەی متمانە و مەزنایەتی مێژوومان، تێكڕا تەونێكی وابەستەن بە ویژدانی كوردبوونەوە و دەبێت زۆر حەكیمانە و ژیرانە، ژانی لەدایكبوونی لۆژیكی كوردەواری، لە میزاج و مەنتیقی منداڵی كوردا بچێنین».

زەنوێر جـاف بەرپرسی بەشی ڕاگەیاندن و پەیوەندییەكانی یەكێتیی ئافرەتانی كوردستان لقی كەركووك سەبارەت بە هەمان بابەت دەڵێت: «لەو سەردەمە هەستیار و پڕ لە ئاڵنگارییەی كە هەرێمی كوردستانمان پێیدا تێدەپەڕێت كە تیایدا قەوارەی سیاسی و دەستووریی هەرێمەكەمان ڕووبەڕووی شەپۆلێكی بەهێزی دژایەتی، بێهیواكردن، گوشاری سیاسی و ئابووری دەبێتەوە ئەركی سەرەكیی خێزان و پەروەردەكاران تەنیا دابینكردنی پێداویستییە ماددییەكانی منداڵ نییە، بەڵكو گەورەترین ئەرك پاراستنی قەڵای دەروونی و نیشتمانیی نەوەی داهاتووە.

نەیارانی ئەم قەوارەیە زاراوەی بێهیوابوون بەكار دەهێنن، بەڵام تاكە دەرچە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم دۆخە گەشەپێدانی «بیری نەتەوەیی» و خۆشەویستییەكی قوڵی بێمەرجە بۆ خاك و وڵات.

پرسیارەكە لێرەدایە: چۆن دەتوانین منداڵەكانمان بە بیری نەتەوەیی جۆش بدەین و ئینتیمایان بۆ نیشتمان بەهێز بكەین بەبێ ئەوەی پەنا بۆ دروشمی ڕووت ببەین؟

١- گێڕانەوەی مێژوو و داستانەكان وەك چیرۆكی قارەمانێتی

منداڵ حەزی بە چیرۆك و قارەمانە لە بری ئەوەی مێژوو وەك كۆمەڵێك ڕێكەوتی وشك پێشكەش بكەین، با مێژووی نەتەوەكەمان و قوربانیدانەكانی باوانمان بكەینە چیرۆكی سەرنجڕكێشی بەرەنگاربوونەوە و كۆڵنەدان با منداڵەكانمان بزانن كە ئەم قەوارەیەی ئەمڕۆی هەرێمی كوردستان بە ئاسانی بەدەست نەهاتووە، بەڵكو بە خوێن و ماندووبوونی چەندین نەوە بنیات ناوهێنراوە كاتێك منداڵ تێگەیشت كە ئازادی و قەوارەكەی بەرهەمی ماندووبوونی ڕابردووە بە قورسترین شێوە پارێزگاری لێ دەكات.

٢- ناساندنی جوانییەكانی خاك و گەشتكردن بە ناو نیشتماندا

خۆشەویستیی نیشتمان لە چاوی منداڵدا بە بینین و ئەزموونكردن گەشە دەكات، زۆر گرنگە منداڵەكانمان لە سروشتی كوردستان بێبەش نەكەین و با لە ڕێگەی گەشت و سەیرانەوە شاخ، چیا، دەشتەكان، ڕووبارە خاوێنەكان، و دیمەنە دڵگیرەكانی كوردستان ببەینە بەر چاویان.

كاتێك منداڵ لە باوەشی سروشتی نیشتمانەكەیدا گەورە دەبێت و شارەزای جوانییەكانی دەبێت، هەستێكی دەروونی بەهێز لە نێوان ئەو و خاكی وڵاتەكەیدا دروست دەبێت كە بە هیچ هێزێك لەناو ناچێت.

٣- بەرزنرخاندنی زمان و كلتوور و ڕەسەنایەتی، زمان ناسنامەی نەتەوەیە و باشترین ڕێگەیە بۆ چاندنی بیری نەتەوەیی لە مێشكی منداڵدا، فێربوونی زمانێكی شیرین و ڕەسەنی كوردی و بەكارهێنانی لە ماڵەوە و دەرەوە. هەروەها ئاشناكردنیان بە فۆلكلۆر، جلوبەرگی كوردی، مۆسیقا، داستان و سروودە نیشتمانییەكان و بەشداریپێكردنیان لە بۆنە نەتەوەییەكاندا (وەك نەورۆز و یادە مێژووییەكان)، وایان لێ دەكات شانازی بە ناسنامەی خۆیانەوە بكەن و لە بەرامبەر كلتوورەكانی دیكەدا خۆ بەكەم زانینیان نەبێت.

٤- نموونەی باڵا (پێشەنگبوون لە ماڵەوە)، منداڵان زۆرتر لەوەی گوێبیستی قسەی ئێمە ببن، چاودێری ڕفتارمان دەكەن ئەگەر دایك و باوك خۆیان ڕێز لە نیشتمان بگرن بە چاوی هیواوە سەیری داهاتووی بكەن، لە كاتی قەیرانەكاندا نەكەونە هاواری بێهیوابوون و كۆچكردن، بەڵكو شانازی بە خاكەكەیانەوە بكەن ئەوا بە بێدەنگی ئەم هەستە بۆ منداڵەكانیش دەگوازرێتەوە. خۆشەویستیی وڵات لە ڕفتاری ڕۆژانەماندا دەردەكەوێت، لە پاكڕاگرتنی ژینگە، ڕێزگرتن لە دەستكەوتە گشتییەكان، و پەرۆشبوون بۆ سەركەوتنی كۆمەڵگە.

٥- گۆڕینی دژایەتییەكانی دەرەكی بۆ هاندانی فێربوون و سەركەوتن، پێویستە بە منداڵەكانمان بڵێین كە سەختی و دژایەتییەكانی دەرەوە نیشانەی گرنگی و پێگەی قەوارەی كوردستانە، پێویستە فێریان بكەین كە باشترین وەڵام بۆ ئەو كەسانەی دژایەتیی مانەوەمان دەكەن ئەوەیە كە ئێمە لە بواری زانست، خوێندن، تەكنەلۆجیا و پیشەسازییدا پێشكەوتووتر بین، سەركەوتنی زانستی و پیشەیی تاكەكانی كۆمەڵگە بەهێزترین قەڵغانە بۆ پاراستنی نیشتمان.

لە كۆتاییدا كورتەی قسەكانم دەكەم بەوەی كە نیشتمانپەروەری تەنیا هەستێكی كاتی نییە، بەڵكو پڕۆسەیەكی درێژخایەنی پەروەردەییە لەم دۆخە سەختەی ئەمڕۆماندا دەبێت منداڵەكانمان فێر بكەین كە نیشتمان وەك دایكە لە خۆشی و لە ناخۆشیدا جێناهێڵرێت، بەڵكو لە ساتی سەختدا پێویستی بە بەرگری و خۆشەویستیی زیاترە با نەوەی داهاتوو بەو باوەڕە گەورە بكەین كە داهاتووی كوردستان بە دەستی ئەوان ڕووناكتر دەبێتەوە».

شاخەوان خالید یاساناس و مافپەروەرە و ڕۆڵی پەروەردەی نەتەوەیی لە پاراستن و بەهێزكردنی قەوارەی هەرێمی كوردستاندا بەرزدەنرخێنێت و لەم ڕوانگەیەوە دەڵێت: «لە هەلومەرجی ئاڵۆز و هەستیاری ئێستادا، كە هەرێمی كوردستان بە بارودۆخێكی سەختدا تێدەپەڕێت و كەوتووەتە بەر پەلامار و دژایەتییەكی بەردەوامی ناحەزان و نەیاران و دوژمنان، پاراستنی ئەم قەوارە دەستوورییە تەنیا بە ئامرازی سیاسی و سەربازی ناكرێت، بەڵكو كۆڵەكەی سەرەكی و سەنگەری بڕواپێكراوی بەردەوامیی گەلەكەمان، پەروەردەكردنی نەوەیەكی هۆشیار، نیشتمانپەروەر و خۆڕاگرە.

پەروەردەكردنی منداڵان لەسەر بڕوابوون بە ئینتیمای نەتەوەیی و كوردستانی، پرۆسەیەكی ستراتیژییە و پێویستی بە هاوكاریی هاوبەشی خێزان، سیستەمی پەروەردە و دەزگاكانی ڕاگەیاندن هەیە. بۆ چاندنی تۆوی خۆشەویستیی خاك و نیشتمان لە دڵی نەوەكانی دواڕۆژدا، دەكرێت كار لەسەر ئەم تەوەرە سەرەكییانە بكرێت:

١- پرۆگرامەكانی خوێندن

 چەمكی مێژوو: پێویستە دەقە پەروەردەیییەكان تەنیا باسی مێژووی نەهامەتی و مەینەتییەكان نەكەن، بەڵكو تیشك بخەنە سەر شانازییەكانی مێژوو، دەستكەوتەكان، شێوازی پاراستنیان.

 جوگرافیا و خاكی كوردستان: ناساندنی سروشت، جیوپۆلەتیك و سامانی سروشتیی كوردستان بە منداڵان، تا هەست بە بەهای ژینگە و خاكی خۆیان بكەن و وەك سامانی ئەو وڵاتە و خۆیان تەماشای بكەن.

٢- بنەماكانی پەروەردەی خێزانی

  خۆشەویستیی زمان و كلتور: خێزان یەكەم قوتابخانەی نیشتمانپەروەرییە، پاراستنی زمان و دابونەریت و بەها بەرزەكانی نەتەوەیی لەناو خێزاندا، منداڵ والێدەكات بنەما نەتەوەییەكانی خۆی خۆش بوێت.

   گەشتی زانستی و نیشتمانی: بردنی منداڵان بۆ شوێنەوار و شوێنە مێژووییەكان، مۆزەخانەی شەهیدان، و لووتكەی چیاكانی كوردستان، پەیوەندییەكی ڕاستەوخۆ و ڕۆحی لە نێوان منداڵ و خاكەكەیدا دروست دەكات.

٣- ئاڕاستەكردنی میدیا و ئامرازەكانی سەردەم

 لە ڕێگەی بڵاوكردنەوەی چیرۆك، ئەنیمەیشن، و یارییە پێشكەوتووە پەروەردەیییەكان بە زمانی كوردی، دەكرێت ڕێگری لە داگیركاریی فكری بكەین و چەمكی «بەرگری لە نیشتمان» لە هۆشیاریی منداڵدا بچێنین.

 فێركردنی منداڵ بەوەی بەرگری لە نیشتمان تەنیا بە چەك نییە؛ بەڵكو خویندنی باش، داهێنانی زانستی، پاراستنی ژینگە و بەهێزكردنی ئابووریی وڵات، بەرزترین شێوازی بەرگری و خزمەتكردنن بە كوردستان.

 ڕاگەیاندنەكان بەرنامەی پەروەردەی نەتەوەیی و كوردستانی ئاڕاستەكراویان بۆ بەهێزكردنی ئینتمای منداڵ بۆ خاك و وڵاتەكەی هەبێت.

پەروەردەكردنی منداڵ لەسەر بنەمایەكی نەتەوەیی و نیشتمانی نەوەیەك دروست دەكات كە بڕوای بە مێژوو، زمان، و مافە ڕەواكانی خۆی دەبێت، هیچ ئاڵنگاری و گوشارێكی دەرەكی ناتوانێت ئیرادەی بشكێنێت. كاركردن لەسەر پەرەپێدانی بیری نەتەوەیی و نیشتمانیی منداڵەكانماندا، بەهێزترین زامنی مانەوە و سەركەوتنی قەوارەی هەرێمی كوردستانە بەرامبەر بە هەموو ناحەز و داگیركەران».