ماسیۆ ستیڤن پڕۆفیسۆری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لە زانكۆی هێڵمۆت شمیدت بۆ گوڵان: تەنگژەی هورمز دەریخست ناكۆكییەكی هەرێمایەتی دەتوانێت جیهان بهەژێنێت
ماسیۆ ستیڤن، پڕۆفیسۆر و توێژەرە لە زانكۆی «هێڵمۆت شمیدت» لە ئەڵمانیا، تایبەتمەندە لە بواری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان، دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان، هێزە هەڵكشاوەكان، ئابووری و سیاسەتی جیهانی. لە سەردەمێكدا كە جیهان بە هۆی ناكۆكییە چەكدارییەكان، ڕكابەریی هێزە مەزنەكان، گۆڕانی كەشوهەوا و ئاڵۆزییە ئابوورییەكانەوە، ڕووبەڕووی گۆڕانكارییە گەورەكان بووەتەوە، پرسی داهاتووی حوكمڕانیی جیهانی و كارایی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان بووەتە یەكێك لە گرنگترین بابەتەكانی وتووێژی سیاسی و ئەكادیمی. لەم چاوپێكەوتنەدا، باس لە دابەشبوونی هێزی جیهانی، داكشانی هاوكاریی نێودەوڵەتی، ڕكابەریی نێوان هێزە گەورەكان و كاریگەریی تەنگژە هەرێمایەتییەكان وەك بارودۆخی تەنگەی هورمز لەسەر ئاسایش و ئابووریی جیهانی دەكەین، هەروەها هەوڵ دەدەین ڕۆشنایی بخەینە سەر ئەوەی چۆن جیهان دەتوانێت لە نێوان ڕكابەری و هاوكاریدا ڕێگەیەك بۆ سەقامگیری و هاوكاریی كاراتر بدۆزێتەوە.
* زۆرێك لە شرۆڤەكاران پێیانوایە كە ئەو دۆخەی لە ئێستادا لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی لە ئارادایە، بریتییە لە «فرەجەمسەری بێ بوونی فرەلایەنی» واتە پێیانوایە لەم ساتەوەختەدا دەسەڵات لەسەر ئاستی جیهان دابەش بووە و هاوكاریی نێودەوڵەتی داكشاوە. ئایا ئەمە چ هەڕەشەیەكی لەسەر سەقامگیریی نێودەوڵەتی دروست كردووە و ئایا دەكرێت و پێویستە چی بكرێت لەم ڕووەوە؟
- لە ڕاستیدا ئاماژەی داكشانی هاوكاریی نێودەوڵەتی بەدی دەكرێت، ئەمەش لە كەمبوونەوەی كارایی ڕێكخراوە جیهانییە گەورەكاندا بەدی دەكرێت، وەك ڕێكخراوی بازرگانیی جیهانی و ئەنجومەنی ئاسایشی ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان، هەروەها گۆڕانی دۆخەكە لە ئاوێتەبوونی ئابوورییەوە بۆ هەوڵدان بۆ كەمكردنەوەی لاوازییە ئابوورییەكان، سەرباری ئاڵۆزبوونی باری ئەمنی لەسەر ئاستی جیهان، بەڵام من ئەمە بە فرەجەمسەریی بێ بوونی فرەلایەنی وەسف ناكەم، ئەویش لەبەر دوو هۆكار، یەكەمیان كاتێك دەڵێین فرەجەمسەری، ئەوا دەبێت چەند هێزێكی یەكسان و مەزن هەبن لەسەر ئاستی جیهان، لە كاتێكدا تەنیا ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و چین وەك دوو هێزی سەرەكی و كاریگەر دەركەوتوون. دووەمیان، هێشتا كاری فرەلایەنی بەهێزە، بەڵام كەمتر لە نێوەندە نێودەوڵەتییەكانی وەك (كۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان) مومارەسە و پیادە دەكرێت و پتر لە كۆمەڵە هەرێمایەتییەكاندا پەیڕەو دەكرێت و، هێشتا وەك توخمێكی گرنگ دەمێنێتەوە بۆ سەقامگیركردنی پەیوەندییەكانی نێوان هێزە مەزنەكان و زیادكردنی ئەگەری هاوكاریی نێوانیان.
* زۆرجار دەوڵەتە مەزنەكان پەنا بۆ بڕیاری تاكلایەنە دەبەن و پاساوەكەشیان ئەوەیە كە ئەمە بۆ پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی و سەروەری و بەرژەوەندییە ستراتیژییەكانییانە، لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە ئایا ناوەندە ڕكابەرەكانی هێز دووبارە ڕێسا نێودەوڵەتییەكان دادەڕێژنەوە، یان تەنیا مەسەلەكە ئەوەیە كە دەستڕۆیشتووییان لەدەست داوە؟
- لە ڕاستیدا هەندێك لە هێزەكان – وەك ڕووسیا- دەستڕۆیشتوویی جیهانی لەدەست دەدەن و هەوڵ دەدەن بەسەر هەرێم و ناوچەكانی خۆیاندا باڵادەست بن. هێزەكانی دیكەی، وەك ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و چین، دووبارە ڕێسا نێودەوڵەتییەكان ڕاڤە دەكەن، بە چەشنێك كە لەگەڵ بەرژەوەندییەكانیاندا بگونجێنێت، ئەم كارەش مەترسیی لاوازكردنی تەواوی ئەم ڕێسایانەی لە هەناوی خۆیدا هەڵگرتووە، لەبەر ئەوەی هەر لایەنێك دەتوانێت پشتیوانی لە ڕاڤە دڵخوازەكەی خۆی بكات، مەبەستم ئەوەیە ئەگەر هاوڕاییەك نەبێت، لەبارەی مانای ئەم ڕێسایانە، ئەوا ڕێسایەكی ئەوتۆ نامێنێتەوە كە ئەم هێزانە جڵەو بكات.
* وەك پێدەچێت ناكۆكییە چەكدارییەكان، گۆڕانی كەشوهەوا، ململانێی بواری تەكنەلۆژیا، گوشاری شەپۆلی كۆچبەران و لێكترازانی ئابووری، یان با بڵێین بەكارهێنانی پشتبەیەكبەستنی ئابووری وەك چەكێك، بوونەتە ئالنگاری و پێكەوە ڕووبەڕووی سیستمە نێودەوڵەتییەكە بوونەتەوە. ئایا ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان لە ئێستادا توانای ئەوەیان هەیە بەرەنگاری ئەم تەنگژانە ببنەوە، یان ئەوەتا دەبێت بونیادە نێودەوڵەتییەكە لە بنچینەوە بگۆڕدرێت؟
- من پێموایە ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان لە پێگەیەكی زۆر باشدان بۆ ڕووبەڕووبونەوە و چارەسەركردنی زۆرێك لەو ئالنگارییە گەورانەی بەرەنگاری سیاسەتی جیهانی بوونەتەوە، كێشەكە پتر لەوەدایە كە ئەوە دەوڵەتان و هێزە مەزنەكانن كە ئەندامی ئەم ڕێكخراوانەن، مەبەستم ئەوەیە ئەگەر خودی دەوڵەتەكان ئامادەی سازش نەبن و كار بە ئاراستەی هاوكاریی فرەلایەندا نەكەن، ئەوا ئەم ڕێكخراوە نێودەوڵەتییانە كارێكی ئەوتۆیان لەدەست نایەت، ڕەنگە بەشێك لە چارەسەرەكە بریتی بێت لە ئەوەی كە ڕێكخراوە هەرێمایەتییەكان ڕۆڵی زیاتریان پێ بدرێت.
* هەندێك جار ئەو كێبڕكێ و ململانێیەی لە نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و وڵاتی چیندا لە ئارادایە، هاوشێوەی ڕكابەریی پێشووی نێوان هێزە مەزنەكان لێك دەدرێتەوە و یان بەو شێوەیە دەشوبهێندرێت. بە دید و تێڕوانینی ئێوە، چ شتێك ئەم ململانێ جیۆپۆلەتیكییەی ئێستا جیا دەكاتەوە؟ ئایا بۆی هەیە بە چ شێوەیەك ببێتە هۆی گۆڕینی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان لە دەیەكانی داهاتوودا؟
- چەند لێكچوونێكی مێژوویی هەیە لەگەڵ ئەو ململانێ و ڕكابەرییەی لە ئێستادا لە نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و چیندا هەیە، بەڵام لە زۆر ڕووەوە جیاوازییەكانیش زەق و بەرچاون، ئەوەتا هێشتا ئاستێكی بەرزی پشتبەیەكبەستنی كۆمەڵایەتی و ئابووری لەئارادایە، كۆنتڕۆڵكردنی خاك كەمتر فاكتەرێكی یەكلاكەرەوەیە لە پەیوەندی بە ململانێی جیۆپۆلەتیكییەوە، جیاوازییە ئایدیۆلۆژییەكانیش ڕۆڵێكی كەمتریان هەیە بەراورد بە ڕۆژگار و سەروەختی شەڕی سارد. هەروەها دەوڵەتان دەتوانن وانە لە تۆماری پڕ لە كارەساتی سەدەی بیست وەربگرن. پێشبینییەكان ئەوە دەردەخەن كە دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان وەك دامەزراوەی بەرفراوان و گرنگ بمێننەوە، بەڵام ڕۆڵیان لە پەیوەندی بە میانگیریی نێوان هێزە مەزنەكاندا كەم دەبێتەوە.
* لە ئێستادا مشتومڕێكی زۆر دەكرێت لەبارەی ئەوەی كە ئەو سیستمە نێودەوڵەتییەی لەسەر ڕێساكان تەوەربەند بوو، گۆڕدراوە بە سیستمێك كە لەسەر بنەمای هێز و مامەڵەكاری بنیاد نراوە. ئەگەر ئەم ڕەوتەی ئێستا بەردەوام بێت تا ماوەی دە بۆ بیست ساڵی داهاتوو، ئایا دۆخە نێودەوڵەتییەكە چ گۆڕانكارییەكی بەسەردا دێت، بە تایبەتی كە نەتەوە بچووك و مامناوەندەكان بە ڕادەیەكی زۆر پشتبەستوون بە ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان؟
- لە ڕاستیدا دۆخەكە سەرنجڕاكێش نابێت، خاڵی سەرەكی ئەوەیە كە حوكمڕانییە جیهانییەكە ناتوانێت هەموو شتێك بەدی بهێنێت، لەم دۆخەشدا بەدیهێنانی هاوكاری لە ڕێی دامەزراوەكانەوە – كە ئەندامێتی تێیاندا لەسەر ئاستی جیهانە- كارێكی ئاسان نابێت بە چەشنێك كە بتوانن بڕیارەكان پابەندكار بن و چەندین پرس و بابەتی بەرفراوان بگرنەوە. ئەگەری زۆرە ئێمە بەرەو جیهانێك بچین كە تێیدا ڕێككەوتنەكان لە چوارچێوەی دامەزراوە لاوازەكاندا بن، پێویستە لەو كاتەدا نەتەوە بچووك و مامناوەندەكان هەوڵی هێنانەئارای هاوبەشی بدەن بۆ ئەوەی پەراوێز نەخرێن و تاوەكو هەوڵەكانیان یەك بخەن، لە یەكێتی و هاوبەشیدا هەم سەلامەتی و هەم دەستڕۆیشتووییان هەبێت.
* لە توێژینەوەكەتاندا بە ناوی «دابەشبوونی هێزی جیهانی و داكشانی حوكمڕانیی جیهانی»، بانگەشەی ئەوە دەكەن كە كەمبوونەوەی كارایی حوكمڕانیی جیهانی دەرهاویشتە و دەرئەنجامی دابەشبوونی هێزی جیهانییە، لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە ئایا قەیران و تەنگژیەكانی ئێستا دید و تێڕوانینەكانی ئێوەیان پشتڕاست كردووەتەوە- مەبەستمان لە بەرە ڕۆشنایی پەرەسەندن و پێشهاتەكانی ئەم دواییە و ئێستا- یان ئاماژەی ئەوەتان بەدی كردووە، كە ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان بە شێوەیەكی كارا خۆیان لەگەڵ بونیادی نوێی هێزدا دەگونجێنن؟
- من ئەو ئاماژەیە بەدی ناكەم كە تەنگژە و قەیرانە بنەڕەتییەكان تێپەڕێندرابن. ئێمە لە جیهانێكدا دەژین كە هێز زیاتر بە شێوەیەكی یەكسان لەنێو ئەو دەوڵەتانەدا دابەش كراوە كە جیهان بە شێوەیەكی زۆر جیاواز دەبینن، ئەمەش سەری كێشاوە بۆ داكشانی حوكمڕانی لەسەر ئاستی جیهانی، هەروەها ئاماژەی ئەوە لە ئارادان كە دەوڵەتان لەسەر ئاستی هەرێمایەتی كاردانەوەیان هەیە لە بەرانبەر ئەم واقیعە نوێیەدا. بۆ نموونە، وڵاتانی ئەوروپا ڕەنگە باشتر هاوكاری لەگەڵ یەكتردا بكەن، هێزەكانی دیكەی وەك كەنەدا، هیندستان و ژاپۆن هەوڵی بەدیهێنانی پەیوەندیی نوێ بدەن.
* بە گوێرەی توێژینەوەكەتان، ئەو هێزانەی هاتوونەتە ئاراوە، توانایەكی زیاتریان بەدەست هێناوە، بەبێ ئەوەی ئەمە بووبێتە هۆی تۆكمەكردنی سیستمی حوكمڕانیی هاوبەش. دەبێت چ گۆڕانكارییەك بێتە ئاراوە بۆ بەدیهێنانی هاوكارییەكی كاراتر و چارەسەركردنی كێشەكان بە چەشنێك كە لەگەڵ واقیعە نوێیەكەدا بگونجێت، كە بونیاد و هێز و دەسەڵاتی تێیدا ئاڵوگۆڕی بەسەردا هاتووە؟
- لە ڕاستیدا دەبێت هێزە مەزنەكان پتر ڕاشكاو بن لەبارەی ئەوەی دەتوانن لەسەر چی هاوڕا بن و چۆن دەتوانن بەدەستیان بهێنن، تەنانەت ئەگەر ڕای تەواو جیاوازیشیان لەبارەی پرس و بابەتەكانی دیكەوە هەبێت. ڕەنگە ئەمە نزیك بێت لە ئەستەمەوە ئەگەر بێتو سەركردە و بزووتنەوەكان بە تەواوەتی بیرۆكەی هاوكاریی نێودەوڵەتی ڕەت بكەنەوە، یان نكۆڵی لە بوونی كێشە گەورەكان بكرێت، وەك گۆڕانی كەشوهەوا.
* ئەو بارگرژییەی لە گەرووی هورمز لە ئارادایە و ئەو ناكۆكی و ململانێیەی لەنێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئێراندا هەیە، ئەوەیان پیشان داوە كە چۆن دەكرێت ناكۆكییەكانی ناوچەیەكی دیاریكراو كاریگەرییان لەسەر ئابووری و ئاسایشی تەواوی جیهان هەبێت. چۆن ئەم هەلومەرجە بانگەشەكانی ئێوە پشتڕاست دەكەنەوە لەبارەی دابەشبوونی هێز لە جیهان و كەمبوونەوەی توانای ڕێكخراوە جیهانییەكان بۆ كۆنتڕۆڵكردنی ناوچە ستراتیژییەكان و ڕێگریكردن لە هەڵكشانی ناكۆكیی نێوان هێزە ڕكابەرەكان؟
- من پێموا نییە هێرشەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران و دەرهاویشتە هەرێمایەتییەكانی ئەم هێرشانە ڕاستەوخۆ پەیوەست بن بە دابەشبوونی هێز لەسەر ئاستی جیهان، بەڵكو ئەمە بەشێكە لە ئاماژەیەكی نیگەرانكار كە دامەزراوە فرەلایەنەكان و یاسای نێودەوڵەتی پشتگوێ خراون، هەواڵە خۆشەكە ئەوەیە كە ڕووسیا و چین ئامادەییەكی ئەوتۆیان پیشان نەداوە بۆ دەستتێوەردان، ئەمەش ئەوە دەخاتە ڕوو كە ناكۆكییەكە وەك شەڕێكی هەرێمایەتی دەمێنێتەوە، بەڵام دەرئەنجامی جیهانی لێ دەكەوێتەوە و دەتوانێت جیهان بهەژێنێت.
