د. ئەمیر سەلیم محەمەد مامۆستای زانكۆی سەڵاحەدین-هەولێرە، لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (كاریگەریی ئابووری و بازاڕی هاوبەش لە پرۆسەی بونیادنانی نەتەوەدا)، بەم جۆرە بۆچوون و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو:

 

سەرەتا سوپاسی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم بۆ ڕێكخستنی ئەم گفتوگۆیە و كۆكردنەوەی ئەم هەموو دەستەبژێرە سیاسیی و ئەكادیمییە، بۆ قسەكردن لەسەر پرسێكی گرنگی وەك «كاریگەریی ئابووری و بازاڕی هاوبەش لە پرۆسەی بونیادنانی نەتەوەدا»

بازاڕی هاوبەش ڕێككەوتنێكی ئابوورییە لە نێوان چەند وڵاتێكدا بۆ كەمكردنەوە، یان لادانی سنوورە ئابوورییەكان بە ئامانجی ئاسانكردنی گواستنەوەی كاڵا، خزمەتگوزاری، سەرمایە و هێزی كار، ئەم چەمكە بە دوو واتای ئابووری و سیاسی وەك یەكێتیی ئەورووپا، یان شوێنی- فیزیكی وەك بازاڕی زاهیدان لە ئێران دێت. لە نموونە دیارەكان، كۆمەڵەی ئابووریی ئەورووپا (١٩٥٨)، یەكێتیی ئەورووپای خاوەن ٢٧ ئەندام، بازاڕی هاوبەشی ئەمریكای باشوور و كۆمەڵەی ئەفریقای ڕۆژهەڵاتن، كە ئامانجیان بەهێزكردنی ئابووری و لادانی باجە گومرگییەكانە بۆ جووڵەی گشتیی كەس و سەرمایە. مێژووی دروستبوونی ئەم بازاڕە هاوبەشانە نیشانی دەدات كە چۆن تەواوكاریی ئابووری دەتوانێت ئاشتی و سەقامگیریی سیاسیی نێوان دەوڵەتان پتەوتر بكاتەوە.

بێگومان دامەزراندنی بازاڕێكی هاوبەشی ئابووری لە نێوان هەرێمی كوردستان و پارچەكانی دیكەی كوردستاندا، بەهۆی نەبوونی سەروەریی سیاسی، جیاوازیی قووڵی سیستمی نەختینەیی و دارایی وڵاتانی ناوچەكە، لە ڕووی واقیعییەوە كارێكی مەحاڵە. هەرێمی كوردستان بۆ پرسە نیشتمانی و سەروەرییەكان ناچارە بگەڕێتەوە بۆ حكومەتی فیدڕاڵ لە بەغدا، لەكاتێكدا ناوچەكانی دیكەش لە بڕیاری سیاسی بێبەشن. هەرچەندە ئاڵوگۆڕی بازرگانی هەیە، بەڵام ناهاوسەنگە، هاونیشتمانییانی پارچەكانی دیكەی كوردستان (باكوور، ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوا) ڕوو لە هەرێمی كوردستان دەكەن و كار دەكەن لە بوارەكانی تەكنیك و وەبەرهێناندا و ئەوان سووودمەند دەبن، لەكاتێكدا دەستكەوتی هاووڵاتیانی هەرێم تەنیا لە گەشتوگوزار و چارەسەری پزیشكیدا كورت بووەتەوە، ئەمەش بە قازانجی ئەوان دەشكێتەوە نەك هەرێم، ئەم پاشەكشە ئابوورییە وا دەكات هەرێمی كوردستان كەمتر سوودمەند بێت لە توانا داراییە گشتییەكانی ناوچەكە.

لە ناوخۆی هەرێمی كوردستاندا، دروستكردنی بازاڕێكی یەكگرتوو ڕووبەڕووی چەند بەربەستێك دەبێتەوە. لە ڕووی سیاسی و كارگێڕییەوە، دەستتێوەردانی حزبی و دابەشبوونی دەسەڵاتی ڕاستەقینە لە نێوان هەردوو زۆنی زەرد و سەوزدا بەربەستن. لە زۆنی سەوزدا، دامودەزگاكان بە كەمتەرخەم دەبینرێن لە ئاست كەموكووڕییەكاندا، لە كاتێكدا باشییەكانیش دەكرێنە دەستكەوتی تایبەتی لایەنەكانی باڵادەستی زۆنەكە. چارەسەرەكە بەئەلیكترۆنیكردنی كاروبارە كارگێڕیی و بانكییەكانە وەك پڕۆژەی هەژماری من و بەئەلیكترۆنیكردنی مامەڵەكانی مۆڵەت، گومرك و تەنانەت نەخۆشخانەش. لە ڕووی یاسایی و ژێرخانیشەوە، نەبوونی یاسای یەكگرتووی كێبڕكێ و لاوازیی لۆجیستیك و ڕێگاوبانەكان بەربەستێكی گەورەن.

نەبوونی ئابوورییەكی یەكگرتوو لە هەرێمی كوردستاندا، بۆ دابەشبوونی كارگێڕی و ململانێی توندی سیاسیی نێوان زۆنەكان دەگەڕێتەوە. دەستوەردانی حزبی بووەتە بەربەست لەبەردەم پڕۆژە چاكسازییەكانی وەك بەئەلیكترۆنیكردن و پڕۆژەكانی وەك «هەژماری من»، ئەمەش نادادپەروەری و قەیرانی خزمەتگوزاریی لێ كەوتووەتەوە. هەروەها داواكاریی لامەركەزییەت بووەتە هۆی جیاوازی لە دابەشكردنی پڕۆژەكاندا لەسەر بنەمای داهاتی ناوخۆیی هەر پارێزگایەك. ئەم ململانێیانە نەك تەنیا كەرتی گشتی، بەڵكو ژێرخانی سەرەكیی گەشەپێدانی ئابووریی نیشتمانیان پەك خستووە. سیستمی دارایی هەرێم ئێستا بە هۆی ئەم دابەشكارییە سیاسییەوە زیانی بەركەوتووە و متمانەی هاووڵاتیانی بە دامەزراوە داراییە فەرمییەكان بە تەواوی لاواز كردووە.

بۆ چاكسازی و كەمكردنەوەی پشتبەستن بە نەوت، پێویستە كەرتی تایبەت لە كەرتەكانی گەشتیاری، پیشەسازی و كشتوكاڵدا بەهێز بكرێت، بەتایبەت لە ڕێگەی پاڵپشتیكردنی پڕۆژە بچووكەكان و بەبازاڕكردنی بەرهەمە ناوخۆییەكان. پێویستە ئابوورییەكی تەواوكەر لە نێوان ناوچە جیاوازەكاندا بنیاد بنرێت، بۆ نموونە هەناری هەڵەبجە و هەنجیری ئاكرێ و كونجیی ئامێدی ببنە تەواكەری پیشەسازیی یەكتر، تا هەر دەڤەرێك بەپێی تایبەتمەندیی جوگرافیی خۆی ببێتە ناوەندی بەرهەمهێنانی بەرهەمێكی دیاریكراو و بازاڕی ناوخۆیی گەشە بكات. نایەكسانی لە گەشەپێدان كاریگەریی نەرێنی لەسەر هەستی هاووڵاتیبوون دروست دەكات. تەنیا لە ڕێگەی دادپەروەری و جێبەجێكردنی یاسا و بەهێزكردنی ژێرخانەوە دەتوانرێت ئابوورییەكی گشتگیر و یەكگرتوو بنیاد بنرێت كە سەقامگیریی درێژخایەن دەستەبەر بكات و متمانەی گشتی بگەڕێنێتەوە. لەم ڕوانگەیەوە، گەشەپێدانی هاوسەنگ لە نێوان پارێزگاكاندا زامنی بەهێزبوونی بنەماكانی نەتەوەسازی و پاراستنی قەوارەی دەستووریی هەرێمی كوردستان دەبێت لە داهاتوویەكی دوور و نزیكی ئەم نیشتمانەدا.

ئەم پەرتەوازەییە مەترسیی قووڵی كۆمەڵایەتی و سیاسی بەدوای خۆیدا هێناوە. لە ڕووی كۆمەڵایەتییەوە، چینایەتی، نادادپەروەری، لاوازبوونی هەستی چارەنووسی هاوبەش و كۆچی گەنجان دروست بووە، بە شێوەیەك كە بە هۆی هاندانی حزبییەوە بەشێك لە خەڵك دژی پڕۆژە نیشتمانییەكان دەوەستنەوە. لە ڕووی سیاسییەوە، بووەتە هۆی دابەزینی متمانەی گشتی، ململانێی بەردەوام و دروستكردنی كێشە و لەمپەر لەبەردەم دابینكردنی كارەبا، ئاو و سووتەمەنی بۆ شكستهێنان بە پڕۆژەكانی لایەنی بەرانبەر.

بۆیە پێویستە بازاڕی هاوبەشی كوردستان ببێتە هاندەرێك بۆ كەرتی تایبەت و سەرمایەدارانی ناوخۆیی، تا سەرمایەكانیان لە بازرگانیی كاتیی بەكاربەرەوە بگوازنەوە بۆ وەبەرهێنانی ستراتیژی لە كەرتە گرنگەكانی وەك پیشەسازی، كشتوكاڵ، وزە و گواستنەوە. ئەم ستراتیژە دەبێتە هۆی گەشەپێدانی هاوسەنگ، نەهێشتنی جیاوازییە ناوچەییەكان و بەهێزكردنی بنەما نیشتمانییەكان. بەم شێوەیە، تێكەڵبوونی بەرژەوەندییە داراییەكانی نێوان پارێزگاكان، ژێرخانێكی پتەو بۆ گوتارێكی سیاسیی هاوبەش فەراهەم دەكات و دواجار ناسنامەی نەتەوەیی لە توانەوە دەپارێزێت. ئەم پرۆسەیە زامنی داهاتوویەكی ئارامتر بۆ خەڵك دەكات و كاریگەرییە گەورەكانی فشارە دەرەكییەكان لەسەر كیانی سیاسیی ئێستای هەرێم بە تەواوی پووچەڵ دەكاتەوە.

گۆڕینی ستراتیژیەتی ئابووری لە هەرێمی كوردستان، كە لە ئێستادا بە قۆناغێكی هەستیاردا تێپەڕ دەبێت، لە مۆدێلێكی بەكاربەری پشتبەستوو بە داهاتی نەوتی، بەرەو ئابوورییەكی هەمەچەشنی پیشەسازی، كشتوكاڵ و وزە، پێویستییەكی مێژوویی و هەنووكەییە. ئەم پرۆسەیە لە ڕێگەی فراوانكردنی قەبارەی بازاڕی ناوخۆیی و پێشكەشكردنی ئاسانكاریی كاریگەر بۆ كەرتی تایبەت بەدی دێت، كە هاندەر دەبێت بۆ ڕاكێشانی سەرمایەی نیشتمانی بەرەو وەبەرهێنانی بەرهەمهێن لە بوارە جیاوازەكان و كەرتە ستراتیژییەكاندا، كە بنەمایەكی متمانەپێكراو بۆ داهاتوو دابین دەكەن.

گرنگترین دەستكەوتی ئەم گۆڕانكارییە، دابینكردنی ئاسایشی خۆراكە لە ڕێگەی دروستكردنی بازاڕێكی گەرەنتیكراو بۆ جووتیاران، كە تێیدا دڵنیایی تەواویان پێ دەدرێت لەسەر ساغكردنەوەی بەرهەمە جۆراوجۆرەكانیان. بونیادنانی زنجیرەی دابینكردنی ناوخۆیی یەكگرتوو، دامەزراندنی سایلۆ مۆدێرنەكان لە ناوچە جیاجیاكان و كارگە كشتوكاڵییە پیشەسازییە گرنگەكانی وەك زووم و داس لەگەڵ سەرجەم پڕۆژە هاوشێوەكانی دیكەی هاوبەش، یارمەتیدەر دەبن بۆ گۆڕینی كەرتی كشتوكاڵ لە چالاكییەكی سەرەتاییەوە بۆ پیشەسازییەكی پێشكەوتوو. لە لایەكی دیكەوە، سەپاندنی سیستمی گومرگیی هاوسەنگ و بەرزكردنەوەی باج لەسەر بەرهەمە هاوردەكراوەكان لە وەرزی پێگەیشتنی بەرهەمی خۆماڵیدا، هۆكار دەبن بۆ پاراستنی توانای كێبڕكێی بەرهەمی ناوخۆ و دابینكردنی داهاتی جێگرەوە بۆ حكومەت، ئەمە هاوشان دەبێت لەگەڵ دابینكردنی تەكنەلۆجیای پێشكەوتووی كشتوكاڵی، مۆدێرنكردنی كەرتی ئاودێری، بەكارهێنانی خانووی پلاستیكی و پەرەپێدانی كۆگا سەردەمییەكان كە پێكەوە ژێرخانی ئەم كەرتە گرنگە بەهێز دەكەن.

ئەگەر لە داهاتوویەكی نزیكدا هەنگاوی كردەیی بۆ یەكخستنی بازاڕی ناوخۆیی نەنرێت، قەوارەی دەستووری هەرێم ڕووبەڕووی مەترسی دەبێتەوە. نەبوونی ئابوورییەكی هاوبەش شەرعییەتی دامەزراوەكان لاواز دەكات، شارچێتی زیاتر بڵاو دەكاتەوە و نەوەی نوێ لە بەها نیشتمانییەكان نامۆ دەكات و دەبێتە هۆی كەرتبوونی كۆمەڵگە و كەمبوونەوەی ڕێزگرتن لە پیرۆزییەكانی نیشتمان.

هاووڵاتیبوون و هەستی نەتەوەیی بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ بەستراوەتەوە بە بوونی بازاڕێكی دادپەروەر كە تێیدا دەرفەتی كاركردنی شایستە و گەشەكردنی ئابووری بە شێوەیەكی یەكسان بۆ سەرجەم تاكەكان بەبێ هیچ جیاوازییەكی ناوچەیی دەستەبەر ببێت، دووركەوتنەوە لە دەستتێوەردانی حزبی و شارچێتی لە وەبەرهێنان، دابەشكردنی پڕۆژەكان و ڕەخساندنی دەرفەتی كار، هەستی پەراوێزخستن لە لای گەنجان دەگۆڕێت بۆ بەشدارییەكی كارا لە ئاوەدانكردنەوەی نیشتماندا.

بۆ بونیادنانی ئابوورییەكی یەكگرتوو لە هەرێمی كوردستاندا، پێویستە سەرجەم بەربەستە ناوخۆییەكان و دەستتێوەردانە حزبییەكان بنبڕ بكرێن، ئەمەش پێویستی بە جێبەجێكردنی پڕۆژەی هاوبەشی نیشتمانی و گشتگیر هەیە لە بوارەكانی ڕێگەوبان، سیستمی دارایی بانكەكان و پڕۆسە گرنگە ئەلیكترۆنییەكاندا. براندكردنی نیشتمانیی بەرهەمەكان بە مۆركی كوردی لەبری بە ناوچەیی كردنیان، هەنگاوێكی گرنگە بۆ دروستكردنی ناسنامەیەكی نیشتمانی، لەم چوارچێوەیەدا، دامەزراوەكانی حكومەت، زانكۆكان و ژوورە بازرگانییەكان خاوەن ڕۆڵی سەرەكین. حكومەت پێویستە كار بۆ دەركردنی یاسای نوێ، ئاسانكاریكردنی كارەكان (بەئەلیكترۆنیكردنی مۆڵەت، پاسپۆرت، گومرك و كەرتی تەندروستی) و پێشخستنی كارە بانكییەكان (هەژماری من) بكات، لە هەمان كاتدا، زانكۆكان دەبێت توێژینەوە زانستییەكانیان ئاراستەی پێداویستییە ڕاستەقینەكانی بازاڕ بكەن و پڕۆگرامەكانی خوێندنی باڵا بە تەواوی لەگەڵ خواستەكاندا بگونجێنن، پاڵپشتی تەواو لە بیرۆكە نوێیەكانی قوتابیان بكەن و سەرمایەی مرۆیی پێویست ئامادە بكەن. ژوورە بازرگانییەكانیش پێویستە تۆڕی بازرگانی ڕێك بخەن، كۆنفڕانس و پێشانگە ناوخۆییەكان ساز بكەن، داكۆكی لە بازاڕی ئازاد بكەن، جۆری بەرهەمەكان بەرز بكەنەوە و كێبڕكێی دادپەروەرانە بپارێزن.