لەم قۆناغەدا كە هەرێمی كوردستان و عێراق بە گۆڕانكارییەكی سیاسی و ئابووریی خێرادا تێدەپەڕن، دۆسێی نەوت و غاز و كەرتی وزە، وەك سەنتەری تێگەیشتنە نوێیەكانی نێوان هەردوو حكومەتی فیدڕاڵ و هەرێم دەردەكەون. بۆ تیشك خستنە سەر دوایین پەرەسەندنەكانی هەناردەكردنەوەی نەوت، گەرەنتیی كۆمپانیا بیانییەكان و داهاتووی كەرتی كارەبا لە ڕێگەی پڕۆژە ستراتیژییەكانی وەك «پڕۆژەی ڕووناكی»، گۆڤاری گوڵان دیدارێكی تایبەتی لەگەڵ كەمال محەمەد ساڵح وەزیری كارەبا و وەزیری سامانە سرووشتییەكان بە وەكالەت ئەنجام دا. لەم چاوپێكەوتنەدا پەردە لەسەر نەخشە ڕێگەیەكی نوێ لادەدات، لەگەڵ حكومەتی نوێی فیدڕاڵیی عێراقدا، كە ئامانج لێی نەك تەنیا چارەسەركردنی كێشەكانی دۆسێی نەوتە، بەڵكو پەرەپێدان و پەرەسەندنی پەیوەندییەكانیشە لە هەستیارترین و ئاڵۆزترین دۆسێكانی نێوان هەرێم و حكومەتی عێراقی فیدڕاڵ.

 

* سەرەتای با پرسیارمان لە دۆسێی نەوت و پەیوەندییەكانی نێوان هەردوو حكومەتی هەرێمی كوردستان و حكومەتی فیدڕاڵییەوە دەست پێ بكەین، وەكو وەزیری سامانە سرووشتییەكانیش كە هاوكات ئەندامی شاندی دانوستانكاریت لەگەڵ حكومەتی فیدڕاڵیی عێراق لەسەر ئەم پرسە گرنگەی نەوت، ئایا دوا پەرەسەندنەكانتان لەسەر ئەم دۆسێیە لەگەڵ حكومەتی فیدڕاڵیی عێراق بە كوێ گەیشتووە؟

- لای هەمووان ئاشكرایە سەردانەكەی شاندی باڵای هەرێمی كوردستان لەگەڵ كۆمپانیاكانی بەرهەمهێنانی نەوت بۆ بەغدا و كۆبوونەوەمان لەگەڵ عەلی زەیدی، سەرۆك وەزیرانی حكومەتی عێراقی فیدڕاڵ و باسم عەبادی وەزیری نەوتی عێراق، دوای ئەو سەردانە گرنگەی بەڕێز مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان هات بۆ بەغدا، كە گفتوگۆ و هاوئاهەنگیی باش ئەنجام درا لەگەڵ سەركردە عێراقییەكان و سەرۆك وەزیران و گەورە لێپرسراوان و بەرپرسانی حكومەتی عێراق، تەنانەت دیدار و كۆبوونەوەكانی بەڕێز سەرۆك وەزیرانی هەرێمی كوردستان لە بەغدا لێكتێگەیشتنی باشی لێكەوتەوە، بەوەی هەمووان پابەندی دەستوور و هاوبەشی بین. ئەوە بوو لەو سەردان و كۆبوونەوانەدا بڕیار لەسەر دەستپێكردنەوەی هەناردەی نەوتی هەرێمی كوردستان لە ڕێگەی بەندەری جیهانەوە درا و كۆمپانیاكان دەست بە بەرهەمهێنان و گواستنەوەی نەوت لە ڕێگەی ئەم بۆرییەوە دەكەن و ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت بەرز دەكەنەوە، ئەمەش دوای ئەوەی بە هۆی هێرشە درۆنییەكان وێڕای ئەوەی زیان بەر ژێرخانی كۆمپانیاكانی بەرهەمهێنانی نەوت و غاز كەوت، هاوكات كۆمپانیاكانیش داوای گەرەنتیی ئەمنییان لە بەغدا كرد، لە دوای ئەم كۆبوونەوەیە، حكومەتی فیدڕاڵی لە بەرانبەر هێرشەكانی سەر كێڵگە نەوتییەكان لە ناو خاكی عێراقەوە، بەرپرسیارێتیی لەئەستۆ دەگرێت، ئەم ڕێككەوتنانەش بۆ بەرژەوەندیی هەموو هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان و هاووڵاتییانی عێراقیشە، بەتایبەتی لەم سەردەمەدا كە بە هۆی جەنگ و بارگرژی و هێرشە درۆنییەكانی گرووپە چەكدارە لەیاسادەرچووەكان و ئاستەنگەكانی بەردەم ڕێڕەوی كەشتییە نەوتهەڵگرەكان لە گەرووی هورمز، زیانی گەورە بەر بەرهەمهێنان و هەناردەكردنی نەوتی عێراق كەوتووە و كاریگەریی توندی لەسەر داهات و سیولەی نەختینەیی هەبووە، كە بۆ دابینكردنی مووچەی مووچەخۆران و خەرجییەكانی دابینكردن و پەرەپێدانی خزمەتگوزارییەكان زۆر پێویستە، چونكە ئەو داهاتەی عێراق لەبەردەستیدا بوو، بۆ مانگەكانی یەك و دوو سێی ئەمساڵ دەگەڕایەوە، كە جەنگ و قەیرانەكان دروست نەبوون، ئەو دەمە بەرهەمهێنان و هەناردە و داهاتی فرۆشتنی نەوتی عێراق باش بوو. هەر سەبارەت بە پرسیارەكەتان لە دوا كۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێمی كوردستان ڕێزدار مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە تەوەرێكی كۆبوونەوەكەدا جەختی لەسەر نەخشەڕێگەیەك بۆ بەردەوامیدان بە دانوستان لەسەر دۆسێ هەڵپەسێردراوەكانی نێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان و كابینەی وەزاریی نوێی حكومەتی فیدڕاڵی كرد، بەتایبەتی لەسەر دۆسێی نەوت، لەو كۆبوونەیەشدا سەرۆك وەزیران جەختی لەسەر پێكهێنانی لێژنەیەكی باڵای هەماهەنگی لە نێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان و حكومەتی فیدڕاڵی كردەوە، ئەمەش بە هەنگاوێكی گرنگ دادەنرێت بۆ بەدامەزراوەییكردنی شێوازی چارەسەركردنی كێشەكانی نێوان هەرێم و حكومەتی فیدڕاڵیی عێراق، بۆ ئەم مەبەستەش من وەكو وەزیری سامانە سرووشتییەكان و ئەندامی شاندی دانوستانكاری هەرێم ڕاسپێردرام كە ڕێكارەكان خێراتر بكەین، تاوەكو هەرچی زووە لە ڕێگەی بۆڕیی نەوتی هەرێمی كوردستانەوە بەرزترین ئاستی هەناردەكردن بۆ بازاڕی جیهان ئەنجام بدرێت و داهاتی بەدەستهاتووش بگەڕێتەوە بۆ گەنجینەی فیدڕاڵی، بێگومان ڕۆئیا و هەنگاوەكانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان هەوێنی لێكتێگەیشتن و نزیكبوونەوەی نێوان هەرێم و عێراق بوو لە دۆسێی نەوت، ئەمە دوای ئەوەی لە ساڵی 2003وە پرسێ نەوتی هەرێمی كوردستان تێكەڵ بە ململانێ و ئەجندای دەرەكی بووە، لە كاتێكدا پرسێ نەوت و غاز لە هەرێمی كوردستان و عێراق ڕەهەندی دەستووری و یاسایی و ئابووری و دارایی گەورەی هەیە. هەرچۆنێك بێت ئێستا بە بەڵگەی سەرزاریی وەزیری نەوتی پێشووش، هەرێمی كوردستان هەموو پابەندییەكانی سەرشانی خۆی جێبەجێ كردووە، لە دوا كۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراقی فیدڕاڵیشدا وەزیری نەوت ڕاسپێردرا بۆ ئەوەی ئاستی بەرهەمهێنانی نەوتی هەرێمی كوردستان بەرز بكرێتەوە و زەمانەتیش بدرێتە لایەنی ئەمنی كۆمپانیاكانی نەوت لە هەرێمی كوردستان، لەم دۆسێیەدا سەرۆك وەزیرانی هەرێمی كوردستان هەنگاوی گەورە و گرنگی ناوە بۆ ئەوەی كۆتایی بە كێشە هەڵپەسێردراوەكان، بەتایبەتی دۆسێی نەوت بهێنرێت. ئێمە تەنیا كار بۆ چارەسەری كێشەكان ناكەین، بەڵكو لەمەودوا هەوڵی بەهێزكردنی پەیوەندییەكانیش دەدەین، هەر خۆی لەخۆیدا دامەزرانی لێژنەیەی باڵای هەماهەنگی لەگەڵ حكومەتی فیدڕاڵیی عێراقیش بۆ ئەم مەبەستەیە.

* پێتوایە لە قۆناغی داهاتوودا تا چەند ئەم كێشانە ڕوو لە چارەسەر دەكەن، دەڵێن بەغدا لەم قۆناغەدا بە ناچاری پێویستی بە هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان و نەوتی كەركووك هەیە لە ڕێگەی بۆڕیی نەوتی هەرێمی كوردستان – جەیهانەوە، بۆیە بەرپرسیارێتیشی لەئەستۆ گرتووە؟

- هەر دەبێت قۆناغ و ئەقڵییەتەكان گۆڕانكارییان بەسەردا بێت. بارودۆخی عێراق و ناوچەكە و جیهان ئەوە دەخوازێت هەموومان لەپێناو خەڵكی هەرێمی كوردستان و عێراق كار نەك تەنیا بۆ چارەسەریی كێشەكان بكەین، بەڵكو كار بۆ جێبەجێكردن و هەنگاوە كردارییەكان و پەرەپێدانی پەیوەندییەكانیش بكەین. ڕاستە چارەسەری بنەڕەتیی دۆسێی نەوت و غاز لە عێراقدا تەنیا بە دەركردنی یاسای نەوت و غاز دەبێت، یاسایەك كە بە هەماهەنگی لە نێوان هەرێم و عێراقدا دەربچێت، بۆ ئەوەی لە هەمان كات مافە دەستووری و یاساییەكانی هەرێمی كوردستان و مافە داراییەكانی عێراقیش بپارێزرێت، بەڵام ڕێگری كرا ئەم یاسایە دەربچێت، لە كاتێكدا لە ساڵی2007ـەوە بڕیار درابوو ئەم یاسایە بە نەفەسی فیدڕاڵییەت و دەستوور دەربچێت، كەچی تا ئەمڕۆش بە نەفەسی مەركەزی و یاسا كۆنەكان مامەڵە كراوە، هەرچۆنێك بێت ئێمە لەم دۆسێیەدا لەپێناو مووچەخۆران و خەڵكی هەرێمی كوردستان هەنگاو و كرداری زۆرمان ناوە، لە لایەنی بەرانبەریش تێدەگەین، كە ئەوانیش لەژێر فشار و پاڵەپەستۆ و ئەجندای دەرەكی و عەقڵییەتی تونددان، ئەوەی جێگەی ئومێد و خۆشحاڵیی ئێمەیە، ئەو جموجووڵانەیە كە سەرۆك وەزیرانی عێراق بۆ ڕێكخستنەوە و پێشكەوتنی دۆسێیەكان هەنگاوی بۆ ناوە و كابینە وەزارییەكەی خواستێكی جددیی هەیە، نەك تەنیا بۆ چارەسەری كێشەكان، بەڵكو بۆ پەرەپێدان و پەرەسەندنی كەرت و بوارە جۆراوجۆرەكان، لە ناویشیاندا كەرتی نەوت و غاز و كارەبا، بەتایبەتی دوای مەترسییەكانی كەم بوونەوەی بەرهەمهێنان و وەبەرهێنانی نەوت بۆ دەرەوە، كە شوێنەواری زۆر مەترسیداری لەسەر ئابووری و داهات و دارایی عێراق بەجێ هێشتووە. پشتیوان بە خودا بە هەردوولا بەسەر ئاستەنگ و گرفتەكاندا زاڵ دەبین. ئەمڕۆ وەكو سبەی نییە و پێشكەوتنێكی وامان لەم دۆسێیەدا لەگەڵ وەزارەتی نەوتی عێراق بەدەستهێناوە، كە هەرگیز بە دەستی كەسانی دیكە ناگەڕێینەوە بۆ دواوە. دوا جاریش دابەزینی ئاستی هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان بۆ كەمتر لە 20 هەزار بەرمیل، زیانی گەورە بە ئابووری و داهاتی عێراق دەگەیەنێت، ئەم كەمبوونەوەی بەرهەمهێنانی نەوتە لە ناوچەكانی دیكەی عێراقیشدا ڕووی داوە، بۆیە ئەمجارە سنوورێك بۆ گرووپە چەكدارەكان دانراوە و حكومەتی نوێی عێراق ئەو بەرپرسیارێتییەی هێرشكردنە سەر كێڵگە نەوتییەكان لە ئەستۆ دەگرێت و زەمانەتی پاراستنی كێڵگە نەوتییەكان دەكات، لە بەرانبەردا كۆمپانیاكانی نەوتی هەرێمی كوردستان دەست بە زیادكردنی بەرهەمهێنانی نەوت دەكەنەوە. نابێت ئەوەشمان لەیاد بچێت كە بۆڕیی نەوتی جەیهان توانای هەناردەكردنی700 هەزار بەرمیل نەوتی ڕۆژانەی هەیە.

* كەواتە كۆمپانیاكانی بەرهەمهێنانی نەوت لە هەرێمی كوردستان دەستیان بە زیادكردنی بەرهەمهێنان كردووە. ئایا هەموو شایستە داراییەكانیان پێ دەدرێت كە پێشتر كێشەیان لەسەر دابینكردنی ئەم شایستە داراییانە لەگەڵ حكومەتی عێراقدا هەبووە؟

- كاركردن بۆ گەیشتن بە 250 هەزار بەرمیل نەوتی ڕۆژانە كارێكی هەروا ئاسان نییە لە ڕووی تەكنیكی و هونەری و خەرجییەكانەوە. ئێمە هەموو هەوڵێك دەدەین بۆ ئەوەی كارئاسانی و هەماهەنگی و هاوكاری كۆمپانیاكان بین، تاوەكو دەست بە بەرهەمهێنان و زیادكردنی بكەن، هەروەها هەوڵ دەدرێت بۆڕیی نەوتی هەرێم- جەیهان كە توانای 700 هەزار بەرمیل نەوتی ڕۆژانەی هەیە، بە هەموو توانای خۆیەوە بەكار بهێنرێت و حكومەتی عێراقیش تەواوی شایستە داراییەكانی كۆمپانیاكان خەرج بكات و ڕێگرییش لە هێرشی تیرۆریستیی گرووپە چەكدارەكانی دەرەوەی یاسا بكەن، كە پێشتر زیانی گەورەی مرۆیی و داراییان لە كۆمپانیاكان و ئابووریی هەرێمی كوردستان و عێراق و داهاتەكەشی داوە.

* هەرچەندە دیدارەكەمان لەسەر دوا پەرەسەندن و هەنگاوەكانی ئاساییكردنەوە و چارەسەری كێشەكانی بەردەم بەرهەمهێنان و هەناردەكردنی نەوت بوو، بەڵام بەو پێیەی وەزیری كارەبایت، پێمان خۆشە دوا پرسیارمان لەسەر دۆخی كارەبا بێت. ئایا تا چەند هەنگاوەكانی پرۆژەی ڕووناكی بەپێی ئەو پلان و بەرنامەیەی لەبەردەستدایە تا كۆتایی ئەمساڵ و سەرەتای ساڵی 2027 تەواو بێت؟ ئایا كوژانەوە كاتییەكانی ئەم چەند هەفتەی ڕابردوو چارەسەر دەبێت؟

- كابینەی نۆیەمی حكومەت وێڕای هەموو قەیران و ئاستەنگ و گەمارۆ و كێشە داراییەكانی بەردەمی، لە كەرتی كارەبادا هەنگاوی گەورە و ستراتیژیی ناوە، ژێرخانی بەرهەمهێنان و گواستنەوە و دابەشكردنمان بونیات نایەوە و چەندین پڕۆژەی دامەزراندنی وێستگەی نوێی گواستنەوە و دابەشكردنیش بەردەوامیی هەیە، هەر لەم ماوەیەی داهاتوودا بەردی بناغەی سێ وێستگەی گواستنەوەی كارەبا لە شاری هەولێر و دەوروبەری دادەنرێت و چەند وێستگەیەكی دیكەی گواستنەوەی كارەباش ڕێژەیەكی زۆری تەواو بووە و دەكرێنەوە. خۆ ئەگەر بە داتاو ژمارە باسی ئەو پڕۆژە و وێستگەی بەرهەمهێنان و وێستگەی گواستنەوانەی كارەبا و دابەشكردن و ڕاكێشانی هەزارەها كیلۆمەتر لە تۆڕی پاڵەپەستۆی بەرز بكەین، ڕەنگە لە دووتوێی ئەم دیدارەدا نەگونجێت، بەڵام دەكرێت بگەڕێینەوە بۆ پەیجی فەرمیی وەزارەت و هەموو ئەو داتا و ژمارانەی لە پەیجە فەرمییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان و وەزارەت و فەرمانگەی میدیا و زانیاری بڵاو كراوەتەوە، كە گرنگترین پڕۆژە دوای دانانی پێوەری زیرەك پڕۆژەی ڕووناكی بوو. خۆشبەختانە بە پاڵپشتیی ڕاستەوخۆی سەرۆك وەزیران، توانرا بۆ یەكەمین جار پڕۆژەی ڕووناكیی كارەبا و هەڵگرتنی موەلیدەكان و خاوێنكردنەوەی ژینگەی كوردستان و سەلامەتیی تەندروستیی هاووڵاتیان بەم پڕۆژە نیشتمانییە دەست پێ بكرێت، ڕاستە سیستمەكە نوێیە و لێرە و لەوێ كێشەمان دەبێت، بەڵام تاوەكو ساڵی 2027 كارەبای پڕۆژەی ڕووناكی دەگاتە تەواوی هاووڵاتیانی كوردستان. لە ئێستادا (85%)ی هاوبەشانی كارەبا سوودمەندن لە پرۆژەی ڕووناكی، كە زیاتر لە پێنج ملیۆن و 500 هەزار هاوبەش دەكات، ئەم هاوینەش یەكەمین وەرزی هاوینە ئەم ڕێژە زۆرەی هاوبەشانی كارەبا بەشدار بن لە پڕۆژەی ڕووناكی. ئێمە زستانێكی سەختمان بەڕێ كرد، بە هۆی هێرشە تیرۆریستییەكانی سەر كێڵگەی كۆرمۆڕ و ڕاوەستانی بەرهەمهێنان و هەناردەكردنی غاز بۆ وێستگە غازییەكانی كارەبا، پشت بە خودا و بە پاڵپشتی و هاوكاریی ئەنجومەنی وەزیران ئەم وەرزی هاوینەش بە سەركەوتوویی بەڕێ دەكەین، لە ئێستادا بە هۆی هەڵكشانی خواست و هەندێك جار كەمیی غاز و كێشەی تەكنیكییەوە كاتژمێرەكانی كارەبا بچڕانیان تێ دەكەوێت و لە زۆربەی گەڕەك و ناوچەكان موەلیدەی ئەهلی هاوكارە، بەڵام هاووڵاتیان دڵنیا دەكەمەوە كەوا هەموو ئەم كێشانە درێژە ناكێشێت و كاتییە و چارەسەر دەبێت، سەبارەت بەو بڕە كارەبایەی كە دەدرێت بە عێراق و ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم لە مووسڵ و كەركووك و دیالە و سەڵاحەدین، ئەمە هیچ پەیوەندیی بە بەشە كارەبای هاوبەشانی هەرێمی كوردستانەوە نییە و حكومەتی عێراق گرێبەستی لەگەڵ كۆمپانیاكانی وەبەرهێنانی كارەبا كردووە و سووتەمەنیشیان بۆ دابین دەكەن. لێرە لە ڕێگەی گۆڤارەكەتانەوە دەمەوێت هەقیقەتێك باس بكەم كە زۆر كەس نایبینێت، ئەویش تێچوونی زۆری بەرهەمهێنانی كارەبا و دابینكردنی سووتەمەنیی غاز و گازوایل و نەوتی ڕەشە، كە بۆ ئیشپێكردنی یەك لە وێستگە غازییەكان چەندین ملیۆن دۆلاری پێویستە، بۆیە لەگەڵ هەڵكشانی خواست تێچووەكانی دابینكردنی كارەبا بەرز دەبێتەوە، حكومەتی هەرێمیش لە بابەتی سێولەدا ڕیزبەندی بە مووچە داوە، لە كۆتایی هەفتەی ڕابردوودا یەكەیەكی دیكەی وێستگەكانی كارەبامان بەگەڕخستەوە و دۆخی كارەبا وردە وردە نەك تەنیا بەرەوسەقامگیری دەچێت، بەڵكو لەگەڵیشیدا چاكسازیی گەورە لە ژێرخانەكەیدا كراوە.