لە دوای كۆتاییهاتنی جەنگی سارد، بۆ ماوەیەكی دوور و درێژ سیستمی نێودەوڵەتی لەژێر كاریگەریی ئەو گریمانەیەدا بوو، كە پێی وابوو دامەزراوە فرەلایەنەكان، بازرگانیی ئازاد و پەیوەندییە ئابوورییە پێكەوەبەستراوەكان، دەتوانن ببنە بنەمای سەرەكیی هاوكاری و سەقامگیریی جیهانی، بەڵام لە ساڵانی ڕابردوودا ئەم گریمانەیە بە شێوەیەكی بەرچاو ڕووبەڕووی ئالنگاری بووەتەوە. هەڵكشانی هێزی چین، گەڕانەوەی ڕكابەریی هێزە گەورەكان، پەرەسەندنی جیۆپۆلەتیكیی جەمسەرگیر، كێشەكانی پەیوەست بە زنجیرەكانی دابینكردن، ئاسایشی وزە و گۆڕانی سیاسەتی بازرگانی، هەموویان پرسیارێكی گرنگیان لەبەردەم جیهاندا دروست كردووە: ئایا جیهان لە سیستمێكی هاوبەش و یەكگرتووەوە بەرەو جیهانێكی پەرتەوازە و فرەجەمسەری دەچێت؟ لە ئاستێكی بەرفراوانتردا، ناسەقامگیریی گەرووی هورموز و پەیوەندییەكانی بە بازاڕی وزەوە، نموونەیەكی ڕوونە لە بارەی ئەوەی چۆن ڕووداوێكی لەم چەشنە و لە ناوچەیەكی دوور دەتوانێت كاریگەرییەكی ڕاستەوخۆ لەسەر ئابووریی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا دابنێت. واتە گەرووی هورموز تەنیا كێشەیەكی ناوچەیی نییە، بەڵكو گرێ دراوە بە سەقامگیریی ئابووریی جیهان. ئەوەتا ژاپۆن، كۆریای باشوور و چین بە شێوەیەكی بەرچاو پشت بە وزەی هاوردەكراو دەبەستن. هەر شۆكێكی گەورە لە بازاڕی وزە، دەتوانێت كاریگەرییەكی فراوانی لەسەر هەڵئاوسان، دارایی گشتی و سیاسەتی ئابووریی ئەم وڵاتانە هەبێت. لە چوارچێوەی ئەم پرسیارانەدا، بۆ تێگەیشتنێكی قووڵتر لە كارلێكی نێوان سەرمایەی نێودەوڵەتی، ئابووریی سیاسیی ناوخۆ، بازرگانی و هێزی سیاسی، گفتوگۆمان لەگەڵ «مارك مانجەر» پڕۆفیسۆر لە سكووڵی مۆنك بۆ كاروباری جیهانی و سیاسەتی گشتی و شارەزای بواری ئابووری سیاسی، ئەنجام داوە. توێژینەوەكانی ئەو بەتایبەتی سەرنج دەخەنە سەر پەیوەندیی نێوان سەرمایەی نێودەوڵەتی و ئابووریی سیاسیی ناوخۆ، ڕێككەوتنە بازرگانییەكان و ئەو بەرژەوەندییە سیاسییەی لە پشت دروستبوون و گۆڕانكاریی ئەم ڕێككەوتنانەوەن.

 

 

 هەروەك ئاشكرایە، لە ئێستادا بونیادێكی فرەجەمسەری و دابەشبوون جێی سیستمی لیبڕاڵی نێودەوڵەتی دەگرێتەوە، كە لە دوای كۆتاییهاتنی جەنگی سارد هاتەئاراوە. بە تێڕوانینی ئێوە دەبێت هێزە مامناوەندەكان چ ڕۆڵێكیان لە پاراستنی هاوكاریی نێودەوڵەتیدا هەبێت، لە كاتێكدا كە خۆیان دەگونجێنن لەگەڵ كەشێكی جیۆپۆلەتیكی ململانێكاردا؟ ئایا تا چەند ئەمە ئاڵوگۆڕی لە حوكمڕانیی جیهانیدا دروست كردووە؟

- لە ڕووی تەقلیدییەوە هێزە مامناوەندەكانی وەك ژاپۆن پتر جەختیان كردووەتە سەر دامەزراوە فرەلایەنەكانی وەك نەتەوە یەكگرتووەكان و ڕێكخراوی بازرگانیی جیهانی. بە داخەوە، هێزە مەزنەكان، واتە ئەمریكا و چین و ڕووسیا و هیندستان، بە ڕادەیەكی بەرچاو پاشەكشەیان كردووە لە پاڵپشتیكردنیان لەم دامەزراوانە، بە چەشنێك كە زۆر زەحمەتە لە ڕێی ئەم دامەزراوە فرەلایەنانەوە كارێك ئەنجام بدرێت. ئەوەتا ڕێكخراوی بازرگانیی جیهانی كە بەرپرسە لە پاراستنی سەروەریی یاسا لە بواری پەیوەندییە بازرگانییە نێودەوڵەتییەكاندا، لە حاڵەتی چەقبەستندایە، ئەمە ئالنگاریی سیاسیی مەترسیدار بۆ هێزە مامناوەندەكان دروست دەكات و ڕەنگە باشترین ڕێگەچارەش بریتی بێت لەو پێشنیارەی سەرۆك وەزیرانی كەنەدا خستیە ڕوو، كە داوای كرد، هێزە مامناوەندەكان هاوپەیمانێتییەك پێك بهێنن، بەڵام كێشەكە ئەوەیە كە زۆرێك لەم هێزە مامناوەندانە پتر پشتبەستوون بە وڵاتانی وەك ئەمریكا و چین، ئەمەش ئازادیی كاركردنی سنووردار كردوون.

 سەرباری ئەوەی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا چەقی چالاكییە ئابورییەكانی جیهانە، بەڵام هاوشێوەی ئەوروپا ئاوێتەبوونێكی دامەزراوەیی بەخۆیەوە نەبینیوە. بە تێڕوانینی ئێوە ئەمە بۆچی دەگەڕێتەوە؟ ئایا پشت بەیەك بەستنی سیاسی لە ئاوێتەبوونی ئابووری دادەبڕێت، یان ئەوەتا دەیەكانی داهاتوو لێكنزیكبوونەوەیەكی سیاسی و دامەزراوەی زیاتری نێوان وڵاتانی ئەم ناوچەیە بەدی دەكەین؟

- لە ڕاستیدا ئەمە بەشێكی پەیوەندی بە میراتی جەنگی دووەمی جیهانییەوە هەیە. وانەكە لە ئەوروپا ئەوە بوو كە دوای دوو جەنگی كاولكار، نابێت ئەوروپا ببێتەوە بە شانۆی جەنگێكی دیكەی جیهانی، ئەمە هاوكات بوو لەگەڵ هەڕەشەی یەكێتیی سۆڤییەت. بە پێچەوانەوە جەنگی دووەمی جیهانی لە ئۆقیانووسی هێمن سێ شەڕی دەریاوانی بوو بۆ ئەمریكا و زۆربەی هێرشە زەمینییەكانیش دژی ژاپۆن لە چیندا ڕوویان دا. هەروەها وردەكارییەكانی ڕێككەوتنەكانی دوای جەنگی دووەمی جیهانی لە ژاپۆن، بۆ ماوەیەكی دوور و درێژ، ڕێگریی لە ئاشتەوایی لەگەڵ كۆریای باشوور كرد. لەبەر ئەوە گومانم هەیە لەوەی دۆخێكی هاوشێوەی یەكێتیی ئەوروپا لە ئاسیای ڕۆژهەڵات بێتە ئاراوە.

 ئێوە توێژینەوەتان هەیە لەبارەی پەیوەندیی نێوان بازرگانی، وەبەرهێنان و دامەزراوە سیاسییەكان، ئایا ڕایەڵی نێوان كارایی ئابووری و سەربەخۆیی ستراتیژی چییە، بەتایبەتی بۆ ژاپۆن و دەوڵەتە پێشكەوتووەكانی دیكەی ئاسیا، لە كاتێكدا كە ململانێی جیۆپۆلەتیكی و ئاسایشی ئابووری و سیاسەتی پیشەسازی زیاتر و زیاتر كاریگەرییان لەسەر زنجیرەی دابینكردن دەبێت؟

- بە دڵنیاییەوە وڵاتان پتر جەخت دەكەنەوە لەسەر سەربەخۆیی ستراتیژی، بۆ نموونە، ژاپۆن داراییەكی زۆری تەرخان كردووە بۆ پەرەپێدانی ژێرخانی پەیوەست بە پرۆسێسكردنی كانزا دەگمەنەكان، كە ئەمەش زۆر جار ئالنگاریی ژینگەیی دروست دەكات، كە چین ئەم پرسەی وەك چەكێك بەكارهێناوە و وەك ڕێكارێكی تۆڵەسەندنەوەش بۆ سەپاندنی باج لەلایەن ئەمریكاوە گرتەبەر.

 لە میانەی بەراوردكاریی نێوان ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و یەكێتیی ئەوروپا جیاوازییە بنەڕەتییەكانی نێوانیان لە بواری كولتووری سیاسی، دامەزراوەكان و مێژوودا دەردەكەون، كاتێك بابەتەكە دێتەسەر چارەسەركردنی پرسەكانی پەیوەست بە ململانێی تەكنەلۆژی و ئاڵوگۆڕی دانیشتووان و خۆڕاگریی ئابووری و جیپۆلەتیكس، ئایا چ وانەیەك هەیە ئەم دوو ناوچەیە بتوانن لە یەكترەوە فێری ببن؟

- ڕەنگە گرنگترین وانە لە یەكێتیی ئەوروپاوە ئەوە بێت كە دەكرێت زاڵ بین بەسەر دوژمنایەتییە مێژوییەكاندا، بەلای كەمەوە لە نێو دەوڵەتە دیموكراسییەكاندا، كاتێك دەبینین كە ژاپۆن و كۆریای باشوور هێشتا پەیوەندییەكانیان لە ئاستێكی پێشكەوتوودا نییە، تەواو پێچەوانەی حاڵەتی بۆ نموونە، پەیوەندیی نێوان ئەڵمانیا و فەڕەنسا، یان ئەڵمانیا و هۆڵەندایە. لە هەمان كاتدا ڕۆژهەڵاتی ئاسیا ڕێڕەوێكی تەواو جیاوازی گرتووەتەبەر، كاتێك پرسەكە پەیوەست دەبێت بە تەنانەت دژوارترین ئالنگاریی دیموگرافییەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، بەراورد بە یەكێتیی ئەوروپا، وڵاتانی ئاسیای ڕۆژهەڵات كاراتر بوون لە بەكارهێنانی دارایی گشتی بۆ پەرەپێدانی سیاسەتی پیشەسازی.

 هەروەك ئاشكرایە هەڵكشانی هێزی چین بە شێوەیەكی ڕیشەیی هاوسەنگیی هێزی ناوچەكە و جیهانی گۆڕیوە. كاتێك باس لە ئاسایش و ڕكابەریی تەكنەلۆژی و سیستمە نێودەوڵەتییە لیبڕاڵییەكە دەكرێت، چۆن ژاپۆن و وڵاتە دیموكراسییەكانی دیكەی ئاسیا دەتوانن هاوسەنگییەك لە پەیوەندییە ئابوورییەكانیان لەگەڵ چیندا دروست بكەن؟

- لە ئێستادا چین لە یەك كاتدا بووەتە گەورەترین هاوبەشی بازرگانی و گەورەترین نیگەرانیی ئەمنیشی بۆ تێكڕای وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا دروست كردووە. زۆرێك لە پرسەكە بەندە بەوەی چۆن چین مامەڵە لەگەڵ ئەم دۆخەدا دەكات، بەڵام سەرباری هەڵكشانی سەرسوڕهێنەری ئابووریی چین، نابێت ئەوە نادیدە بگرین كە خودی ئەم وڵاتە زۆر پشتبەستووە بە هاوردەكردنی سەرچاوە سرووشتییەكان و ڕووبەڕووی ئالنگاریی سەختی دیموگرافی بووەتەوە، لەهەمان كاتدا وەك پێویست دەرفەتی كار بۆ گەنجەكانی ناڕەخسێنێت، كە ئەمەش خۆی لە خۆیدا تەنگژەیەكی ڕاستەقینەیە لە پەیوەندی بە سیاسەتی ئابوورییەوە.

 ڕوونە كە بارگرژییەكانی پەیوەست بە گەرووی هورمز لەرزۆكیی بازرگانیی نێودەوڵەتی و هێڵەكانی وزەی خستە ڕوو. هەڵسەنگاندنی ئێوە چییە بۆ دەرهاویشتە جیۆپۆلەتیكی و ئابوورییەكانی ناسەقامگیریی بەردەوامی گەرووی هورمز لەسەر وڵاتانی وەك ژاپۆن، كۆریای باشوور و چین، بە لەبەرچاوگرتنی پشبەستنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە وزەی هاوردەكراو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە؟

- ئەمە كێشەیەكی گەورەیە بۆ وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، واتە ناسەقامگیریی گەرووی هورمز كێشەیەكی گەورەیە بۆ ئەم وڵاتانە و دەبێت ئەوە لەبەرچاو بگرین كە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا هەناردەكاری نەوتە و بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ كاریگەرە بەم دۆخە، ئەویش لەبەر ئەوەی نرخی نەوت لەسەر ئاستی جیهان كاریگەریی هەیە لەسەر نرخی بەنزین لە ئەمریكا، بەڵام تەنانەت ئەگەر ئەمریكا ئەم میكانیزمەش هەڵپەسێرێت، ئەوا هێشتا ئەمە مایەی كارەسات نابێت. دۆخەكە جیاوازە بۆ كۆریای باشوور و ژاپۆن و چین، چونكە ئەوان ڕاستەخۆ پشتبەستوون نەك هەر تەنیا بە نەوتی هاوردەكراو لە ڕێی گەرووی هورمزەوە، بەڵكو كەرەستەیەكی وەك هیلیۆمیش. ژاپۆن لە دۆخێكی دژواردایە لەبەر بەرزیی ئاستی قەرزی گشتی و گەشەی خاوی ئابوورییەكەیەوە. شۆكی نەوت، شۆكی هەڵئاوسان لە ژاپۆن دروست دەكات و دژواری بۆ بانكەكانی ئەم وڵاتە دەهێنێتە ئاراوە و بگرە مەترسیی مایەپووچبوون بۆ حكومەتی ژاپۆنیش دەخوڵقێنێت. خۆ ئەگەر بانكی ژاپۆنیش ئەم شۆكی نەوتە بە حاڵەتێكی تێپەڕ بزانێت و ڕێگری لە هەڵئاوسان نەكات، ئەوا خەڵكی ئەو وڵاتە- كە لە ئێستادا بە دەست بەرزیی نرخەكانەوە دەناڵێنن- پتر دەكەونە ژێر كاریگەریی ئەم دۆخەوە.

 پێدەچێت ڕكابەریی جیۆپۆلەتیكی و ژیریی دەستكرد و گۆڕانی ژینگە و ئاڵوگۆڕی دیموگرافی و شۆڕشی ئابووری، پێكەوە ڕەهەند و ڕایەڵەكانی سیستمە نێودەوڵەتییەكە ڕەنگڕێژ بكەن لە 20 ساڵی داهاتوودا. بە تێڕوانینی ئێوە كام لەم فاكتەرانە زۆرترین كاریگەریی دەبێت لەسەر حوكمڕانیی جیهانی لە داهاتوودا؟ چ گۆڕانكارییەكی دامەزراوەیی پێویستییەكی بەپەلەیە بۆ پارێزگاریكردن لە كارایی هاوكاریی نێودەوڵەتی لە جیهانێكی ئاڵۆز و جەمسەرگیردا؟

- لە ئێستادا بایەخدان بە گۆڕانی ژینگە پاشەكشەی كردووە، ئەویش لەبەر ئەوەی پاڵپشتییەكی سیاسی و جەماوەریی گەورە نییە بۆ تێچوونی چارەسەركردنی. لە دەیەكانی داهاتووشدا گەورەترین كاریگەریی دەبێت و ڕووداوی گەورەی ژینگەیی بەڕێوەن، زۆرێك لە بەشەكانی جیهان، لە نێویاندا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕووبەڕووی شەپۆلی گەرمای بەتین دەبنەوە. لە هەمان كاتدا، وڵاتانی وەك ڕووسیا و كەنەدا سوودمەند دەبن، لەبەر ئەوەی وەرزی كشتوكاڵی تێیاندا درێژ دەبنەوە. دیار نییە وڵاتان هەنگاو هەڵدەگرن بۆ ئەوەی بە شێوەیەكی تاكلایەنە، یان هەرەوەی ئەم كێشانە چارەسەر بكەن.