ئەندازیار ئیحسان عەلی بەهار، سەرۆكی حزبی تەیاری ئەحراری شەبەك، یەكێكە لە كەسایەتییە سیاسی و نیشتمانییەكان كە ڕۆڵێكی كاریگەری هەیە لە پاراستنی مافی پێكهاتەكاندا. حزبەكەی بەوە دەناسرێتەوە كە پاڵپشتێكی ڕاستەقینەی پڕۆژە خزمەتگوزاری و گەشەپێدانەكانە، بەتایبەتی پڕۆژەی فراوانكردنی نەخشەی بنەڕەتی (ماستەرپلان) لە پارێزگای نەینەوا. ئەو بە هۆی پێگەی سەركردایەتییەكەیەوە، هەمیشە دەستپێشخەر بووە لە خستنەڕووی ئەو بابەتە چارەنووسسازانەی پەیوەستن بە خواستەكانی خەڵكی دەشتی نەینەوا و پێكهاتەی شەبەكەوە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (عێراق. پرانسیپی ئاشتی و دیالۆگ بۆ چارەسەری كێشەكان)، بەم جۆرە دید و بۆچوون و پێشنیارەكانی خۆی خستە ڕوو:

 

لە دەستپێكدا، گەرمترین سوپاس و پێزانینی بێپایانی خۆم پێشكەشی ڕێكخەرانی ئەم ناوەندە ڕۆشنبیرییە هێژایە دەكەم، بۆ ڕەخساندنی دەرفەتی میوانداریكردنی نوێنەرێكی (پێكهاتەی شەبەك) بۆ یەكەمین جار لەم دیبەیتە فیكرییە وردانەدا، ئەمە هەنگاوێكی پڕ بایەخە و وەك دەستپێشخەرییەكی پێشەنگ بۆ چەسپاندنی زمانی دیالۆگێكی گشتگیر دەیبینین، كە سەرجەم لایەنە جیاوازەكانی كۆمەڵگەی عێراقی لەخۆ بگرێت.

پێش چوونەناو وردەكاریی مافەكان و شایستە ڕەواكانی پێكهاتەی كوردی شەبەك، بە پێویستی دەزانم ئاوڕێكی خێرا بدەمەوە لە مێژوویەكی پڕ هەوراز و نشێو و وێستگە تاڵەكانی هەوڵی لێكتێگەیشتن لە نێوان دەوڵەتی عێراق و گەلی كوردستان، یان ئەوەی ئێستا بە هەرێمی كوردستانی ئازیز دەناسرێت. هەر كەسێك بە قووڵی لەم ڕێڕەوە مێژووییە ورد ببێتەوە، بۆی دەردەكەوێت كە هەموو ئەو هەوڵانەی ئامانجیان سەقامگیری و دابینكردنی مافە دادپەروەرەكانی گەلی كورد بوو، هەمیشە تووشی بەربەست دەهاتن و لە نیوەی ڕێگەدا شكستیان پێ دەهێنرا، بۆیە دەكرێت ناویان بنێین «هەوڵە پەراوێزخراوەكان» كە بە هۆی نەبوونی ئیرادەیەكی سیاسیی ڕاستەقینە لای دەسەڵاتی ناوەندی، نەیانتوانی بگەنە كەناری ئارامی.

لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی نوێی عێراقەوە، گەلی كورد بە كردار و گوتار سەلماندوویەتی كە جددیترین لایەنە بۆ بەدیهێنانی ئاشتییەكی گشتگیر كە پێكەوەژیان مسۆگەر بكات. لە هەموو قۆناغەكاندا، سەرەڕای ئەوەی گەلی كورد دەیزانی نییەتی حكومەتە یەك لە دوای یەكەكان بۆ چەسپاندنی مافە نەتەوەیی و دیموكراتییەكان پاك نییە، بەڵام هەمیشە دەیویست بەسەر برینەكانیدا زاڵ بێت و بە هۆشیارییەوە تێپەڕی دەكرد لەو ئاراستە شۆفێنی و سیاسەتە تەعریبكارییەی كە ڕژێمەكانی پێشوو پەیڕەویان دەكرد. ئەم هەڵوێستە نیشتمانییانە بەڵگەیەكی ڕوون بوون بۆ بەهاكانی هاووڵاتیبوونی ڕاستەقینە و پەرۆشیی كورد بۆ ژیانێكی ئاشتییانە لەگەڵ برا عێراقییەكانی دیكەدا، لەم چوارچێوەیەدا، ناوی عەبدولكەریم قاسم وەك دوا چەخماخەی ئومێد دەردەكەوێت، كە كورد هیوای لەسەر هەڵچنیبوو بۆ ناساندنی وەك شەریكێكی ڕەسەن لە بونیادنانی دەوڵەتدا، نەك تەنیا وەك بەشدارێكی لاوەكی، بەڵام ئەو ئومێدە گەورانەی بەڵێنەكانی حكومەتی (زەعیم) خوڵقاندبووی، زوو لەبار چوون، كاتێك دەسەڵات لە بەڵێنەكانی پاشگەز بووەوە، ئەمەش بووە هۆی هەڵگیرسانی شۆڕشی مەزنی ئەیلوول بە ڕابەرایەتی بارزانیی نەمر «مەلا مستەفا بارزانی» خودا لێی خۆش بێت، چونكە گەلی كورد بژاردەی بەرگریی بە تاكە ڕێگە دۆزییەوە دوای ئەوەی متمانە بە دەوڵەتێك نەما كە پشتی لە شایستەكان كردبوو.

 لە ساڵی ١٩٦٨ـەوە تا ساڵی ٢٠٠٣، عێراق چووە ناو تونێلێكی تاریك كە تێیدا ڕژێم قێزەونترین جۆری جینۆساید و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی ئەنجام دا، ئامێری كوشتن و ڕاگواستن جیاوازیی نەدەكرد لە نێوان منداڵ، ژن و پیرەكاندا، تا گەیشتە لووتكەی كارەساتەكە لە پرۆسە شوومەكانی ئەنفالدا، كە ئامانجی سڕینەوەی كورد بوو لە هەڵمەتێكی پاكتاوی ڕەگەزیدا، كە هاوشێوەی لە مێژوودا دەگمەنە.

سەرەڕای ئەو هەموو ئازار و برینە قووڵانە، كاتێك سپێدەی ٢٠٠٣ هەڵهات و عێراق كەوتە ناو قۆناغێكی نوێ، كورد جارێكی دی گەورەیی خۆی نیشان دا، بڕیارێكی مێژوویی ئازایانەیان دا، بە دووركەوتنەوە لە مەیلی جیابوونەوە و بە ویستی خۆیان بەشدارییەكی كاریگەریان لە دووبارە بونیادنانەوەی دەوڵەت لەسەر بنەمای دیموكراسی هەڵبژارد. هەموو هەوڵێكیان خستە گەڕ بۆ داڕشتنی دەستوورێكی سەردەمییانە، كە پشت بە دادپەروەری و یەكسانی ببەستێت، تا ببێتە گرێبەستێكی كۆمەڵایەتیی پتەو بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی هەمووان، لەو پێناوەدا سەركردایەتی سیاسیی هەرێمی كوردستان هەموو هەوڵێكی دا بۆ دەستەبەركردنی داهاتوویەكی گەش بۆ عێراقییەكان، لەگەڵ پێداگری لەسەر جێبەجێكردنی وردی دەستوور و پاراستنی مافەكانی كورد. كورد بە ڕاستگۆیی دەرگای خۆیان بۆ هەموو پێكهاتەكان واڵا كرد، تا وای لێ هات هەولێر بوو بە «ماڵی حیكمەت» و پەناگەیەكی ئارام بۆ لێكنزیككردنەوەی دیدگا جیاوازەكان و چارەسەركردنی گرێ كوێرە سیاسییەكان، بەڵام مەخابن، نییەتە شاردراوەكانی هەندێك لایەن كە لەژێر كاریگەریی ئەجێندای دەرەكیدا بوون، وایان كرد دەستووری عێراق ببێتە «خەونێكی سڕبوو» لە ناو ڕەفەكانی پەكخستندا، تەنانەت هەندێكیان بە ئاشكرا شانازی بە ڕێگری لە جێبەجێكردنی ماددە دەستوورییەكانەوە دەكەن و ناوەڕۆكەكەیان بۆ بەرژەوەندیی حزبیی تەسك بەلاڕێدا برد، كە ئەمەش زۆر دوورە لە گیانی هاووڵاتیبوونی ڕاستەقینەوە.

لەم واقیعە تاڵەدا، لەگەڵ هەڵچوونی هەستی نائومێدی و بێهیوایی لە بەدیهێنانی ژیانێكی سەقامگیر لەژێر سێبەری دەستووردا، پەیامە مێژووییە ڕەوانەكەی جەنابی سەرۆك مەسعود بارزانی و گەلی كوردستان بۆ جیهان و هاوبەشانی نیشتمان ڕاگەیەندرا. ڕیفراندۆمی 25ی ئەیلوولی ٢٠١٧، هاوارێكی زوڵاڵ بوو دژ بە فەرامۆشكردن، كە پەیامەكەی ئەمە بوو: «ئەگەر نازانن، بزانن، ئەگەر لەبیرتان چوو، تێبگەن، ئێمە گەلێكین كە خەونە نەتەوەییە مەزنەكان و مافە مێژووییەكانی خۆمان لەپێناو یەكپارچەیی عێراقدا وەلانا، كەواتە لە ئازاردانی ئەم گەلە خۆڕاگرە بەردەوام مەبن».

ئەمڕۆ دەبینین ململانێ سیاسییەكان كە بەرژەوەندیی حزبی و لایەنگریی تەسك دەیانجووڵێنێت، چیتر پەنا بۆ دەستوور نابەن وەك مەرجەعێكی یەكلاكەرەوە بۆ ڕێككەوتن، بەڵكو وەك ئامرازێك بۆ سەپاندنی ئیرادەی زۆرەملێ بەكاری دەهێنن. مافەكانی گەلی كورد لە ئەجێندای هەندێك لایەندا وەلا نراون، تەنانەت توندڕەوەكان لە سەركێشییەكانیاندا گەیشتوونەتە ئەوەی كورد بە «نامۆ» لەسەر ئەم خاكە ناوزەد بكەن. لێرەدا پرسیارە جەوهەرییەكە دەورووژێت: چۆن دەبێت ئەم گەلە دێرینە نامۆ بێت، لە كاتێكدا ڕەگەكانی لە قووڵایی ئەم جوگرافیایەدا زیاتر لە حەوت هەزار ساڵە چەسپاوە؟ مێژوو و جوگرافیا گەواهی دەدەن كە كورد خوێی ئەم خاكە و بنچینە نەگۆڕەكەیەتی.

بۆ بووژاندنەوەی سیاسەت و فەلسەفەی گفتوگۆ وەك بژاردەیەكی ستراتیژیی بێ جێگرەوە، هەرێمی كوردستان ئەمڕۆ خۆی لە بەردەم ئەركێكی نیشتمانی و مێژووییدا دەبینێتەوە، كە پێویستی بە گرتنەبەری نەخشەڕێگەیەكی واقیعی و قووڵ هەیە، بە جۆرێك كە پشت بەم بنەمایانە ببەستێت:

یەكەم: تەرخانكردنی هەوڵەكان بۆ بەهێزكردنی خاڵە هاوبەشەكان و پتەوكردنی پەیوەندییەكانی تێگەیشتن لەو پرسانەی كە كۆدەنگیی نیشتمانییان لەسەرە، كە وەك بەردی بناغەیەكی پتەو بۆ لێكتێگەیشتنەكانی داهاتوو سەیر بكرێن، بە جۆرێك گەرەنتی تێپەڕاندنی بەربەستەكان و چارەسەری كێشە هەڵپەسێردراوەكان بكات.

دووەم: بونیادنانی هاوپەیمانیی ستراتیژیی تۆكمە لەگەڵ ئەو هێزە سیاسییانە، پێكهاتە كۆمەڵایەتییەكان و كەسایەتییە نیشتمانییانەی كە بە ویژدان و ڕێزەوە سەیری مافەكانی گەلی كورد دەكەن و پاڵپشتی خواستە ڕەواكانی دەكەن.

سێیەم: پێداگریی بنەڕەتی لەسەر ئەوەی دەقەكانی دەستووری عێراق تەنیا مەرجەعی كۆتایی بن بۆ هەموو بڕیارەكانی دەوڵەت، لەگەڵ جەختكردنەوە لە پەنابردن بۆ لایەنە یاساییە پەیوەندیدارەكان لە كاتی بوونی جیاوازی لە خوێندنەوە، یان تەفسیركردنی ماددە دەستوورییەكاندا.

چوارەم: كاركردن بۆ بەنێودەوڵەتیكردنی كێشەكانی گەلی كورد لە چوارچێوەی چەسپاندنی مافە دەستوورییەكانی و هەوڵی بێوچان بۆ بەدەستهێنانی پشتگیریی جیهانی و دروستكردنی ڕایەكی گشتیی نێودەوڵەتی، كە ئەمە ڕێڕەوێكە سوودەكەی تەنیا بۆ هەرێم نابێت، بەڵكو بۆ سەقامگیریی تەواوی دەوڵەتی عێراق دەبێت.

پێنجەم: وەستانەوەی توند و بێ سڵەمینەوە دژ بە هەر وتارێك كە ڕەنگی تائیفی، یان توندڕەویی فیكریی پێوە بێت، و بەرەنگاربوونەوەی هەر شتێك كە ببێتە هۆی دروستكردنی درز لە نێوان پێكهاتە كۆمەڵایەتییەكانی گەلی عێراقدا.

لە دوماهیدا و سەبارەت بە ناسنامەی شەبەك و مافەكانی ئەم پێكهاتە ڕەسەنە، ورووژاندنی ئەم پرسیارە برینگەلێك هەڵدەداتەوە، كە هێشتا ساڕێژ نەبوونەتەوە، و وتەكەی كۆچكردوو «ئەحمەد شەوكەت»مان بیر دەخاتەوە كاتێك بە «كوردە لەبیركراوەكان» وەسفی كردن، بەڵام پێویستییەكانی قۆناغەكە وا دەخوازێت چیتر بە لەبیركراوی نەمێننەوە، تەنانەت ئەگەر ناوچەكانیان لە ئێستادا لە دەرەوەی ئیدارەی ڕاستەوخۆی حكومەتی هەرێم بن، بە چاوەڕوانی چالاككردنی ماددەی ١٤٠ بۆ یەكلاكردنەوەی چارەنووسی ناوچە دابڕێنراوەكان، كە دەشتی نەینەوا یەكێكیانە.

دادپەروەری وا دەخوازێت، ددان بەوەدا بنرێت كە هەرێمیش وەك دەوڵەتی عێراق، بایەخی پێویستی بە ماف و مەینەتییەكانی شەبەك نەداوە، بۆیە پێویستە هەرێم ئاسۆی فراوانتر بۆ لەخۆگرتنیان بكاتەوە، لە ڕێگەی ڕێكاری كردەیی كە ئەمانە بگرێتەوە: تەرخانكردنی كورسیی خوێندن لە زانكۆكانی هەرێم بە ناوی «پشكی شەبەك» و كورسی لە كۆلێژە سەربازی و ئەمنییەكاندا بە ناونیشانی «كورسییەكانی پێكهاتەی شەبەك». هەروەها پێویستە توانا و پسپۆڕییەكانیان لە پۆستە كارگێڕی و حكوومییە باڵاكاندا بەكار بهێنرێن، بە جۆرێك كە هەستی ئینتیما و سەربەخۆبوونیان لا بەهێز بكات، هاوشێوەی ئەزموونە سەركەوتووەكەی بەڕێوەبەری پێشووی تەندروستیی دهۆك.

جگە لەوەش، پێویستە نوخبە و كەسایەتییە دیارەكانی شەبەك لە ناوەندەكانی بڕیاردان نزیك بكرێنەوە، لە ڕێگەی دەستنیشانكردنی ڕاوێژكار لە ناو نوخبەی شەبەك لای «سەرۆك مەسعود بارزانی «ـی بەڕێز، یان لە ناو سەرۆكایەتیی هەرێم و حكومەت و پەرلەمان، لەگەڵ پێویستی دامەزراندنی فەرمانگەیەكی تایبەت بە كاروباری شەبەك هاوشێوەی پێكهاتەكانی دیكە.

ئێمە وەك شەبەك، پێویستییەكی زۆرمان بە بەهێزكردنی ناسنامە و ئینتیمامان بۆ ئەم نەتەوە مەزنە هەیە، و بە شانازییەوە ڕۆڵی بەرچاوی خۆمان لە شۆڕشی ئەیلوول و هەموو وێستگەكانی خەباتی پارتی دیموكراتی كوردستان بەبیر دەهێنینەوە. بایەخدان بە مرۆڤی شەبەك تەنیا ڕێگەیە بۆ شكستهێنان بەو هەوڵانەی دەیانەوێت ئەم پێكهاتەیە لە نەتەوە ڕەسەنەكەی كە كوردییە داببڕن، چونكە ئەم هەوڵانە بە مەبەستی بچووككردنەوەی هەرێم و كەمكردنەوەی سنوورە جوگرافی و سیاسییەكانی نەتەوەی كورد، برا مەسیحی و ئێزدی و فەیلییەكانیش دەكاتە ئامانج.