د.جەلال ئەحمەد، ئەندامی بازنەی گفتوگۆیە و مامۆستای كۆمەڵناسییە لە زانكۆی سەڵاحەدین لە هەولێر. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (كاریگەریی ئابووری و بازاڕی هاوبەش لە بونیادنانی نەتەوەدا)، بەم جۆرە بۆچوونەكانی خستەڕوو:

 

ئابووری لە كۆمەڵبوونە مرۆییە یەكگرتوو و خاوەن سنوورێكی جیۆسیاسیی دیاریكراو، ڕۆڵێكی سەرەكی و بنەڕەتی لە نەتەوەسازیدا هەیە. سەرەتاش دەمەوێت كەمێك باسی ئەوە بكەم كە ئابووری و بازاڕ، چۆن دەتوانن میكانیزمێكی كاریگەر بن لە نەتەوەسازیدا، دواتر دێمە سەر ئەو باسەی كە لەبەرچی ئێمەی كورد بەو بارودۆخەمان، ناتوانین هاوشێوەی نەتەوەكانی دیكە، لە نەتەوەسازیدا هیوای زۆر لەسەر ئابووری و بازاڕی هاوبەش هەڵبچنین.

ئاڵۆگۆڕكردنی كاڵا و پێداویستییەكان، دەبنە هۆی بەیەكەوەگرێدانی بەرژەوەندییە ماددییەكان، ئەمەش لە چوارچێوەی تۆڕێكی پەیوەندیی وەهادا، كە تێچووی بەرهەمهێنان و سوود و قازانجەكان بە جۆرێك هاوسەنگ بكات، كە تەواوكەری یەكتری بن و، فۆڕم و نێوەڕۆكێكی دوولایەنەی وەها بەخۆیەوە بگرێت، كە پچڕانی پەیوەندییەكە هەر بە زیانی لایەنێك و قازانجی لایەنەكەی دیكە تەواو نەبێت. بەو واتایەش، ئابووری و بازاڕی هاوبەش، پانتاییەكی سۆسیۆسیاسی و سۆسیۆئابوورین، كە هەم دەتوانن بنیادێكی كۆمەڵایەتی و سیستەمەكان فۆڕمەلە بكەن، هەم دەشتوانن لە گۆڕین و فۆڕمەلەكردنەوەشیاندا ڕۆڵی سەرەكییان هەبێت. ئابووری و بازاڕی هاوبەش جگە لە بەیەكەوەگرێدانی بەرژەوەندییە ماددییەكان، ڕۆڵێكی سەرەكی و كاراشیان لە پاراستنی سەروەری و یەكخستنی سیاسەتی دارایی و دراو لە سنوورێكی جیۆسیاسیی دیاریكراودا هەیە، كە دواجار دەكرێت ببنە هاندەرێكی كاریگەر بۆ هەستكردن بە هاوسۆزی و ئینتیما. ئەمە و جگە لە پەرەپێدانی ژێرخانی بواری بەرهەمهێنان و گەیاندن و گواستنەوە، بەتایبەت لابردنی كۆسپ و تەگەرەكان لە ڕووی دارایی و گومرگی و دابینكردنی ئاسایش لە بواری گواستنەوە و هاتووچۆدا، هەروەها هەڵگرتنی بەربەستەكان لە نێوان سنوورەكاندا، ڕۆڵێكی كاریگەری دەبێت لە چالاككردنی هاموشۆ و گەشتكردن، كە بەمەش كارلێك و پەیوەندیی خەڵكی ناوچە جیاجیاكان بەهێزتر دەبێت، ئەمەش دوای فەراهەمكردنی ڕێگەوبانی شیاو و سەردەمی، كە كارلێك و پەیوەندییە ئابووری و ماددییەكان دەبنە دەرفەتێك بۆ هێنانەكایەی جیهان و فۆڕمێك لە ژیانی هاوبەش. ئابوورییەكی بەهێز و بازاڕێكی هاوبەش و دوور لە قۆرخكاری، جگە لەوەی پانتاییەكی باش بۆ كاركردن و فراوانبوونی بواری بەرهەمهێنانی بەرهەمی خۆكرد و نیشتمانی دەڕەخسێنن، جووڵەیەكی باشیش دەخەنە نێو بازاڕەكانی نێوخۆ دەوروبەریشەوە، بەتایبەت لەڕێگەی بەبراندكردنی كەلوپەلە ڕەسەن و مۆرك نەتەوەییەكانەوە، كە هەستی شانازیكردن بەخۆ لای تاك دروست دەكەن و، ئاسایشێكی ئابووری و نەتەوەیی وەهاش بەرجەستە دەكەن، كە ئالنگارییەكان لەبری ئەوەی سەرچاوە بن بۆ هەستی خۆبەكەمزانین، دەبنە دەرفەتێكی باش بۆ پەرەپێدانی زیاتر لە هەموو سێكتەرەكانی ژیاندا.

بازاڕێكی هاوبەش لە سایەی بوونی ئابوورییەكی بەهێز، دەتوانێت سنوورە ئیداری و جیاوازییە چینایەتییەكان بەجۆرێكی وەها تێپەڕێنێت، كە هەرێم و پارێزگاكان بە هاوسەنگی گەشە بكەن، هەم كەس بیر لەوە نەكاتەوە بە هۆی نادادی و نەبوونی یەكسانی و بێبەشبوون لە پێشكەشكردنی خزمەتگوزارییەكان، جۆرێك لە دەرماگیری و هەستی دابڕان و جوداخوزایی لا دروست ببێت، بوارێكیش نەهێڵدرێتەوە تاوەكو ببن بە كەرەستەی سیاسەتێكی پۆپۆلیزمی نەخشەبۆداڕێژراوی وەها، كە خەڵكیان پێ بگەوجێندرێت. لەم سەردەمە زیاد لەپێویست بە ماددی بووەدا، ئابووری و بازاڕ دەتوانن جۆرێك لە كۆیادەوەری و كولتوور لە بواری بەرهەمهێنان و بەكاربردندا فۆڕمەلە بكەن، بە جۆرێك كە ناسینەوە و مۆركی شوێن و سەردەمێكی دیاریكراویان پێوە دیار بێت. ئەگەر لە خەڵكی بپرسین كام جۆری سەیارە باشترینە، «سەیارەی یابانی باشترینە» و سوپەر و لاندگرۆز و ...تاد، ڕەنگە هێشتاش زۆرترین ئەو وەڵامە بێت، كە بەرگوێمان دەكەوێت. پێدەچێت ئەزموونی بەكاربردنی ئەو سەیارانەی دروستكراوی یابانن وەك وڵات و نەتەوەیەك، كۆیادەوەری بن لامان، كە شوناسی پانتاییەك لەسەر ڕووی ئەم زەوییە بەنێوی یابان و ئابوورییەكی بەهێز و چیرۆكێكی سەركەوتنی كاریگەرمان پێ دەڵێنەوە، ئەم چیرۆكی سەركەوتنەش زادەی پێداچوونەوە و تێپەڕاندنی هەندێ ئەزموون و پچڕانێكی مێژووییە لەگەڵ سەردەمێكی نالەباردا، كە بۆ ئێمەی كورد دەكرێت ئەم چیرۆكە و هاوشێوەكانی لە سەرسامبوونەوە، ببن بە هاندەر بۆ ڕۆنانی چیرۆكێكی سەركەوتن، بەڵام دوای دروستكردنی كیانێكی سەر بەخۆ. هەر لێرەوەش دەمەوێت بچمە سەر تەوەری دووەمی قسەكانم و شیكردنەوەی ئەوەی كە لەبەرچی ئابووری و بازاڕ بۆ ئـێمەمانان، هێشتا نەبوون بەو میكانیزمەی لە پڕۆسەی نەتەوەسازیدا، زۆر هیوایان لەسەر هەڵبچنین.

لە قسەیەكی سەرۆك وەزیرانی پێشووی لوبنانەوە بەنێوی «ریاض الصلح»، كە داڕێژەری پەیمانی نیشتمانیی ئەو وڵاتە بوو دەست پێ دەكەم، كە دەیگوت: بەیەكەوە ژیان و پاراستنی سەرەوەری لە ناوچەیەكی پڕ كێشە و ئالنگاریدا، پێویستی بە هۆشیارییەكی بەردەوامە؛ بۆیەش پاراستنی سەربەخۆیی، لە بەدەستهێنانی سەختترە. جا ئێمەی كورد لە پای بەردەوامیی ململانێیەكی حزبی لەسەر دەسەڵات و سەپاندنی نفووزێكی سیاسیی تاك لایەنە، چۆن دەتوانین ئابووری و بازاڕێكی هاوبەشی كۆكەرەوەمان هەبێت؟ بۆیە من لەو باوەڕەدام هەتاوەكو ئەگەر بتوانین كیانێكی سەربەخۆش دروست بكەین، ئەگەر زۆر بە وریاییەوە مامەڵە نەكەین و دۆخێكی سرووشتی ساز نەكەین بۆ بەشینەوەی داهات و دەستكەوتە ماددییەكان، ئابووری لەبری ئەوەی میكانیزم بێت بۆ نەتەوەسازی، ئەوا دەبێتە میكانیزمێك بۆ پەرتكردن و لێكدابڕانی زیاتر. جیا لەوەش ئابووری و بازاڕ، كە نەتوانی لەسەرووی دەسەڵاتی نەتەوەی دژ و سەردەست بەڕێوەی ببەیت، چۆن لێ دەگەڕێن بۆ ئێمەی نەتەوەیەكی بێ دەوڵەت، ببێت بە فاكتەرێكی كاریگەر لە نەتەوەسازیدا؟ ئەوەشمان لەبیر نەچێت، كە ئابووری و بازاڕی هاوبەش لەوە دەرچوون، كە نەتەوە بە واتای ئێتنیك دروست بكەن، ئابووری و بازاڕی هاوبەش بە مۆدێلی ڕۆژئاوا و وڵاتانی پیشەسازی، لە دروستكردنی نەتەوە بەواتای nation ڕۆڵیان زیاتر بەرچاوە، بەتایبەت لە سایەی سیستەمێكی سیاسیی دیمۆكراس و فیدڕاڵیی وەهادا كە بتوانێت دەسەڵاتەكان بە فیعلی بەسەر هەڕێمەكاندا دابەش بكات، خەڵكیش بەشدارییان پێ بكرێت و یاسا سەروەر بێت و داد و یەكسانی كاریان پێ بكرێت. هاوكات لە نێوان هەرێمەكاندا خاڵی لێپێچینەوە و ڕسوماتی گومرگی نەمێنن؛ خەڵكی ئازادانە بتوانن هاتووچۆ بكەن و هەست بكەن بەرژەوەندییەكانیان هاوبەشن و پشت بە یەكتری دەبەستن. سیستەمەكەش سەرباری دیوە سیاسییەكەی، دەبێت خاوەن دیدگایەكی سیاسی و ئایدیۆلۆژیایەكی كارپێكراوی وەها بێت، كە بتوانێت سیاسەتێكی ئابووریی سەركەوتوو بەڕێوەبەرێت و مۆدێلێكی ئابووری دروست بكات. بۆ نموونە وەك سۆسیالیزم لە سۆڤێتی جاران، یان سۆشیال دیمۆكراس لە وڵاتانی ئەسكەندەناڤی و ...تاد. ماوەتەوە بڵێم ئابووری و بازاڕی هاوبەش بە مۆدێلی ڕۆژئاوا و ئەو وڵاتانەی خاوەن كیانی سەربەخۆن و، مۆدێلی nationalization پیادە دەكەن، كە شوناسە ئێتنییەكانی لە نێو خۆیاندا دەتوێننەوە، بە كەڵكی ئێمەی كورد نایەت، كە دەمانەوێت نەتەوەسازی لەسەر بنەمای ئێتنیك بە ئامانجی دروستكردنی دەوڵەتێكی نەتەوەیی بكەین.