د.جیهانگیر گوڵپی، مامۆستایە لە زانكۆی پۆلیتەكنیكی هەولێر و پسپۆر و تایبەتمەندە لە پرسی نەتەوە و نەتەوەسازی لە ڕوانگەی ئابووریی سیاسییەوە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (كاریگەریی ئابووری و بازاڕی هاوبەش لە پرۆسەی بونیادنانی نەتەوەدا)، بەم جۆرە بۆچوون و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو:

 

سەرەتا زۆر خۆشحاڵم كە بەشدارم لەم گفتوگۆ ئاست بەرزەدا لەگەڵ ئەم پۆلە دەستەبژێرە سیاسی و ئەكادیمییە و باس لە پرسی پرۆسەی بونیادنانی نەتەوە دەكەین، كە یەكێكە لەو پرسە گرنگانەی چەندین ڕەهەندی جیاوازی هەیە و تێڕوانینی جیاواز لەبارەیەوە هەیە.

سەرقاڵبوون بە پرسی نەتەوە و نەتەوەسازی لە ڕوانگەی ئابووریی سیاسییەوە، ڕاستەوخۆ دەمانخاتە بەردەم كەلەپوورێكی دەوڵەمەندی تیۆری و پراكتیكی، كە ڕەگی لە مێژووی فیكری هاوچەرخدا داكوتاوە. بۆ تێگەیشتنیش لەو ئامرازە ئابوورییانەی ڕۆڵ لە پڕۆسەی نەتەوەسازیدا دەبینن، پێویستە سەرەتا جیاكارییەكی تیۆری لە نێوان دوو تێڕوانینی بنەڕەتیدا بكەین، كە مێژووی فیكری سیاسی و كۆمەڵایەتییان جەمسەربەند كردووە، تێڕوانینێك كە نەتەوە بە پێدراوێكی مێژوویی-سرووشتی دەزانێت، و تێڕوانینێكی دیكە كە وەك بەرهەمێكی داهێنراو و مۆدێرن سەیری دەكات.

تێڕوانینی یەكەم، كە بنچینە تیۆرییەكەی دەچێتەوە سەر قوتابخانە، یان مەدرەسەی ئەڵمانی و لەلایەن بیرمەندانی وەك «یۆهان گۆتفرید هێردەر» و «یۆهان گۆتلیب فیختە»وە نوێنەرایەتی دەكرێت، پێیوایە نەتەوە پێدراوێكی مێژوویی و مانیفێستێكی سرووشتییە. لەم دیدگایەوە، توخمە بنەڕەتییەكانی پێكهێنەری نەتەوە بریتین لە زمان، ڕەچەڵەك، نەژاد، هونەر و كولتووری میللی و مێژووی هاوبەش. ئەم توخمانە وەك بنەمایەكی جێگیر و پێشوەختە سەیر دەكرێن، تا ئەو ڕادەیەیش لایەنگرانی ئەم تێڕاوانیە پێیانوایە كە هەر ئەو توخمانە كاریگەرییان لەسەر دامەزراندن و ڕەنگڕێژكردنی توخم و فاكتەرە ناسرووشتییەكانی وەك ئابووری، پەروەردە و دامودەزگا و سیستمی سیاسی هەیە، هەروەها تەواوی كولتوور و دەزگا و ئاكارە ئابووری و كۆمەڵایەتی و سیاسییە‌كانی كۆمەڵگەكان هەڵقووڵاوی ڕۆحی نەتەوەن، كە ئەویش پەیوەستە بە ‌تایبەتمەندییە ڕەچەڵەكییەكانەوە، یان لانی كەم لەژێر كاریگەریی ڕۆحی نەتەوەدا فۆرمۆلە دەبن. هەروەك «گۆستاڤ لۆبۆن» لەم بارەیەوە‌ دەڵێت: هەر نەتەوەیەك خاوەنی پێكهاتە و پەیكەری هزریی تایبەت بە خۆیەتی، بە ‌شێوەیەكی سرووشتییش هەر ئایینێك، یان هونەر و كەلتوورێك پەسەند بكات، ئەوا بەپێی پەیكەر و پێكهاتەی هزریی خۆی و بەپێی داب و نەریت و دونیابینی و نواڕینی خۆی دەیگۆڕێت.

لێرەدا، ئابووری وەك فاكتەرێكی سەربەخۆ، یان بزوێنەری سەرەكی لە سازكردنی نەتەوەدا دەرناكەوێت، بەڵكو تەنیا وەك ئامرازێك سەیر دەكرێت كە لەژێر كاریگەریی توخمە ناسنامەییە ڕەسەنەكاندا فۆرمەڵە دەبێت.

لە بەرانبەردا، تێڕوانینی دووەم دێت كە نەتەوە لە چەمكە نەژادی و سرووشتییەكان جیا دەكاتەوە و جەخت لەسەر فاكتەرە مۆدێرن و دەستكردەكان دەكاتەوە. ئەم ڕەوتە پێیوایە نەتەوە بەرهەمی پڕۆسەیەكی مۆدێرنە كە تێیدا ئابووری، كولتوور، دەزگاكان، سیستمی سیاسی و پەروەردە ڕۆڵی بڕیاردەر دەبینن لە بنیادنانیدا. ئەم دیدگایە لە ڕوانگەی ئابووریی سیاسییەوە و لە ڕوی مێژوییەوە زیاتر لە تێڕوانینە ماركسیستەكانەوە دەست پێ دەكات، كە نەتەوە وەك بەرهەمی قۆناغی گەشەكردنی كاپیتالیزم و پەیوەندییەكان بەرهەمهێنان و گۆڕانی قۆناغبەندیی جیاوازی چینایەتی دەبینن، تا دەگاتە ڕێبەرانی ڕەوتی ئابووریی نەتەوەیی (National Economy) وەك «فریدریش لیست» و «ویلیام ڕۆخەر». بەتایبەتی لیست، كە پێیوابوو پەرەپێدانی ئابووریی نەتەوەیی و پاراستنی پیشەسازیی ناوخۆیی ئامرازی بنەڕەتین بۆ یەكخستنی سیاسی و پاراستنی سەربەخۆیی نەتەوەیی، كە ئەوەیش لە ڕێگەی پەرەپێدانی هۆیەكانی گواستنەوە و پێكەوە بەستنەوە و سیاسەتێكی گومرگیی نیشتمانییەوە مەیسەر دەبێت. تێزەكانی لیست، لەبارەی یەكگرتنەوەی ئەڵمانیاوە بوو، كە لە سەدەی نۆزدەیەمدا لەوپەڕی دۆخی پەرتەوازەیی و پارچەییدا بوو، سەرەنجامیش تێزەكانی بوونە سەرچاوەی هەرە گرنگ و سەرەكی بۆ ئەدەبیاتی ئابووریی نەتەوەیی.

ئەم تێڕوانینە دەستكردگەرا و مۆدێرنە بەگشتی لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمدا لەسەر دەستی بیرمەندە مۆدێرنیستەكان گەیشتە قۆناغێكی پێشكەوتووی گەشەكردنی تیۆری. لە نێو ئەمانەدا، سێ بیرمەندی دیار هەن كە پەیوەندیی نێوان ئابووری و نەتەوەسازییان بە وردی شی كردووەتەوە. یەكەم، «ئەرنست گێڵنەر» (Ernest Gellner) كە پێیوایە نەتەوە بە تەواوی زادەی شۆڕشی پیشەسازییە. بە بڕوای گێڵنەر، ئابووریی پیشەسازی پێویستی بە جۆرێك لە پەروەردە و كولتوور و ئاكاری پیشەیی و هێزێ مرۆیی هەیە، كە خاوەنی لێهاتوویی بەرز، توانای جووڵە، و زمانی هاوبەش بن. ئەم گۆڕانكارییە ئابوورییە ناتوانێت سەركەوتوو بێت، بەبێ بوونی كولتوورێكی یەكگرتوو، زمانێكی ستاندارد و سیستمێكی پەروەردەیی گشتگیر، كە لەلایەن دەوڵەتەوە(دەسەڵاتێكی ناوەندییەوە) ئاراستە بكرێت. كەواتە، لای گێڵنەر، ئابووریی پیشەسازی نەتەوە دروست دەكات، چونكە پێویستی بە یەكێتییەكی كولتووری و زمانی و ئاكاری پیشەیی هەیە، كە تەنیا لە چوارچێوەی نەتەوە-دەوڵەتدا دەستەبەر دەبێت.

دووەم، «بێندیكت ئەندەرسۆن» (Benedict Anderson) كە تیشك دەخاتە سەر چەمكی «كۆمەڵگە خەیاڵكردەكان» (Imagined Communities). ئەندەرسۆن جەخت لەسەر فاكتەری «كاپیتالیزمی چاپ» (Print Capitalism) دەكاتەوە، گەشەكردنی تەكنەلۆژیای چاپ و بڵاوبوونەوەی كتێب و ڕۆژنامەكان، بوونە هۆی دروستبوونی زمانێكی یەكگرتووی نووسین كە وای لە تاكەكان كرد، خۆیان وەك بەشێك لە یەك پێكهاتەی نەتەوەیی بخەمڵێنن. سێیەم، «ئیریك هۆبسباوم (Eric «Hobsbawm) كە گرنگی بە پڕۆسەی «داهێنانی نەریتەكان» (Tradition Invention) و گۆڕانكارییە ئابووری و كۆمەڵایەتییەكان دەدات، كە تێیدا دەوڵەتەكان ئامرازە مۆدێرنەكان بۆ دروستكردنی هاوسۆزی نەتەوەیی بەكار دەهێنن.

بە كورتی، لای بیرمەندانی مۆدێرنیست، پەیوەندیی نێوان ئابووری و نەتەوە پەیوەندییەكی دوولایەنەیە، لە لایەكەوە ئابووریی پیشەسازی و گەشەكردنی تەكنەلۆژیا پێویستیان بە نەتەوەیەكی یەكگرتوو، پەروەردە و زمانێكی هاوبەش و سیستمێكی كارگێڕیی یەك دەست هەیە، بۆ ئەوەی بازاڕ و بەرهەمهێنان كار بكەن. لە لایەكی دیكەوە، هەر خودی ئابووریی پیشەسازی ئامرازە ئابوورییەكانی (وەك ڕێگاوبان، هۆكانی گواستنەوە و گەیاندن، پڕۆژە پیشەسازییە هاوبەشەكان، و سیستمی دارایی یەكگرتوو) دەستەبەر دەكات، كە سەرنجام خۆیان دەبنەوە هۆكاری پێكهێنان و قووڵكردنەوەی ئینتیمای نەتەوەیی لە ڕێگەی پێكەوەبەستنەوەی بەرژەوەندییەكانی تاكەكان بە یەكترەوە.

لە ڕوانگەی مێژوویی ئەزموونییەوە، پرۆسەی پێكهێنانی قەوارە سیاسی و ئابوورییە یەكگرتووەكان، تەنانەت پێش سەرهەڵدانی دەوڵەت-نەتەوەی مۆدێرنیش دەستی پێ كردووە. قوتابخانەی مێركانتالییەكان ڕۆڵێكی سەرەكیی لەم بوارەدا گێڕا، لایەنگرانی ئەم قوتابخانەیە بە شێوەیەكی كرداری، كاریان بۆ تێكشكاندنی پەرتەوازەیی و دابڕاویی سەردەمی دەرەبەگایەتی (فیۆداڵیزم) دەكرد. ئەوان لەو بڕوایەدا بوون كە بەهێزبوونی پێگەی ئابووری و سیاسی، پێویستی بە دروستكردنی بازاڕێكی ناوخۆیی یەكگرتوو و سیاسەتێكی پیشەسازی و بازرگانیی پارێزكاری (حمائی) هەیە، بۆ گەیشتن بەم ئامانجەش، جەخت لەسەر كەمكردنەوەی بەربەستە گومرگییە ناوخۆییەكان، گەشەپێدانی تۆڕەكانی گواستنەوە و گەیاندن، و گرێدانەوەی بازاڕە جیاوازەكان دەكرایەوە.

مێژوو لە ئەزموونی فەرەنسای سەردەمی كۆڵبێر و لویسی چواردەیەم و ئیتاڵیای سەردەمی گاریباڵدی كافۆر و ئەڵمانیای سەردەمی بسمارك و ئەمریكای سەردەمی هاملتۆن و هێنری كلای، نیشانمان دەدات كە لەپاڵ ئامرازەكانی دیكەدا، چەند ئامرازێكی ئابووری ڕۆڵی گرنگ و سەرەكییان بینیوە لە بەهێزكردنی بنەماكانی ئابووریی نیشتمانی و یەكانگیركردنی كولتوور و ئینتیمای نەتەوەیی و ئاوێزانكردنی كولتووریی تاك و گرووپ و ناوچە جیاجیاكان، ئەو ئامرازانەیش بریتین لە:

1- هۆیەكانی هاتووچۆ و گواستنەوە و گەیاندن و پێكەوە بەستنەوەی ناوچە و جیاوازەكان بەڕێگەی خێراو تۆڕی پەیوەندیی گونجاو.

2- یەكخستنی پێناسەی گومرگی و لادانی كۆسپەكانی بەردەم جووڵەی ئازادانەی كاڵا، خزمەتگوزاری، هێزی كار و سەرمایە لە ناوخۆی وڵاتدا، و دانانی سنووری جیاكەروە لە ڕێگەی ئامرازەكانی سیاسەتی بازرگانی، بەتایبەتیش پێناسەی گومرگی لەگەڵ دونیای دەوەوە بەو جۆری كە لە خزمەتی ئابووریی نیشتمانیدا بێت.

3- بنیادنان و پێشخستنی پیشەسازیی نیشتمانی، چونكە پیشەسازی لە ڕێگەی ڕایەڵەی پەیوەندییە پێشینە و پاشینەییەكانەوە (الارتباطات الامامیة والخلفیة) پەیوەندیی و پەیوەستییەكی زۆر لە نێوان تاك و گرووپ و ناوچە و یەكە و كەرتە ئابوورییەكان و شار و شارۆچكەكاندا دروست دەكات، ئەمەیش بە پێچەوانەی ئابووریی ڕەیعییەوە كە ناتوانێ پەیوەندیی ئاسۆیی لە نێوان كەرت و یەكە ئابووری و ناوچەجیاوازەكاندا دروست بكات، بەهەمان شێوە ئابووریی كشتوكاڵیی تەقلیدییش توانای ئەو پێكەوە بەستنەوەیەی نییە و هەر خۆیشی پێویستی بە پەیوەندی و ئامێزانكردنی زمان و كولتوور و پەروەردە نییە.

4- یەكێتیی دارایی، سیستم و سیاسەتی دارایی سەربەخۆ و یەكگرتوو، كە لە خزمەتی بزاوتی ئابووریی وڵات و پیشەسازیی نیشتمانی و هاووڵاتیاندا بێت.

5- دادپەروەری و هاوسەنگی لە دەرامەت و گەشەپێدان لە نێوان ناوچە و هەرێمەكاندا. ئەمەیش كاریگەریی ئەرێنیی هەیە لەسەر سەقامگیری و یەكگرتویی ناوخۆیی و پرەسەندنی ئینتیمای نەتەوەیی، بەپێچەوانەیشەوە نەبوونی دادپەروەری و هاوسەنگی دەبێتە هۆكاری ناسەقامگیری، كە پێویستی بەڕووبەڕووبونەوە و چارەسەر دەبێت، وەك لە چەند دەوڵەتێك لەپاش یەكگرتن و سەربەخۆیی ڕوی داوە، بە نموونە ئەمریكا و مالیزیا.

 

• واقیعی ئابووریی هەرێمی كوردستان و ئالنگارییە ناوخۆییەكان

كاتێك ئەم بنەما مێژوویی و زانستییانە بەسەر دۆخی ئێستای هەرێمی كوردستاندا جێبەجێ دەكەین، دەبینین بەر لە هەموو شتێك كە بەجێگەیاندنی ئەم ئەركە پێویستیی بە دەسەڵات و حكومەتێكی یەكگرتوو(ناوەندی) هەیە، ئەمە بە ڕوونی لە تێزی تیۆرسیەنەكانی بوارەكەدا ئاماژەی بۆ كراوە. دەشێ سەرەتا ئەمە جۆرێك لەبەربەست و ئالنگاری بێت. هەرچەندە هەرێم خاوەنی دەوڵەتێكی سەربەخۆ نییە، بەڵام بە حوكمی پێگەی دیفاكتۆ و لە چوارچێوەی سیستمی فیدڕاڵیی عێراقدا، خاوەنی جۆرێك لە سەربەخۆیی دارایی و كارگێڕییە (فیدڕاڵیزم لەسەر دوو پایەی سەرەكی -سەربەخۆیی و یەكگرتوویی- ڕادەوەستێ) كە دەكرێت وەك دەرفەتێك بۆ بنیادنانی ئابوورییەكی یەكگرتوو بەكار بهێنرێت. لەگەڵ ئەوەشدا، یەكێك لە گەورەترین ئالنگارییەكانی بەردەم یەكانگیربوونی ئابووریی ناوخۆیی هەرێم، بوونی كۆسپە لە بەردەم گواستنەوەی ئازادانەی كاڵا، خزمەتگوزاری و سەرمایە لە نێوان شار و ناوچە جیاوازەكاندا.

وەك چۆن ئاماژەی پێ كرا، ناتوانرێت باس لە ئابوورییەكی ناوخۆیی یەكگرتوو بكرێت، كاتێك لە نێوان شارۆچكە و پارێزگاكانی ناوخۆدا ڕێگریی نافەرمی لە گواستنەوەی بەرهەم و سەرمایەكان هەبێت، بوونی ئەم بەربەستانە زیانێكی گەورە لە پرۆسەی یەكگرتنی بازاڕ دەدات و ڕێگرە لەبەردەم گەشەیەكی هاوسەنگ لە سەرانسەری هەرێمدا.

 لێرەدا هەڵوەستە لەسەر ئالنگارییەكی دیكە دەكەین، كە پەیوەستە بە یەكێتیی گومرگییەوە. بۆ ئەوەی یەكێتییەكی گومرگی لە ناوخۆدا بە سەركەوتوویی دروست بكرێت، پێویستە هاوكات سنوورێكی ڕوون «حەدی فاسڵ» لەگەڵ جیهانی دەرەوەدا دیاری بكرێت. لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە كە ئایا هەرێمی كوردستان دەتوانێت پارێزگاری لە سنوورە گومرگییەكانی خۆی بكات لە بەرانبەر ناوچەكانی دیكەی عێراقدا؟ بەڵام كراوەیی و بێ بەربەستی بازاڕی هەرێم بە ڕووی عێراقدا، ڕەنگە ڕێگر بێت لە گەشەكردنی پیشەسازییە ناوخۆییەكانمان. بەپێی تێڕوانینیی ئابووریناسی ناسراو «فریدریش لیست»، پێویستە سێكتەرە ئابوورییە ساواو و نوێیەكان لە ڕێگەی سیاسەتی پارێزگاریی گومرگییەوە (Protectionism) لە بەرانبەر پێشبڕكێی دەرەكیدا بپارێزرێن، تا ئەو كاتەی دەگەنە قۆناغی پێگەیشتن. بەبێ بوونی جۆرێك لە كۆنتڕۆڵ و هێڵی جیاكەرەوە لەگەڵ دەرەوەدا، بەهێزكردنی ئابووریی ناوخۆیی ڕووبەڕووی بەربەستی قورس دەبێتەوە.

لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا گرفتەكانی ڕێگەوبان هاتوچۆ و گواستنەوە و گەیاندن و بەربەستەكانی دیكەی ئەو بوارە، ئالنگارییەكی دیكەن و پێویستیان بە چارەسەری خێرا هەیە.

لە لایەكی دیكەوە، گەشەپێدانی پیشەسازیی نیشتمانی لە مێژووی دەوڵەتاندا بە گرنگییەوە تەماشا كراوە. بۆ نموونە لە فەرەنسا، لە سەردەمی مێركانتلیزمدا، چاودێرییەكی توند دەخرایە سەر كوالێتیی كاڵا نیشتمانییەكان، بۆ ئەوەی ماركەی فەرەنسی لەسەر ئاستی جیهاندا هاوتا و نیشاندەری هێز و پێگەی سیاسی و سەربازیی ئەو وڵاتە بێت. ئەڵمانیا و وڵاتانی دیكەی وەك ئەمریكا و ئیتاڵیا لە سەردەمی یەكگرتنەوەدا بەهەمان شێوە.

بۆ هەرێمی كوردستان پەرەپێدانی براند و پیشەسازیی نیشتمانی كارێكی پێویستە بۆ ئەوەی بازاڕی ناوخۆیی متمانەی پێ بكات، هاوكات كاتێك ئەم بەرهەمانە هەناردەی پارچەكانی دیكەی كوردستان دەكرێن، دەتوانن لە پاڵ سوودە داراییەكاندا، ببنە ئامرازێك بۆ دروستكردن و بەهێزكردنی هەستی ئینتیمای نەتەوەیی. گەشەپێدانی پیشەسازیی نیشتمانی لە مێژووی دەوڵەتانی وەك ئەڵمانیا و فەرەنسا و تەواوی دەوڵەتانی دیكەدا بە گرنگییەوە تەماشا كراوە. بۆ نموونە وەك گوتمان لە فەرەنسا، لە سەرەتاكانی فۆرمۆلەبوونی دەوڵەت نەتەوەوە چاودێرییەكی توند دەخرایە سەر كوالێتیی كاڵا نیشتمانییەكان بۆ ئەوەی ماركەی فەرەنسی لەسەر ئاستی جیهاندا هاوتا و نیشاندەری هێز و پێگەی كولتووری و سیاسی و سەربازیی ئەو وڵاتە بێت.

هەرچەندە لە دونیای نوێ و كراوەدا تا ڕادەیەك سەپاندنی سیاسەتێكی بازرگانیی پارێزكار(حمائي) بۆ پاراستنی پیشەسازی نیشتمانی كارێكی ئاسان نییە، بەڵام نزیكەی هەموو دەوڵەتانی دونیا بە ڕێژەی جۆراوجۆر پەیڕەوی دەكەن و ڕۆڵی خۆی هێشتا ماوە و یەكێكە لە ئامرازە هەرە كاریگەرەكان. حكومەتی هەرێم دەسەڵاتیشی لەم بارەیەوە سنووردارە و لە داهاتوودا دەشێ لە ڕێگەی بەشداریكردنی لە دانانی پێناسی گومرگی و ڕۆژنامەی كشتوكاڵیی عێراقیدا جێگەی بەرژەوەندیی كەرتی پیشەسازی و كشتوكاڵی و بازرگانیی هەرێم بكاتەوە، بە جۆرێك كە لە خزمەتی پەرەپێدانی ئەو كەرتانەدا بێت.

سەبارەت بە بازرگانی و ئاڵوگۆڕ لەگەڵ پارچەكانی دیكەی كوردستان، پێویستە سەرنج لەسەر ئەوە بێت كە دەكرێ لە زیاتر لە گۆشەیەكەوە سەیری بابەتەكە بكەین، لەلایەكەوە ئابووریی ئەو بەشانەی كوردستان بەشێكن لە ئابووریی دەوڵەتانی دراوسێ و هیچ سنوورێك و تایبەتمەندییەك دایاننابڕێت لە ئابووریی دەوڵەتانی سەردەست، لەلایەكی دیكەشەوە تای تەرازوی بازرگانیی ئێمە لەگەڵ ئەوان ناهاوسەنگە و ئێمە زیاتر هاوردەكاری كاڵای ئەو وڵاتانەین. ئێمە كاڵایەكی ئەوتۆمان بە هێمای بازرگانیی خۆمانمانەوە نییە تا هەناردەی بكەین و لە ڕێگەی براندسازییەوە هەستی شانازی و ئینتما لای هاووڵاتیانی بەشەكانی دیكەی كوردستان گەشەپێ بدەین، بەڵكو كارەكە پێچەوانەیە و پەسن و پیاهەڵدانی كاڵای توركی و ئێرانیی هاوردەكرا و لە بازاڕەكانی ئێمەدا لەبرەودایە، لە هیچ بازاڕێكیشدا ناگوترێت ئەم كاڵایە، یان ئەم براندە دروستكراوی كوردستانی باكوور، یان ڕۆژهەڵاتە، بەڵكو هەر دەگوترێت (توركییە – ئێرانییە – ئەسڵیە). بۆیە پێموایە ئاڵوگۆڕی بازرگانی لەگەڵ پارچەكانی دیكەی كوردستان لەم دۆخەدا دەكرێ تەنیا لە ڕووی ئابوورییەوە هەڵبسەنگێندرێ نەوەك لە ڕووی كاریگەری لە پرۆسەی بنیادنانی نەتەوەوە، ئەمە بە چاوپۆشی لەو پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەی كە هەمانە لە نێوان بازرگان و تاكەكانی ئێمە و كوردانی ئەو ناوچانە لە ڕێگەی ئەو ئاڵوگۆڕەوە دروست دەبێ.

سەبارەت بە ڕۆڵی دارایی سەربەخۆ و یەكگرتوو، دەمەوێ بە كورتی ئاماژە بەوە بدەم كە دۆخی دارایی ئێستای هەرێم وەكو پێویست لە خزمەتی پرۆسەی نیشتمانسازی و نەتەوەسازیدا نییە، كاتێك نەوەیەك زیاتر لە دە ساڵە بە چاوی خۆی دەبینێ و بەردەوامیش بە گوێیدا دەدرێت كە «مووچەكەمان لە بەغداوە دێ و ڕۆژانە چاوەڕوانی فەرمان و ڕەزامەندیی بەغداین، شایستەی جووتیاران بەهەمان شێوە، سووتەمەنی بە هەمان شێوە»، بازرگانان و پیشەوەران و كاسبكاران بە شێوازی جۆراوجۆر لەژێر ئەم كاریگەرییەدان، ئەمەیش خاڵیكی زۆر نەرێنییە لەم پرسەدا.

سەبارەت بە ڕۆڵی بازگانیی هاوبەش لە كەمكردنەوی پشبەستن بە داهاتی نەوت، دەمەوێ بڵێم دەربازبوون لە ئابوورییەكی ڕەیعی كە تەنیا پشت بە داهاتی نەوت دەبەستێت، یەكێكە لە پڕۆسە هەرە دژوارەكان كە زۆرێك لە وڵاتانی ناوچەكە پێوەی دەناڵێنن. بەتایبەتیش عێراق و هەرێمی كوردستانیش وەك بەشێك لە عێراق كە بە درێژایی زیاتر لە حەفتا ساڵە لە ناو ئابووریی ڕەیعیدان، ڕزگاربوون لەم دۆخە پێویستی بە كاراكردنی كەرتی تایبەت هەیە. دروستكردنی بازاڕێكی هاوبەش و یەكگرتووی ناوخۆیی كە تێیدا تێچووی گواستنەوە و بەربەستە كارگێڕییەكان كەمترین بێت، ڕەخساندنی هەلی وەبەرهینان بە چەسپاندنی زیاتری سەروەریی یاسا و نەهێشتنی دەستتێوەردان و بەربەست و كەمكردنەوەی ڕۆتین، ئاسانكاریی دارایی و بانكی و...هتد، هاندەر دەبێت بۆ گەورەبوونی بازاڕی ناوخۆیی و هاندانی كەرتی تایبەت و كۆمپانیاكان، تاكو بگەنە ئاستێكی وا كە هەم بەشێكی دیار لە پێداویستییە ناوخۆییەكان دابین بكات و توانای كێبڕكێی لە بازاڕەكانی ناوچەكەدا هەبێت و ببێتە سەرچاوەیەك بۆ وەدەستهینانی دراوی بیانی. ئەمە پرۆسەیەكی درێژخایەنە و كاری زۆری دەوێت، بەڵام پێویستییەكی ژیانییە.