پڕۆفیسۆر مێرێرا گودینا جێفی بۆ گوڵان: كەمتەرخەمیی سەركردایەتیی سیاسی بووەتە هۆی لاوازبوونی پڕۆژەی فیدڕاڵیزم لە عێراق و ئەسیوبیا
مێرێرا گودینا جێفی، پڕۆفیسۆری زانستی سیاسی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانە لە زانكۆی ئەدیس ئەبابا لە وڵاتی ئەسیوبیا، تایبەتمەندی چەند بوارێكی گرنگە، وەك بە دیموكراتیكردن و سیاسەتی ڕاگوزەری لە ئەفریقا- بەتایبەتی ئەسیوبیا- دیراساتی پەیوەست بە ئاشتی و ناكۆكییەوە، پرسەكانی فیدڕاڵیزم و فرەیی و كۆمەڵگەی مەدەنی، لەم بوارەشدا چەندین كتێب و توێژینەوەی هەیە.
لە كاتێكدا پرسی فیدڕاڵیزم لە زۆرێك لە وڵاتانی جیهاندا وەك ئامرازێك بۆ بەڕێوەبردنی فرەیی نەتەوەیی و پاراستنی یەكگرتوویی دەوڵەت بەكاردێت، ئەزموونی ئەسیوبیا پرسیارێكی گرنگ دەخاتە ڕوو: ئایا فیدڕاڵیزم دەتوانێت ببێتە چارەسەرێك بۆ كێشە مێژووییەكان، یان دەتوانێت ببێتە هۆی زیادبوونی ناكۆكی و دابەشبوون؟ لەم چاوپێكەوتنەدا، پڕۆفیسۆری زانستی سیاسی لە زانكۆی ئەدیس ئەبابا، لە ڕووی پەیوەندیی نێوان فیدڕاڵیزم، دیموكراسی و حوكمڕانییەوە لە ئەسیوبیا ورد دەبێتەوە و ڕەخنەیەكی توند لە جێبەجێكردنی ئەم سیستەمە دەخاتە ڕوو. بە پێی دیدی ئەو، فیدڕاڵیزم لە ئەسیوبیا زیاتر ڕواڵەتێكی سیاسییە، نەك سیستەمێكی كارا و دیموكراتیك. لە هەمان كاتدا، بەراوردێكی ناڕاستەوخۆ لەگەڵ حاڵەتی وڵاتانی وەك عێراقیش دەكرێت، كە تێیدا فیدڕاڵیزم بە شێوەی جیاواز بەكاردێت و پرسیار دروست دەكات لەسەر پابەندبوون بە دەستور و هاوسەنگیی نێوان ناوەند و هەرێم.
* سەرەتا دەمانەوێت بزانین هەڵسەنگاندنی ئێوە چییە بۆ سیستمی فیدڕاڵیزم لە ئەسیوبیا؟ ئایا گرنگترین دەستكەوت و خاڵە لاوازەكانی ئەم سیستمە لە وڵاتەكەی ئێوەدا چییە؟
- لە ڕاستیدا دەتوانین بڵێین كە ئەوەی لەم وڵاتەدا هەیە، فیدڕاڵیزمە لە ڕووی ڕواڵەت و ڕووكەشەوە و لە پراكتیزدا بەنامەركەزیكردنە. هەروەها خاڵییە لە ناوەڕۆكی دیموكراتی، بۆیە دەتوانین بڵێین: «فیدڕاڵیزمە لە سایەی دەوڵەتێكی تاكڕەودا». واتە ئەوەی پێی دەڵێین: «حوكمڕانیی هاوبەش» لە ئاستێكی زۆر بەرتەسكدا پیادە دەكرێت، هەروەها ئەوەی پەیوەندی بە خۆحوكمڕانییەوە هەبێت، ئەوا لە ئاست و مەودایەكی زۆر بچووكدا مومارەسە دەكرێت. ڕەنگە ئەوەش لەبەر ئەوە بێت كە تەنیا پارتێك تێكڕای دامەزراوەكانی حوكمڕانی كۆنتڕۆڵ كردووە، هەر لە ئاستەكانی سەرەوە تاوەكو ئاستەكانی خوارەوە. كەواتە دەكرێت ئەوە دووپات بكەینەوە كە ئەوەی لە ئەسیوبیا هەیە، تەنیا ڕواڵەت و ڕووكاری فیدڕاڵییە.
* كەواتە دەتوانین بڵێین: ئەو فیدڕاڵیزمەی لە ئەسیوبیا هەیە، نەیتوانیوە ستەم و نادادییە مێژووییەكان ڕاست بكاتەوە و چارەسەریان بكات، بە تایبەتی ئەوەی پەیوەست بێت بە فرەنەتەوەییەوە؟
- نەك هەر لەم ڕووەوە شكستی هێناوە، بەڵكو ستەم و نادادیی دیكەی زیاد كردووە. ئەوەتا شەڕی هەرێمی تیگرەی هاتووەتەوەئارا، هەروەها لە هەرێمی ئەمهارا، كەواتە نزیكەی تێكڕای وڵاتەكە لە باری شڵەژان و ناسەقامگیریدایە، حكومەتیش بڕیاری دا، فڕۆكەی بێفڕۆكەوان (درۆنەكان) دژ بە یاخیبووە مەحەلییەكان بەكار بهێنێت. كەواتە كێشەكە ئەوەیە كە نەك ستەم و چەوساندنەوەی مێژووی چارەسەر نەكردووە، بەڵكو نادادیی دیكەی هێناوەتەئاراوە.
* لەم ڕوانگەیەوە ئایا ڕەوایە بڵێین: ئەو فیدڕاڵیزمەی لە ئەسیوبیا هەیە، بووەتە هۆی بەدامەزراوەییكردنی دابەشبوونە ئیتنییەكان، لەبری ئیدارەدانی ئەم دابەشبوونانە، یان چارەسەركردنیان؟
- نەك هەر ئەوە، بگرە ئەم فیدڕاڵیزمە وەك ئامرازێك بەكارهێنراوە بۆ دابەشكردنی حوكمڕانی، بەڵام كێشەكە ئەوەیە نە بە مەبەست و بە ئاراستەی بەهێزكردنی كۆمەڵگە لۆكاڵییەكان بووە. واتە پارتە سیاسییەكان، پێشتری و ئێستاشی لەگەڵدا بێت، فیدڕاڵیزم بۆ دروستكردنی دووبەرەكی بەكار دەهێنن، بۆ سیاسەتی پەرتكردن و زاڵبوون، نەك بۆ مەبەستی بەهێزكردنی هاووڵاتییان و پاراستنی مافەكانی تاكەكەس.
* كەواتە ئێوە هاوڕان لەگەڵ ئەوەی كە بێ بوونی دامەزراوەی دیموكراتی، فیدڕاڵیزم ناتوانێت بەردەوام بێت و درێژە بكێشێت. ئایا ئەمە كێشەی سەرەكیی وڵاتی ئەسیوبیا نییە، مەبەستم نەبوونی دامەزراوەی بەهێزی دیموكراتییە؟
- ئەمە دەقاودەق وایە، ناكرێت بە بێ بوونی دیموكراسی وێنای فیدڕاڵیزم بكەین. لە بنەڕەتدا، فیدڕاڵیزم بریتییە لە بەدیهێنانی خواستەكانی كۆمەڵگە لەسەر ئاستە مەحەلییەكە و لە خۆبەڕێوەبەری و هاوبەشیكردن لە دەسەڵات و ڕێككەوتن لەسەر كۆنتڕۆڵكردنی سەرچاوەكان. كەواتە ناتوانین بیر لە پرسی پەیوەست بە یەكسانی بكەینەوە، بە بێ بوونی بناغەیەكی دیموكراسی و بوونی دامەزراوەی كارایی دیموكراسی. بەڵام لە وڵاتی ئێمەدا، جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان لە ئارادا نین،واتە تێكڕای دامەزراوەكان، با بڵێین حكومەتی مەركەزی، لە نێویاندا دەستەی هەڵبژاردن، دەسەڵاتی دادوەری، دامەزراوە ئەمنییەكان، سوپا و هێزی پۆلیس، لەلایەن یەك پارت و یەك گرووپەوە كۆنتڕۆڵ كراون. دواتر لە فیدڕاڵیزمدا پێویست بەوە دەكات حكومەت لەسەر بنەمای ڕەزامەندیی خەڵك كار بكات، بەڵام ئەوەی لە وڵاتی ئێمەدا ئەوەی بەدی دەكرێت، ئەوەیە كە فیدڕاڵیزم تەنیا لەسەر ئاستی تیۆری و پرەنسیپەكان لە ئارادایە و ئەوەی لە واقیعدا دەگوزەرێت، پێچەوانەی فیدڕاڵیزمە. چونكە ئەوەی هەیە، ئەوەیە كە حكومەتی مەركەزی دەیەوێت دووبەرەكی و دابەشبوون لە نێو خەڵكدا دروست بكات، بۆ ئەوەی كۆنتڕۆڵیان بكات، و ئەم حكومەتە تەواو و تێكڕای دامەزراوەكانی كۆنتڕۆڵ كردووە.
* باشە بە تێڕوانینی ئێوە كێشەكە لە خودی بونیادە فیدڕاڵییەكەدایە، یان لە شكستی سەركردایەتیی سیاسیی وڵاتەكەدایە كە وەك پێویست پێیەوە پابەند نەبوون، ئەم پرسیارە بۆ ئەوە دەكەین، چونكە لە عێراقیشدا كێشەی هاوشێوە بەدی دەكرێت و زۆر جار هەرێمی كوردستان دەسەڵاتدارانی بەغدا لە بەرانبەر جێبەجێكردنی فیدڕاڵیزمدا بە كەمتەرخەم دەزانن؟
– ڕەنگە كێشەی هاوشێوە هەبێت لە نێوان عێراق و ئەسیبوبیا لە پەیوەندی بە پابەندبوون بە فیدڕاڵیزمەوە، بەڵام ئەوەی لەبارەی وڵاتەكەی خۆمەوە دەتوانم بیڵێم، ئەوەیە كە كێشە مەترسیدارەكە بریتییە لە شكستهێنانی سەركردایەتیی سیاسی، چونكە سەركردایەتیی سیاسیی ئەم وڵاتە هەمیشە بەو شێوەیە فیدڕاڵیزم پیادە دەكەن، كە ببێتە هۆی زامنكردنی مانەوەیان لە دەسەڵاتدا، لە ڕێی دروستكردنی دووبەرەكی لەناو كۆمەڵگە و پابەندبوونێكی ڕواڵەتی بە پرەنسیپ و مافە دەستوورییەكانەوە. مەبەستم ئەوەیە بڵێم: كەلێنی نێوان پرەنسیپی فیدڕاڵی و هەلومەرجە واقیعییەكە، گەورەیە. چونكە ئەوەی لە واقیعدا هەیە، حوكمڕانیی تاك حزبییە. كە هەم كۆنتڕۆڵی حكومەتی مەركەزی و هەم كۆنتڕۆڵی هەرێمەكانی كردووە، جگە لە هەرێمی تیگرەی، كە لە ڕووی ئەمری واقیعەوە هەرێمێكی سەربەخۆیە. لەم ڕوانگەیەوە ئەگەر وەڵامەكە پوخت بكەمەوە، ئەوا پڕۆژەی فیدڕاڵیزم لە ئەسیبوبیا شكستی هێناوە، ئەویش لەبەر ئەوەی سەركردایەتیی سیاسیی ئەم وڵاتە تینووی دەسەڵاتن و ئەم سەركردایەتییە نەیتوانیوە دەوڵەت و كۆمەڵگەی ئەسیوبی بەرەو دیموكراتی ببات. لە ڕاستیدا لە زانستی سیاسەتدا دەستەواژەیەك هەیە پێی دەوترێت «بە تایبەتكردنی دەوڵەت»، واتە كاتێك دەوڵەت تایبەت دەبێت بە تەنیا گرووپێك و تێكڕای دەوڵەتەكەش تەنیا بۆ بەدیهێنان و برەوپێدانی بەرژەوەندیی ئەو گرووپە كار دەكات. بەم شێوەیە ڕێوشوێنە فیدڕاڵییەكان لە ئەسیوبیا بێتوانان لە پشتیوانیكردن بەڕێوەبردنی قۆناغی ڕاگوزەریی دیموكراتی، بۆیە لەم ڕووەوە پێویستی بە چاكسازیی بەرچاو هەیە. لێرەدا دەمەوێت ئەوەش بڵێم كە هەر لە سەرەتاوە مەبەست و ئامانجەكە ئەوە بوو، كە ئەو مۆدێلە بەدی بهێنرێت كە زانای سیاسیی ئەمریكی، سامۆێڵ هانتیگتۆن پێشنیاری كرد – كە بانگهێشتی ئەسیوبیا كرابوو بۆ گەڵاڵەكردنی ڕاسپاردەكانی خۆی-، ئەویش بریتی بوو لەو مۆدێلەی كە پارتە سیاسییەكان زاڵبوون بەسەریدا، ئەویش بەو واتایەی كە ئیدارەی بنەڕەتیی ئەسیوبیا تەنیا لەژێر كۆنتڕۆڵی یەك پارتی حوكمڕاندا بێت، كێشەكەش لێرەدایە، واتە هەر لە سەرەتاوە ئامانجەكە بریتی بوو لە كۆنتڕۆڵكردنی دەسەڵات و دواتر دەستەبەكردنی مافەكان، لە ڕووی تیۆرییەوە، بەڵام بەدیهێنانی ئەو مافانەش نەهاتەئاراوە و پێچەوانەی ئەمە ڕوویدا، ئەمەش شكستی سەركردایەتیی ئەم وڵاتەیە. كێشەكەی دیكە بریتییە لەوەی حكومەت گرووپێك دژ بە گرووپێكی دیكە بەكار دەهێنێت.
* دەتوانن زیاتر ئەمە ڕوون بكەنەوە؟
- لە ڕاستیدا ئەوەی هەیە، دەكرێت بەو شێوەیەش ناوزەدی بكەین كە بریتییە لە بەبازرگانیكردنی سیاسەت، واتە زامنكردنی گرووپێك لە ڕێی دەستەبەركردنی داراییەوە بۆی، بۆ ئەوەی لە دژی گرووپێكی دیكە بەكاری بهێنن، ئەمە حاڵەت و پراكتیزێكی بەربڵاوە.
* ئێوە تا چەند گەشبینین بە ئایندەی فیدڕاڵیزم لە ئەسیوبیا؟
- ئەوەی لە ئێستادا لەم وڵاتەدا دەگوزەرێت، شڵەژان و ناسەقامگیرییە. سێ هەرێمە سەرەكییەكەی وڵاتەكە، واتە نزیكەی لە سەتا 70ی دانیشتوانی وڵاتەكە بە شێوەیەكی مەترسیدار كەوتوونەتە ژێر كاریگەریی قەیرانەكەوە. لەبەر ئەوە زۆر زەحمەتە بزانین كە ئایندەی ئەم وڵاتە بەرەو كوێ دەچێت. لە زانستی سیاسیدا ئێمە باس لە سیناریۆ دەكەین. كەواتە سیناریۆی یەكەم بریتییە ئەوەیە كە ئەو قەیرانەی ئێستا بەردەوام بێت و پشێوی درێژە بكێشێت. سیناریۆی دووەم - كە كەمتر ڕێی تێدەچێت- ئەوەیە كە پارتی حوكمڕان دەست بداتە چارەسەری هەندێ لە كێشەكان و وڵاتەكە بەرەو هاودەنگی نیشتمانی ببات و بەرەو حوكمڕانیی دیموكراسی هەنگاو هەڵبگیرێت. سیناریۆی سێیەمیش ئەوەیە كە هێزەكانی باكووری وڵاتەكە كە ژمارەیان زۆرە، بەرەو پایتەخت پێشڕەوی بكەن. لێرەشدا من دڵنیا نیم لەوەی بتوانرێت بەر بەم پێشهات و پەرەسەندنانە بگیرێت و كۆتایی بەم قەیران و تەنگژانە بهێنرێت. ڕەنگە لە كۆتاییدا دۆخی ئەسیوبیاش بە هەمان شێوەی سۆماڵ كۆتایی پێبێت و هەمان چارەنووسی هەبێت. مەبەستم لە ڕووخانی دەسەڵاتی مەركەزییە، كە لە دەرئەنجامدا نەتوانرێت كۆمەڵگە و دەوڵەتەكە بە شێوازێكی ئەرێنی و بنیادنەر ڕێك بخرێتەوە. هەروەها ئەگەرەكانی هاوشێوەی چارەنووسی یوگسلافیا و یەكێتیی سۆڤیەتیش لە ئارادان، مەبەستم لەبەریەك هەڵوەشانەوەی وڵاتەكە و پارچە و پارچەبوونیەتی، ئەوە بوو لە كاتی هەڵوەشاندنەوەی یەكێتیی سۆڤییەتدا كەس هیچی لەدەست نەهات و كەس نەیتوانی كارێك بكات لەم ڕووەوە. لێرەدا دەمەوێت ئەوە بڵێم كە ئەسیوبیاش ڕووبەڕووی چەندین كێشە بووەتەوە و ئایندەی ئەم وڵاتەش نادڵنیایی باڵی بەسەردا كێشاوە.
