گەرووی هورمز كە پێگەیەكی ستراتیژیی هەیە، لە ئێستادا بوووەتە هۆكاری گرژی و ئاڵۆزی و سەرچاوەی نیگەرانیی گەورە لە سیاسەتی ناوچەی كەنداودا. لە كاتێكدا بارگرژییەكان بەردەوامن، پرسیاری سەرەكی ئەوەیە ئایا ئێمە بەڕاستی لە سەروبەندی گۆڕانكارییەكی بنەڕەتیداین لە سیستمی ئاسایشی ناوچەكەدا، یان ئەوەتا ئەمە تەنیا قەیرانێكی كاتییە؟. لەم ڕووەوە گوڵان چاوپێكەوتنێكی لەگەڵ جۆزێف كێچیچیان ئەنجام دا، كە خاوەنی بڕوانامەی دكتۆرایە لە بواری كاروباری دەرەوە، كە لە زانكۆی ڤیرجینیا بەدەستی هێناوە و وانەبێژ بووە لە زانكۆی كالیفۆڕنیا و لە ئێستادا توێژەری باڵایە لە سەنتەری مەلیك فەیسەڵ بۆ توێژینەوە و دیراساتی ئیسلامی لە ڕیاز لە عەرەبستانی سعودیە و خاوەنی كتێبی (عێراق و ئێران و وڵاتانی كەنداو)ـە، ئەم چاوپێكەوتنەش هەوڵ دەدات ڕوونی بكاتەوە كە چۆن ئەم دۆخە كاریگەریی لەسەر ئایندەی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و هاوسەنگیی هێز لە ناوچەكەدا هەیە.

 

* بۆ چەندین ساڵە، حكومەتەكانی وڵاتانی كەنداو وەك سامانێكی ستراتیژی نەك مەترسی لە گەرووی هورمزیان ڕوانیوە، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا ئێمە ئاڵوگۆڕێكی بنەڕەتی لە سیستمی ئاسایشی ناوچەی كەنداودا دەبینین، یان ئەو بارگرژییەی ئێستا هەیە تەنیا قەیرانێكی كاتی و تێپەڕە؟

- بە هۆی شەڕی پەیوەست بە ئێرانەوە، جیهان لە سەروبەندی ئاڵوگۆڕێكی گەورەدایە لە بواری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا، بە داخەوە ئەمە قەیرانێكی ئاسایی نییە و هێشتا نازانین تەنگژەی گەرووی هورمز چۆن كۆتایی دێت و بە چ بارێكدا دەكەوێت، حكومەتەكانی كەنداویش خۆیان لە قەیرانێكدا بەدی دەكەن: مەترسیی بارگرژییە بەردەوامەكان لە بەرانبەر بوونێكی دەرەكیی درێژخایەن -بوونی هێزی دەرەكی- كە بۆ ساڵانێكی دوور و درێژی داهاتوو كاریگەرییان لەسەر دەرئەنجامەكان دەبێت.

* ئێوە توێژینەوەتان هەیە لەبارەی سیاسەتی دەرەوەی عومان، ئایا ئەم وڵاتە دەتوانێت وەك میانگیرێكی بێلایەن ڕۆڵێكی مێژوویی هەبێت، لە سەروەختێكدا كە كاراكتەرە هەرێمایەتییەكانی لەژێر كاریگەریی گوشاری زیاتردان، یان ئەوەتا خۆی لە دۆخێكدا دەدۆزێتەوە كە چیتر نەتوانێت پارێزگاری لەم پێگە بێلایەنەی خۆی بكات؟

- من پێموایە سەڵتەنەی عومان ئاراستەی سیاسەتی دەرەكیی خۆی ناگۆڕێت، ئەویش لەبەر ئەوەی بەرژەوەندییە ستراتیژییەكانی گۆڕانكارییان بەسەردا نایەت، وەك زامنكارێك بۆ هاتوچۆی ئازاد بە گەرووی هورمزدا، ئەوا سەڵتەنەی عومان خوازیاری ئەوە دەبێت كە سەرجەم لایەنەكانی ناوچەكە ناكۆكییەكان بێ پەنابردنەبەر توندوتیژی یەكلا بكەنەوە، لەبەر ئەوە باوەڕم وایە مەسقەت كار دەكات بۆ لێكنزیكردنەوەی لایەنە بە شەڕهاتووەكان و بێلایەنیی ئەم وڵاتەش بژارەیەكی ستراتیژییە و وڵاتانی دیكەی كەنداویش پشتیوانی لەم بژارەیە دەكەن.

* ئێمە دەزانین كە شەرعییەتی سیستمە پاشایەتییەكانی وڵاتانی كەنداو پەیوەست بوون بە سامان و سەقامگیرییەوە، ئایا پشێوییەكانی پەیوەست بە گەرووی هورمز، بەتایبەتی ئەگەر درێژە بكێشن، تا چەند دەبنە هۆی گۆڕینی حیساباتی ئابووری و سیاسیی ئەم وڵاتانە؟

- كەڵەكەكردنی سامانی زیاتر لە ئێستادا بووەتە پێویستییەك بۆ ئەنجومەنی وڵاتانی هاریكاریی كەنداو، چونكە دەوڵەتە ئەندامەكانی چیتر ناتوانن بۆ بەدیهێنانی گەشە و بووژانەوە تەنیا پشت بە سەرچاوە سرووشتییەكان ببەستن، ئەمەش بەو مانایە دێت كە سەرجەم حیساباتە ئابووری و سیاسییەكانیان پێویستی بە سەرەتا و دەستپێكێكی نوێ هەیە، ئەویش بریتییە لە خوڵقاندنی سامانی زیاتر لە ڕێی هاندانی وەبەرهێنانەوە، بە پێچەوانەشەوە، ئەو سامانەی هەیانە وردە وردە كەم دەبێتەوە.

* بەراورد بەو وڵاتە عەرەبییانەی كە سیستمی كۆماری تێیاندا باڵادەستە، ئەوا سیستمە پاشایەتییەكانی كەنداو توانیویانە سەختی و دژوارییەكان تێپەڕێنن؟ ئایا پێتوایە بتوانن ئەم پشێوی و شڵەژانەی ئێستاش تێپەڕێنن؟

- من پێم وایە توانای وڵاتانی كەنداو بۆ تێپەڕاندنی سەختی و پشێوییەكان بۆ چەند هۆكارێك دەگەڕێتەوە:

1- نەبوونی ئایدیۆلۆژیایەك كە ئامانج لێی لەناوبردنیان و جێگرتنەوەیان بێت بە سیستمێكی باشتر.

2- پشتبەستنێكی پتەو بە بەها كۆمەڵایەتی و ئایینییەكان كە بەرگەی زەمەن و هەلومەرجەكانیان گرتووە.

3- دانیشتووانێكی كەم، بەڵام خۆڕاگر كە دەسەڵاتی پاشایەتییان قبووڵ كردووە. هەروەها بوونی هاوبەشێكی دەرەكیی متمانەپێكراو لە ڕۆژگاری سەدەی بیستدا بۆ پاراستنی ئاسایشی ئەم ناوچەیە هاوكار بوو بۆ ئەم وڵاتانە. لە سەرووی هەموو ئەوانەوە، وڵاتە عەرەبییە پاشایەتییەكان سیستمێكی حوكمڕانییان پیادە كردووە كە لەگەڵ كۆمەڵگەی موحافیزكارەكاندا دەگونجێت.

* جگە لەو قەیرانەی لە ئێستادا هەیە، ئایا پێتوایە سەرەكیترین پرس چییە كە ڕووبەڕووی سیستمە پاشایەتییەكانی ناوچەی كەنداو دەبێتەوە لە سەدەی بیست و یەكدا، ئایا ڕكابەریی هەرێمایەتییە، دەستاودەستكردنی دەسەڵاتە، ئاڵوگۆڕی ئابوورییە، یان هێنانەئارای گرێبەست و ڕێككەوتنێكی نوێیە لە نێوان دەوڵەت وكۆمەڵگەدا؟

- من پێموایە سیستمە پاشایەتییە عەرەبییەكان پێویستییان بەوەیە چارەسەری ڕكابەرییەكانیان بكەن لەگەڵ ئێران و عێراق و یەمەندا، هەروەها پێویستییان بە میكانیزمی دەستاودەستكردنە كە ئێستا سەقامگیری لە شەش وڵاتی كەنداودا بەدی هاتووە، بە شێوەیەكی سرووشتی، ئالنگارییە گەورەكە بریتییە لە ئاڵوگۆڕی ئابووری، كە دەبێت ئەولەوییەتەكە ببێتە خوڵقاندنی سامانی زیاتر. بە دڵنیاییەوە، لەبەر ئەوەی ئەم حوكمڕانییانە پاشایەتین، ئەوا ڕەنگە زۆر بە پێویستی نەزانن ڕێككەوتنێكی نوێی سیاسی بكەن لە نێوان حوكمڕان و حوكمڕانیكراوەكاندا، بەڵام ڕەنگە ڕێگەچارەكە بریتی بێت لە دروستكردنی پاشایەتیی دەستووری، ڕەنگە عومان یەكەم وڵات بێت ئەم میكانزیمە بگرێتەبەر. من نازانم كەی ئەمە ڕوو دەدات، بەڵام وا دیارە ئەم وڵاتانە ڕێگەچارەیەكی دیكەیان لە بەردەمدا نەبێت.

* ئایا چ وانەیەكی ستراتیژی هەیە كە پێویستە حوكمڕانەكانی ناوچەكە لە ڕابردووی ئەم ناوچەیەوە لەبەرچاوی بگرن لە پەیوەندی بەو نادڵنیاییەی تەنگژەی گەرووی هورمز، كە لە تێكڕای ناوچەكەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دروستی كردووە؟

- ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ ڕابردوو، ئەوا پێموایە ئەو وانەیەی دەبێت لە بەرچاوی بگرین، ئەوەیە كە نابێت وڵاتانی كەنداو هەوڵی هێزەكانی دیكە بۆ سەپاندنی هەژموونی خۆیان بەسەر ئەم ناوچەیەدا نادیدە بگرن.

* ئایا دەتوانین بڵێین كە ئەم ناوچەیە پێی ناوەتە ڕۆژگاری ئاوابوونی هەژموونی ئەمریكا بەسەر سیاسەتی هەرێمایەتییەوە؟ ئایا ئەگەر لە دە ساڵی داهاتوو بڕوانین، پێویستە سەرنجەكانمان لەسەر چ ئاماژە و پێشهاتەیەك بن؟

-  من پێموایە ناكرێت لە ئێستادا ئەمە بڵێین، چونكە پێ ناچێت بەم نزیكانە ڕۆڵی ئەمریكا پاشەكشە بكات، لە ماوەی دەیەی داهاتووش، دەبێت دەوڵەتانی كەنداو هەڵسەنگاندنەوە و پێداچوونەوە بە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانیاندا بكەن، ئەمە ئەگەر بیانەوێت بەردەوام بن و گەشە بكەن.

* ئێوە بەشێكی زۆری ژیانی پیشەییتان تەرخان كردووە بۆ توێژینەوە لەبارەی پەیوەندیی نێوان حوكمڕانی و سەقامگیری لە ناوچەی كەنداودا، ئایا هێشتا پێتانوایە سەقامگیری باشترین ئاماژەیە بە حوكمڕانیی كارا، یان لەم ڕووەوە ئاڵوگۆڕێك هاتووەتە ئاراوە؟

- لە ڕاستیدا، بەبێ بوونی سەقامگیریی ناوخۆیی و هەرێمایەتی، دەوڵەتانی كەنداو ڕووبەڕووی دۆخی شۆڕشگێڕی دەبنەوە، كە ئەمەش هەمیشە مایەی مەترسییە بۆ هەر كۆمەڵگەیەك، لەبەر ئەوە تەنانەت ئەگەر دەوڵەتانی ئەنجومەنی هاریكاریی كەنداو هەوڵی بەدیهێنانی جۆرێكی دیكەی بەرپرسیارێتی بدەن، ئەوا تاكە پێوەری گرنگ لەبارەی تەبایی ناوخۆییەوە بریتی دەبێت لە سەقامگیریی كۆمەڵایەتی و ئابووری، تێكڕای وڵاتانی كەنداو حوكمڕانیی سیاسیی شەرعییان هەیە، بەڵام پێویستە حكومەتەكان سەقامگیری دەستەبەر بكەن، تەنیا ئەمەش زامنی خوڵقاندنی سەروەت و سامان دەبێت.

* ئەوە ئاشكرایە كە ڕكابەریی هەرێمایەتی كاریگەریی گەورەی هەیە لەسەر عێراق، ئایا پێتوایە ئەم وڵاتە دەرفەتی هەیە بۆ ئەوەی ببێتە پایەی سەقامگیریی هەرێمایەتی لە كاتێكدا كە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دووبارە بە دۆخێكی پڕ لە نادڵنیاییدا تێدەپەڕێت، یان ئەوەتا ناكۆكی و ڕكابەرییەكان عێراق دەستوپێوەند دەكەن؟

-  عێراقی دوای حزبی بەعس هێشتا لە بزاوتدایە و ڕووبەڕووی ئالنگاروی بنەڕەتی بووەتەوە، بەڵام خۆشبەختانە، سەرەڕای بارگرژییە ئیتنی و ئایینییەكان، ئەوا سەروەت و سامانی عێراق (هەر لە توانا مرۆییەكانەوە تاوەكو سەرچاوە سرووشتییەكانی وەك نەوت و ئاو) دەبنە هۆی ئەوەی بتوانێت سەقامگیریی ناوخۆیی بەدەست بهێنێت، لە ڕاستیدا ئەمە ئالنگارییەكی گەورەیە و دەبێت سەركردەكانی بەسەریدا زاڵ بن، لە هەمان كاتدا دەرفەت هەیە بۆ ئەوەی عێراق پەیوەندیی نزیكی لەگەڵ ئەردەن و وڵاتانی هاریكاری كەنداو هەروەها لەگەڵ سووریا و لوبنان هەبێت. دەبێت عێراق لە نزیكەوە چاودێریی دۆخی ئێران و توركیا بكات و هەوڵی دروستكردنی پەیوەندیی باش بدات لەگەڵ تاران و ئەنكەرە.