یۆنا ئیمی ماتیسان، مامۆستای زانستە سیاسییەكان و وانەبێژە لە كۆلێژی خوێندنە كۆمەڵایەتییەكان لە زانكۆی وەسیلیانی ئەمریكا. هەروەها ئەندامێكی سەرەكیی دەستەی فێركارییە لە بەشە لاوەكییەكانی خوێندنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و خوێندنە ئیسلامییەكان.

توێژینەوەكانی ماتیسان تیشك دەخاتە سەر ململانێ سیاسییەكان و سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، و بایەخێكی تایبەت بە توندوتیژی سیاسی، بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكان و كۆمەڵە ئیسلامییەكان دەدات. یەكەمین پەرتووكی بە ناونیشانی «پاندۆڵمی توندوتیژی»لە ئێستاشدا كار لەسەر دووەم پەرتووكی خۆی دەكات، دەربارەی چالاكییە ئیسلامییەكان لە تاراوگە. ئەم پڕۆژەیە لێكۆڵینەوە لەوە دەكات كە بزووتنەوە ئیسلامییەكان چۆن لە دوای سەركوتكردن و چەوسانەوە، خۆیان دەگونجێنن، هەروەها هەوڵ دەدات، تێبگات بۆچی هەندێك كۆمەڵە دەتوانن لە تاراوگەدا دووبارە بگەشێنەوە، لە كاتێكدا هەندێكی دیكەیان دەپووكێنەوە و لەناو دەچن.

بۆ قسەكردن لەسەر ئەو وەرچەرخانە گەورە جیوسیاسیەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەخۆیەوە بینیوە، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ پڕۆفیسۆر یۆنا ئەنجام دا.

 

* بە لەبەرچاوگرتنی داینامیكی ئێستای ئاگربەستەكان و ڕەوتی ململانێكان، ئایا دیپلۆماسی وەك ئامرازێكی بڕواپێكراو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەرەو داڕمان دەچێت، یان ئەوەی دەیبینین، گواستنەوەیە بەرەو سیستمێكی نوێ و پارچەپارچە كە تێیدا ڕێككەوتنەكان لەبری چارەسەركردنی بنەڕەتیی كێشەكان، تەنیا وەك ئامرازێك بۆ ‹بەڕێوەبردنی ئاستی گرژییەكان› بەكاردێن؟

- ئەو بارودۆخەی ئێستا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەگوزەرێت، نابێت وەك «داڕمانی دیپلۆماسی» وێنا بكرێت، بەڵكو پێویستە وەك گۆڕانكارییەكی بنەڕەتی لە كاركردن و ئامانجەكانی پرۆسەی دیپلۆماسی پێناسە بكرێت. لە هاوكێشە نوێیەكاندا، دیپلۆماسی لە ئامرازێك بۆ گەیشتن بە چارەسەری هەمیشەیی گۆڕاوە بۆ میكانیزمێكی تەكنیكی بە مەبەستی بەڕێوەبردنی تەنگژەكان، ڕێگریكردن لە پەرەسەندنی ململانێ چەكدارییەكان و كڕینی كاتی ستراتیژی. زۆرێك لە ڕەگ و ڕیشە بنەڕەتییەكانی ناسەقامگیری، وەك كێبڕكێی ئایدیۆلۆژی، ڕكابەرییە جیۆپۆلیتیكییەكان، قەیرانی شەرعییەت و شەڕی وەكالەت، بەبێ چارەسەر ماونەتەوە، هەر بۆیە ئاگربەستەكان لەم سەردەمەدا نەك وەك پڕۆژەیەكی سیاسی بۆ ئاشتی، بەڵكو تەنیا وەك وەستانێكی كاتیی تاكتیكی كار دەكەن.

ئەوەی ئەمڕۆ دەیبینین، دروستبوونی سیستمێكی ناوچەیی یەكجار پارچەپارچەیە كە تێیدا ئەكتەرە دەوڵەتی و نادەوڵەتییەكان (وەك میلیشیا و تۆڕە فرەنەتەوەییەكان) لە پەراوێز و ناوەوەی چوارچێوە دیپلۆماسییە نەریتییەكاندا كار دەكەن. ئەم ئەكتەرانە بوونەتە پێكهاتەیەكی سەرەكی لە دیاریكردنی چارەنووسی ڕێككەوتنەكان، ئەمەش وای كردووە، دیپلۆماسی ببێتە پرۆسەیەكی «كاتی، مامەڵەگەرانە و قەیران بزوێن». لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، دیپلۆماسی هێشتا وەك پێویستییەكی حەتمی دەمێنێتەوە، چونكە هیچ هێزێكی ناوچەیی ناتوانێت بۆ ماوەیەكی درێژخایەن بەرگەی تێچووەكانی پەرەسەندنی بەردەوامی شەڕی سەربازی بگرێت، تەنانەت ئەو لایەنانەی كە ستراتیژییەتەكەیان لەسەر بنەمای هێز داڕشتووە، هێشتا پێویستییان بە كەناڵە دیپلۆماسییەكانە بۆ گەیاندنی «هێڵە سوورەكان» و پاراستنی مەودای مانۆڕكردنی سیاسییان. كەواتە دەتوانین بڵێین دیپلۆماسی ون نەبووە، بەڵكو تەنیا لە ژینگەیەكی ستراتیژیی ئاڵۆزتر و ناسەقامگیرتردا خەریكی خۆگونجاندنە.

* تا چەند بەكارهێنانی ململانێ چەكدارییەكان لەلایەن ئەكتەرە دەوڵەتی و نادەوڵەتییەكانەوە بە مەبەستی بەهێزكردنی شەرعییەتی ناوخۆیی، ژینگەیەك دەڕەخسێنێت كە تێیدا پەرەپێدانی گرژییەكان ببێتە بژاردەیەكی سیاسی، تەنانەت ئەگەر ئەو هەنگاوانە لەسەر ئاستی ستراتیژی و مەودای درێژخایەندا دەرئەنجامی زیانبەخشیان لێ بكەوێتەوە؟

- پەرەپێدانی گرژییەكان لە هاوكێشە سیاسییەكانی ئەمڕۆدا، تەنیا دەرئەنجامی شكستی دیپلۆماسی نییە، بەڵكو لە زۆر گۆشەنیگاوە دەكرێت وەك «كارێكی عەقڵانیی سیاسی» لێك بدرێتەوە، تەنانەت ئەگەر لەسەر ئاستی ستراتیژیی درێژخایەن تێچوویەكی قورسیشی هەبێت. بۆ زۆرێك لە ئەكتەرەكانی ناوچەكە، ململانێ تەنیا ئامرازێك نییە بۆ گەیشتن بە ئامانجی سەربازی، بەڵكو بووەتە سەرچاوەیەكی سەرەكی بۆ بەرهەمهێنانی شەرعییەت، چەسپاندنی سیمبۆلیزم و زامنكردنی مانەوە لە دەسەڵاتدا. ئەكتەرە نادەوڵەتییەكانی وەك «حوسییەكان»، نموونەیەكی ڕوونی ئەم دیاردەیەن، ئەوان توانیویانە لە ڕێگەی بەشداربوونیان لە ململانێكاندا، وێنەیەكی «خۆڕاگر» لە خۆیان نیشان بدەن، كە توانای تەحەدداكردنی هێزە گەورەكانی هەیە، بەمەش «خودی بەرهەڵستیكردن» دەبێتە دەستكەوتێكی سیاسیی وا كە پێگەی ناوخۆییان بەهێزتر دەكات.

ئەم جۆرە لە لۆژیك، داینامیكییەكی مەترسیدار دەخوڵقێنێت، چونكە لە ژینگەیەكی ئاڵۆزی ئاوادا، هەر جۆرە هەوڵێك بۆ هێوركردنەوەی گرژییەكان، یان پەنابردن بۆ سازش، لەوانەیە لە ناوخۆدا وەك نیشانەی لاوازی و پاشەكشە لێك بدرێتەوە. زۆرجار سەركردە و بزووتنەوەكان وا هەست دەكەن كە پاراستنی وێنەی «سەنگەرگرتن و بەرگری»، لە ڕووی سیاسییەوە بایەخێكی زۆر زیاتری هەیە وەك لە گرتنەبەری سیاسەتی ددانبەخۆداگرتن، بەتایبەتی كاتێك شەرعییەتی جەماوەرییان بە گێڕانەوەكانی قوربانیدان و سەرپێچییەوە گرێ درابێت. لە ئەنجامدا، ململانێ دەبێتە خولگەیەكی داخراو كە خۆی خۆی تێر دەكات و بەردەوامی بەخۆی دەدات.

ئەم لۆژیكە تەنیا كورت نابێتەوە بۆ ئەكتەرە نادەوڵەتییەكان، بەڵكو دەوڵەتانیش بە هەمان شێوە ڕووبەڕووبوونەوەی دەرەكی وەك ئامرازێك بۆ ڕەواندنەوەی فشارە ناوخۆییەكان، كپكردنی ناڕەزایەتییەكان بەكاردەهێنن. كێشە بنەڕەتییەكە لێرەدایە: كاتێك شەرعییەتی سیاسی بە «بەردەوامیی ململانێ»وە دەبەسترێتەوە، پرۆسەی پاشەكشەكردن، یان گەڕانەوە بۆ مێزی گفتوگۆ بۆ ئەكتەرەكان یەكجار قورس دەبێت، چونكە نایانەوێت وەك لایەنی دۆڕاو دەربكەون. هەر ئەمەش وای كردووە كە زۆرێك لە قەیرانەكانی ناوچەكە، زۆر زیاتر لەوەی بەرژەوەندییە ماددی و ئابوورییەكان دەیخوازن، بخایەنن و بەردەوام بن.

* سیاسەتی ئەمریكا لەنێوان ئامانجی گۆڕینی ڕژێم و سنوورداركردنی ئەتۆمی لە هاتوچوودایە، ئەم ناڕوونییە ستراتیژییە چۆن كاریگەری لەسەر متمانەپێكراوی واشنتۆن دەبێت؟ ئایا ئەمە دەبێتە هۆكاری ڕەخساندنی دەرفەت بۆ هێزەكانی وەك ئێران و سعودیە تاوەكو هاوسەنگیی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە مەرج و بەرژەوەندییەكانی خۆیان و بەپێی داخوازییەكانی خۆیان دووبارە پێناسە بكەنەوە؟

- ناڕوونیی ستراتیژی لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكادا، كاریگەرییەكی نەرێنیی قووڵی لەسەر متمانەپێكراوی واشنتۆن لە ناوچەكەدا دروست كردووە. كاتێك كارەكتەرە سیاسییەكانی ئەمریكا لە نێوان گوتارێكی توند و ئامانجە تەسكەكانی «سنوورداركردن»دا یاری دەكەن، ئەكتەرە ناوچەییەكان تووشی جۆرێك لە دڵەڕاوكێی سیاسی دەبن سەبارەت بە ئاستی پابەندییەكانی واشنتۆن و سنوورەكانی دەسەڵاتی. ئەم جۆرە لە تەمومژاویبوونی هەڵوێستەكان، بە كردەیی «هێزی ڕێگری» (Deterrence) لاواز دەكات، چونكە لە لایەكەوە هاوپەیمانەكان گومانیان لە بەردەوامیی پشتیوانییەكانی ئەمریكا دەبێت، لە لایەكی دیكەشەوە نەیارەكان هان دەدات، تاوەكو لە ڕێگەی تاقیكردنەوەی مەیدانییەوە بزانن تا چ ئاستێك دەتوانن فشار بكەن، بەبێ ئەوەی ڕووبەڕووی كاردانەوەیەكی یەكلاكەرەوە ببنەوە.

لە ئەنجامی ئەم دۆخەدا، فەزایەكی نوێ بۆ هێزە ناوچەییەكان ڕەخساوە تاوەكو بە دوای نەخشەڕێگایەكی ستراتیژیی سەربەخۆتردا بگەڕێن. وڵاتانی وەك ئێران، سعودیە، توركیا و دەوڵەتانی كەنداو، گەیشتوونەتە ئەو قەناعەتەی كە چیتر ناتوانن بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەكانیان تەنیا پشت بە چوارچێوەیەكی پێشبینیكراوی ئەمریكی ببەستن. ئەم گۆڕانكارییە وای كردووە، ئەم وڵاتانە ستراتیژیی «هەمەجۆركردنی هاوبەشییەكان» بگرنە بەر و بە شێوەیەكی بوێرانەتر ڕوو لە دیپلۆماسیی ناوچەیی بكەن، بۆ داڕشتنەوەی هاوسەنگیی هێز بە گوێرەی مەرجەكانی خۆیان. نموونەی هەرە دیاری ئەم گۆڕانكارییە، نزیكبوونەوەی ڕیاز و تاران بوو بە نێوەندگیریی چین، كە ئاماژەیەكی ڕوونە بۆ كەمبوونەوەی پشتبەستنی ڕەها بە واشنتۆن.

هەرچەندە ئەمریكا وەك هێزێكی سەربازی و دیپلۆماسیی گەورە لە ناوچەكەدا دەمێنێتەوە، بەڵام پێگەكەی لە ناو ژینگەیەكی «فرەجەمسەر»دا ڕووبەڕووی كێبڕكێی جددی بووەتەوە. ئێمە لەبەردەم قۆناغێكی ڕاگواستنداین كە تێیدا كاریگەریی ئەمریكا بەردەوامە، بەڵام باڵادەستییەكەی (Hegemony) درزی تێكەوتووە. ئەم گواستنەوەیە ئەگەرچی دەرفەتی نوێ بۆ دیپلۆماسیی ناوخۆیی دەڕەخسێنێت، بەڵام لە هەمان كاتدا مەترسیی تێكچوونی سەقامگیری و دروستبوونی ململانێی نوێی لێ دەكەوێتەوە.

* پاساوی شەرعییەت، ململانێكان لە كێبڕكێی ماددییەوە دەگۆڕن بۆ جەنگی ناسنامە و پیرۆزیی، كە سازش تێیدا وەك شكستی ئەخلاقی دەبینرێت. ئایا ئەمە وا دەكات بەردەوامی و پاساو بە درێژەكێشانی جەنگەكان بدەن؟

- لە كایەی ململانێ هاوچەرخەكانی ئەمڕۆدا، دروستكردنی چیرۆك (Narratives) تەنیا ئامرازێكی لاوەكی نین، بەڵكو وەك بزوێنەرێكی ناوەندی لە جەنگەكاندا كار دەكەن، چونكە لە ئێستادا بەدەستهێنانی شەرعییەت لە ڕووی سیاسی و جەماوەرییەوە، هاوشانی توانای سەربازی و تەكنەلۆژی بایەخێكی ستراتیژیی هەیە. ئەكتەرە جیاوازەكان، لە حكومەتە فەرمییەكانەوە تا میلیشیا و بزووتنەوە سیاسییەكان، پەنا بۆ داڕشتنی كۆمەڵێك گوتاری وەك «بەرگری، دژە ئیمپریالیزم، پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی و بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر» دەبەن، تاوەكو لەو ڕێگەیەوە كردەوە توندوتیژەكانیان وەك ئەركێكی ئەخلاقی و نیشتمانیی پێویست وێنا بكەن و پشتگیریی پێویست بۆ هەنگاوەكانیان كۆبكەنەوە.

ئەم پاساوە ئایدۆلۆژییانە دەبنە هۆی درێژكردنەوەی تەمەنی ململانێكان، تەنانەت لەو كاتانەشدا كە بەرژەوەندییە ماددییەكان و لۆژیكی واقیعی داوای هێوركردنەوە دەكەن. زۆرجار ئەكتەرە سیاسییەكان لە نێوان خۆیاندا دەرك بەوە دەكەن، كە سازشكردن لە ڕووی ستراتیژییەوە سوودبەخشە، بەڵام بە هۆی ئەوەی پاشەكشەی ئاشكرا زیان بە شەرعییەتە سیمبۆلییەكەیان دەگەیەنێت، ناتوانن هەنگاوی بۆ بنێن. لەم جۆرە دۆخانەدا، «بەهای سیمبۆلیی ڕووبەڕووبوونەوە» لە دەستكەوتە پراكتیكییەكان گرنگتر دەبێت، چونكە لە كۆمەڵگە جەمسەربەندەكاندا ناسنامەی سیاسی بە قووڵی بە چەمكەكانی سەروەری و مان و نەمانەوە گرێ دراوە.

گێڕانەوەكان، ململانێكان لە كێشەیەكی شیاوی دانوستانەوە دەگۆڕن بۆ ململانێیەكی وجوودی. كاتێك ململانێیەك دەچێتە ناو ئەم چوارچێوەیەوە، هەر جۆرە نەرمییەك، یان سازشێك لەبری ئەوەی وەك «پراگماتیزمێكی سیاسی» لێك بدرێتەوە، وەك خیانەتێكی گەورە لە بنەماكان دەبینرێت. هەر بۆیە، بەشێكی زۆری ململانێكانی ناوچەكە تەنیا لەبەر نەبوونی دەرفەتی ئاشتی بەردەوام نین، بەڵكو لەبەر ئەوەی ئەو گێڕانەوانەی جەنگەكەیان تێدا بەرجەستە كراوە، پڕۆسەی ئاشتییان كردووەتە سەركێشییەكی سیاسیی پڕ لە مەترسی. لەم سۆنگەیەوە، جەنگی زانیاری، شێوازەكانی چوارچێوەسازیی میدیایی و سیاسەتی سیمبۆلی بوونەتە ڕەهەندە هەرە بنەڕەتییەكانی كێبڕكێی هێز لەسەر ئاستی ناوچەیی و جیهانی.

* عێراق و هەرێمی كوردستان لە چەقی ململانێیەكی هەرێمیی قورسدان و لە نێوان بەرداشی بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا و ئێران و كێشە ناوخۆییەكاندا گیریان خواردووە. ئایا ئەم واقیعە ئاڵۆزە بووەتە هۆی ئەوەی بڕیاردانی سیاسییان بە تەواوی كۆتوبەند بكرێت؟

- عێراق لەناو جەرگەی ململانێ و ڕكابەرییە توندە ناوچەییەكاندا، ڕووبەڕووی كۆمەڵێك سنوورداریی ستراتیژی بووەتەوە كە بە هۆی پێگە ژیۆپۆلەتیكییەكەی و فرەچەشنیی پەیوەندییە ئەمنییەكانیەوە بەسەریدا سەپێنراون. ئەم دۆخە عێراقی كردووەتە گۆڕەپانێكی كراوە بۆ یەكلاكردنەوەی ململانێ دەرەكییەكان، نەك ناوەندێك بۆ چارەسەركردنیان. بەڵام ئەم لاوازییە بەو مانایە نییە كە دەوڵەت بە تەواوی بێ ئیرادە و بێ دەسەڵات بێت، بەڵكو ئاستەنگەكان مەودای مانۆڕی سیاسییان تەسك كردووەتەوە. لە لایەكی دیكەوە، هەرێمی كوردستان لە ناو هاوكێشەیەكی زۆر ئاڵۆزتردایە، چونكە دەبێت لە نێوان بەرژەوەندییە دژبەیەكەكانی بەغدا، تاران، ئەنقەرە و واشنتۆن، لەگەڵ ڕەچاوكردنی خواستی وەبەرهێنەرە نێودەوڵەتییەكان، هاوسەنگییەكی ورد ڕابگرێت. ئەم پشتبەستنە زۆرەی هەرێم بە هاوبەشە دەرەكییەكان بۆ دابینكردنی ئاسایش و سەقامگیریی ئابووری، جۆرێك لە هەستیاریی ستراتیژیی بۆ دروست كردووە، كە لە كاتی قەیرانە ناوچەییەكاندا زیاتر دەردەكەوێت.

سەرەڕای ئەم هەموو كۆت و بەندانە، هێشتا دەرفەت بۆ پیادەكردنی «ئیرادەی سیاسی» ماوە. هەردوو حكومەتی فیدڕاڵ و هەرێمی كوردستان دەتوانن لە ڕێگەی دیپلۆماسییەكی كارا، چاكسازیی دامەزراوەیی و داڕشتنی سیاسەتێكی ئابووریی سەربەخۆوە، جڵەوی ڕووداوەكان بگرنە دەست. هەرێمی كوردستان بە تایبەتی، وەك ئەكتەرێكی لێهاتوو لە پاراستنی دیالۆگ لەگەڵ هێزە نەیارەكاندا دەركەوتووە، كە ئەمەش خاڵێكی بەهێزە. بۆ ئەوەی ئەم هاوسەنگییە لە ژینگەیەكی پڕ لە جەمسەربەندیدا بەردەوام بێت، پێویستە لەبری تاكتیكی كاتی، ستراتیژیی درێژخایەن پەیڕەو بكرێت. تێپەڕاندنی پەرتەوازەیی ناوخۆیی، كەمكردنەوەی پشتبەستن بە نەوت و چارەسەركردنی كێشە هەڵپەسێردراوەكانی نێوان هەولێر و بەغدا، ئەو مەرجانەن كە دەبنە هۆی بەهێزكردنی خۆڕاگریی نیشتمانی و فراوانكردنی مەودای بڕیاردانی سەربەخۆ لە ئاستی نێودەوڵەتیدا.

* بەهۆی لاوازبوونی متمانە بە گەرەنتییە ئەمنییە نێودەوڵەتییەكان و گۆڕانی هاوسەنگییە سیاسییەكان، چ چارەنووسێك چاوەڕێی ئەكتەرە خوار-دەوڵەتییەكان «Sub-state actors»ی وەك هەرێمی كوردستان دەكات؟

- لاوازبوونی پابەندییە نێودەوڵەتییەكان و پاشەكشەی گەرەنتییە ئەمنییەكان، هەرێمی كوردستان وەك ئەكتەرێكی خوار-دەوڵەتی دەخاتە بەردەم دووڕێیانێكی ستراتیژیی زۆر هەستیار و چارەنووسساز. لە لایەكەوە، ئەم دۆخە دەكرێت ببێتە هاندەرێكی مێژوویی بۆ ئەوەی هەرێم بەرەو «سەربەخۆیی ستراتیژی» هەنگاو بنێت، ئەمەش لە ڕێگەی ناچاركردنی ناوەندە بڕیاربەدەستە ناوخۆییەكان بۆ بەهێزكردنی پایەكانی دامەزراوەیی، هەمەجۆركردنی هاوبەشییە دیپلۆماسییەكان و كۆتاییهێنان بە پشتبەستنی ڕەها بە یەك جەمسەری هێزی دەرەكی. لە ڕووی تیۆرییەوە، كەمبوونەوەی متمانە بە دەرەوە، دەكرێت ببێتە وەرچەرخانێك بۆ بنیادنانی مۆدێلێكی سیاسیی خۆبژێوتر كە توانای خۆڕاگریی زیاتری هەبێت لە بەرانبەر گۆڕانكارییە جیۆپۆلیتیكییە كتوپڕەكاندا، بەڵام لە لایەكی دیكەوە، گەیشتن بە ئۆتۆنۆمیی ڕاستەقینە و سەربەخۆیی لە بڕیاردا، بەبێ بوونی ژێرخانێكی ئابووریی سەربەخۆ و یەكڕیزییەكی سیاسیی تۆكمە، كارێكی یەكجار ئەستەمە. هەرێمی كوردستان لە ئێستادا بە قووڵی وابەستەی پاڵپشتیی دەرەكییە، نەك تەنیا لە ڕەهەندی سەربازییەوە، بەڵكو بۆ پاراستنی ڕەوایی دیپلۆماسی، ڕاكێشانی وەبەرهێنانی بیانی لە كەرتی وزە و پاراستنی سەقامگیریی دارایی. لە غیابی ئەم گەرەنتییە نێودەوڵەتییانەدا، هەرێمەكە ڕەنگە بكەوێتە ناو بازنەیەكی قووڵی ناسەقامگیرییەوە، كە تێیدا هەڕەشە ئەمنییەكان و قەیرانە ئابوورییەكان دەبنە بارێكی گران بەسەر قەوارەكەوە.

ئەم پاشەكشە نێودەوڵەتییە ڕێگە بۆ دەوڵەتانی ناوچەكە خۆش دەكات كە فشارەكانیان چڕتر بكەنەوە و بەرژەوەندییە «مامەڵەگەراییە كاتییەكانیان» (Transactional) بەسەر پابەندییە ئەخلاقی و یاساییە درێژخایەنەكاندا بسەپێنن. كێشە بنەڕەتییەكە لێرەدا ئەوەیە: ئایا هەرێم دەتوانێت ئەم وابەستەییە بگۆڕێت بۆ «هاوبەشییەكی نەرم و فرەڕەهەند»؟ ئەم گۆڕانكارییە پێویستی بە پلاندانانی دامەزراوەیی، یەكڕیزیی ناوخۆیی و گۆڕینی ستراتیژی ئابووری هەیە. سەربەخۆیی ستراتیژی بە تەنیا بە واتای كەمكردنەوەی پشتبەستن بە دەرەوە نایەت، بەڵكو بە مانای بنیادنانی ئەو توانا ناوخۆییە جەوهەرییەیە كە پێویستە بۆ ڕزگاربوون لە زریانە سیاسییەكانی ناوچەكە، بەبێ ئەوەی قەوارە سیاسییەكە تووشی هەڵوەشانەوە، یان پاشكۆییەكی تەواو ببێت.