د.جەلال ئەحمەد، ئەندامی بازنەی گفتوگۆیە و كۆمەڵناسە و مامۆستایە لە كۆلێژی ئادابی زانكۆی سەڵاحەدین. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (عێراق.. پرانسیپی ئاشتی و دیالۆگ بۆ چارەسەركردنی كێشەكان»، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خستە ڕوو:

 

تێگەیشتن لە دیالۆگ وەك میكانیزمی سەرەكیی بەدیهێنانی ئاشتی و پێكەوەژیان، بەندە بە تێگەیشتن لە جەوهەری سیاسەتەوە، كە وەك دیاردە و چەمكێكی فرەڕەهەند و ئاڵۆز، واتا و لێكدانەوەی جۆراوجۆر و پێكناكۆك دەوریان داوە. ئەگەر ماكیاڤیللییانە بڕوانینە سیاسەت و «مەبەست پاساوی ئامراز بێت»، ئەوا سیاسەت كردەیەكی واقعیی داماڵدراوە لە پرانسیپە ئەخلاقییەكان و، نابێ سڵ لە بەكارهێنانی فێڵ و تەڵەكەبازی و بەكارهێنانی هێزیش بكەیتەوە. لە ڕوانگەی «ژولیان فرۆند»ی فەیلەسووف و كۆمەڵناسیشەوە، سیاسەت لە لایەكەوە دووانەیی حاكم و مەحكوومە، بە واتای پەیوەندییەكی جەدەلییە لە نێوان ئەوەی كێ مافی دەركردنی بڕیارەكان و، كێیش لەسەریەتی پابەندی بڕیارەكان بێت، لەپێناو سەقامگیریی كۆمەڵگەدا، لە لایەكی دیكەشەوە ململانێ و جۆرێك لە نادڵنیاییە، بە واتای ئەگەر تاوێ هاوڕێ بین، دەكرێ تاوێكیش ببینە نەیار. بەو واتا و لێكدانەوانە، سیاسەت كردەیەكی ناهاوسەنگ و، پەیوەندییەكی نابەرانبەرە؛ بۆیەش دیالۆگ تا ئەو شوێنە بڕ دەكات، كە لایەنی لاواز، ملكەچە؛ لە غیابی ملكەچی و چوونە ژێر باردا، هەموو ئەگەرەكان و بەكارهێنانی توندوتیژییش ڕێگەپێدراون.

لە بەرانبەر دا، تێڕوانینی ژمارەیەك فەیلەسووف و بیرمەندی دیكە وەهایە، كە لە هەر شوێنێكدا توندوتیژی هەبێت و، دیالۆگ، ململانێكان لە بەرژەوەندیی ئاشتی و پێكەوەژیاندا یەكلایی نەكاتەوە، ئەوا ناكرێ باس لە بوونی سیاسەت بكەین. لەو بارەیەوە و بە گوتەی بیرمەندی دیاری ئەڵمانی «هانا ئارێنت» سیاسەت هەر تەنیا پیادەكردنی حوكمڕانی و دەوڵەتداری نییە، بەڵكو سیاسەت لەبری پەنابردنە بەر بەكارهێنانی توندوتیژی بۆ یەكلاكردنەوەی كێشە و ململانێكان، پانتاییەكی گشتییە بۆ بەیەكگەیشتنی ئازادانەی تاكەكان و، گفتوگۆیەكی بەردەوامە بە ئامانجی گەیشتن بە كۆدەنگی و سازان لە نێوان هەموو ئەوانەی باكگراوند و ڕاوبۆچوونی جیاوازیان هەیە.

لە دیدی فەیلەسووف و سیاسەتناسی بەریتانیش «بێرنارد كریگ» سیاسەت شێوازێكی شارستانیی دانسقەیە و، لە كۆمەڵگە فرەپێكهاتەكاندا بێ بەكارهێنانی توندوتیژی، دەتوانێ جیاوازییەكان ئیدارە بدات. بەو واتایەش، سیاسەت هونەری هەماهەنگكردنی بەرژەوەندییە پێكناكۆكەكانە بە گفتوگۆ. جا بۆ ئەوەی سیاسەت بتوانێ وەها ڕۆڵێك بگێڕێت، دەبێ لە ئایدیۆلۆژیایەك بە دووری بگرین، كە بیەوێ تاك لایەنانە خۆی بسەپێنێت و، مەركەزییەت بەسەر هەموواندا پیادە بكات.

لەژێر ڕۆشنایی بۆچوونەكانی هەردووكیان، مەبەستم لە ئارێنت و كریگە، دەتوانم بڵێم تاوەكو لە عێراقدا سیاسەت بەو واتایەی ئەوان وێنایان كردووە، نەبێتە كارنامەی سەرەكی و هەڵسووڕێنەری كاروبارەكان، ئەوا پرۆسەیەك بەنێوی دیالۆگ لە گۆڕێدا نابێت، ئەو وڵاتەش سەقامگیری بە خۆیەوە نابینێت. جا بۆ ئەوەی عێراق بكەوێتە سەر نەخشەڕێگەی سیاسەتكردن، دەبێ بەر لە هەموو شتێك پانتاییەكی گشتیی دوور لە تارمایی هۆز و تایفە و مەزهەبگەرایی و حزب و میلیشیا پرۆكسییەكان ساز بكرێت، بە واتای جگە لە بەدامەزراوەییكردنی ئەو وڵاتە، هاووڵاتیبوون شوێنی ئینتیما بۆ خێڵ و تایفە و مەزهەب بگرێتەوە، سەندیكاكان و دامەزراوە پەروەردەیی و زانكۆكان و كەرتە مەدەنییەكان دوور لە دەستتێوەردانی حزبەكان، بەهێز و كارا بكرێن. پەرە بە كولتووری یەكترقبووڵكردن و فرەیی بدرێت، تاوەكو وێنای بەدگومانیی نێوان پێكهاتەكان بە بارێكی ئەرێنیدا بگۆڕدرێت. پوخت وەك ئارێنت دەڵێت بتوانین «بنیادنانی دامەزراوەی نوێ – ئازادی بە واتا ئەرێنییەكەی»، بخەینە شوێن هەوڵدان بۆ «ئازادبوون لە دەست ستەم – ئازادی بە واتا نەرێنییەكەی»، لەبەرئەوەی ئێستاشی لەگەڵ دابێت، لە هەموو لایەكەوە هەوڵدانەكان بۆ ڕزگاربوون، یان بەرگرتنن لە ستەمێك كە ڕەنگە دووبارە ببێتەوە، ئەگەر عێراق دوای ٢٠٠٣ لە ئازادی بە واتا نەرێنییەكەی تا ڕادەیەك سەركەوتوو بووبێت، ئەوا لە بەرجەستەكردنی ئازادی بە واتا ئەرێنییەكەی شكستی هێناوە. هەڵەیەكی گەورەیە ناكۆكییە سیاسییەكان بە ئاقاری ململانێ لەپێناو مانەوەدا ببەین، ئەگەر وەها بكەین، كەواتە هێشتا لەو باوەڕەداین لایەنی بەرانبەر دوژمنە، كە یان دەبێت لەنێوی ببەین، یان دەبێ بیهێنینە ژێر بار و ملكەچی بكەین. لە دیدی ئارێنتدا ئەمە پیادەكردنی توندوتیژییە، نەك پیادەكردنی سیاسەت. كەواتە، دەبێ ئەو پانتاییە گشتییەی شەڕ و دیكتاتۆریەت وێرانی كردووە، بنیاد بنرێتەوە، شوناسی گشتی پانتاییەكەش، كۆكراوەی شوناسە جیاوازەكان بێت. پێویستە پەرلەمان لەبری ئەوەی ببێتە ژوورێك بۆ دابەشكردنی كێ چی و كوێی بەردەكەوێت، پانتاییەك بێت بۆ سیاسەتكردن لە بەرگێكی یاسایی و مەدەنیدا.

بە سودوەرگرتن لە بۆچوونەكانی «كریگ»یش لەمەڕ سیاسەت و دیالۆگ لە عێراق، دەتوانین بڵێین بەردەوامیی شەڕ و ناكۆكیی تایفی و مەزهەبی و ئیتنی، نیشانەی شكستی كەوتنەسەرپێی سیاسەتن لەو وڵاتەدا. ڕووداوەكان دوای ساڵی ٢٠٠٣ تا ئەو چركە ساتەش پێمان دەڵێن، كە كولتوورێك زاڵە، كە هێندەی لەخۆگری ڕق و كینەیە، هێندە متمانە و دڵنیایی بەرهەم ناهێنێ، هێشتاش ئایدیۆلۆژیا لە فۆڕمە شمولییەكەیدا، كۆڵەگەكانی لەق نەبوون و، نەتەوە و ئایین و تایفە و مەزهەبگەرایی، وەك حەقیقەتی ڕەها شەرعییەت بە خۆیان دەدەن، مادام بۆ نموونە سوننەیەك خۆی بە سەیدولزەمان و مەكانی ئەبەدی ئەو مەملەكەتە بزانێت و، شیعەیەك خۆی بە قوربانیی قەدیمولزەمان و، تۆڵەسەندنەوەی مەشروع بزانێت، كورد و بەشێك لە پێكهاتەی ڕەسەن و خاوەن ماڵە ڕاستەقینەكانی ئەم وڵاتە، لە چاوی پێكهاتەی زۆرینەی داگیركەردا دەبێ وەك میوان و هاووڵاتی پلە دوو مامەڵەیان لەگەڵدا بكرێت. ئەوەی دەتوانین لەو وێنایەوە بەدەستییەوە بدەین، ئەوەیە كە پەرلەمانێكی كارا، سستمێكی دادوەریی سەربەخۆ و، میدیا و ڕاگەیاندنێكی بەرپرسیار و دژ بە گەندەڵی بە كردەیی كاری خۆیان بكەن، ئەو كات دەتوانین ئەو یاسایانەی بە سازان دەریان دەكەین، حوكمێكی مەدەنی بخەنە شوێن حوكمێكی زۆرداریی پشتئەستور بە بەكارهێنانی هەر فۆڕمێكی هێز. بەداخەوە ئەوانەی لە عێراقدا بە حیساب خەریكی سیاسەتكردنن، هێندەی وەك پاڵەوانێكی ئایدیۆلۆژی دێنە بەرچاو، هێندە وەك سیاسییەك بەرچاو ناكەون. ئەم وڵاتە پێویستی بە كەسانێكە كە دوای گەیشتن بە كۆدەنگی ڕێككەوتنێكی كرداری، بتوانن جیاوازییە ئیتنی و مەزهەبی و تایفییەكان تێپەڕێنن، هەرچەندەش دەزانین چارەسەرەكان تەواو شوێنی خۆیان ناگرن، بەڵام چارەسەرێكی نیوەچڵ، هێشتا باشترە لە ململانێیەكی توند و بێ كۆتایی.

دوای جەنگی دووەمی جیهانی، وڵاتانی ئەوروپا و ژاپۆن و چەندان وڵاتی دیكە تا پشتیان نەكردە توندوتیژی، نەیانتوانی قۆناغێكی نوێی پێكەوەژیان و سەقامگیر دەست پێ بكەن. ئەم ناوچەیە بە گشتی و عێراق بە شێوەیەكی تایبەت، تا پێكەوەژیان و هاوسەنگكردن نەخەنە شوێن سەركەوتنی یەكجارەكی و، واز لە توندوتیژی و پەنابردنەبەر دەستتێوەردانی دەرەكی و تێكەڵكردنی دارایی و سامان بە هاوكێشە سیاسییەكان نەهێنن، ناچنە قۆناغێكی باشتر لەوەی تیایدان.