لە ساڵی ١٩٤٥ەوە، کاتێک پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان واژۆ کرا، ئەم دامەزراوەیە خۆی وەک پارێزەری سەرەکیی مافەکانی مرۆڤ و "یەکسانیی نێوان پیاو و ئافرەت" ناساند. بەڵام دوای تێپەڕبوونی ٧٩ ساڵ و تێپەڕبوونی ٩ سکرتێری گشتی، هێشتا کورسیی هەرە بەرز و بڕیاردەری ئەم ڕێکخراوە، تەنها بۆ توخمی نێر بووە. ئەمە تەنها ڕێکەوت نییە، بەڵکو نیشانەیەکە بۆ قووڵیی ئەو نادادییە سیستەماتییەی کە لە ناو جەرگەی سیاسەتی جیهانیدا هەیە.

داتاکان چیمان پێ دەڵێن؟
با سەیری زمان و ژمارەکان بکەین؛ لە مێژووی نەتەوە یەکگرتووەکاندا نۆ کەس پۆستی سکرتێری گشتییان وەرگرتووە (تریگڤە لی، داگ هامارشیۆلد، یوتانت، کورت ڤاڵدهایم، خافێر پێرێز دی کویار، بۆترۆس غالی، کۆفی عەنان، بان کی مۆن، و ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس). ڕێژەی ئافرەتان لەم پۆستەدا ٠٪ بووە.

لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠١٦دا، کێبڕکێیەکی توند هەبوو؛ لە کۆی ١٣ کاندید، ٧ کەسیان ئافرەت بوون کە خاوەن ئەزموونی وەک سەرۆک وەزیران و وەزیری دەرەوە بوون (وەک هێلین کلارک و ئیرینا بۆکۆڤا). سەرەڕای ئەوەی دروشمی "کاتی ئافرەتێک هاتووە" لە هەموو لایەک دەبیسترا، بەڵام دیسانەوە پیاوێک (گۆتێرێس) هەڵبژێردرا. ئەمە دەری دەخات کە ململانێی هێز لە پشت پەردەکانەوە، لە دەستی پێنج ئەندامە هەمیشەییەکەی ئەنجومەنی ئاسایشدایە، کە زۆرجار بەرژەوەندییە جیۆپۆلیتیکییەکان دەخەنە پێش پرەنسیپەکانی یەکسانییەوە.

ئایا ماف دەبەخشرێت یان خاوەندارێتی دەکرێت؟
لێرەدا پرسیارە جەوهەرییەکە سەرهەڵدەدات: ئایا ئافرەت دەبێت چاوەڕێ بکات مافەکانی پێ ببەخشێت؟
یاسای سروشت و فەلسەفەی مافەکانی مرۆڤ پێمان دەڵێن: ماف وەرناگیرێت، بەڵکو هەیە.

١. مافی سروشتی: مرۆڤەکان بە ئازادی و یەکسانی لەدایک دەبن. ئافرەت وەک مرۆڤێک، خاوەنی ڕەسەنی مافەکانی خۆیەتی. ئەو چەمکەی دەڵێت "پیاو دەبێت مافی ئافرەت بدات" چەمکێکی باوکسالارانەی کۆنە، چونکە وای نیشان دەدات کە پیاو خاوەن و ئافرەت وەرگرە. ئەگەر مافێک ببەخشرێت، مانای وایە دەشتوانێت لێی بسەنێتەوە. بەڵام کاتێک وەک "خاوەن ماف" سەیری ئافرەت دەکرێت، ئەو کاتە یەکسانی دەبێتە ئەرکێکی یاسایی.

٢. توانا و لێهاتوویی: داتاکانی دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان دەریدەخەن کە ئەو وڵاتانەی ئافرەت ڕێبەرایەتییان دەکات، لە کاتی قەیرانەکاندا (وەک پەتای کۆرۆنا) سەرکەوتووتر بوون. کەواتە نەبوونی ئافرەت لە لوتکەی نەتەوە یەکگرتووەکاندا بەهۆی "کەمیی توانا" نییە، بەڵکو بەهۆی ئەو "سەقفە شووشەییەیە" کە سیستەمی سیاسیی جیهانی دروستی کردووە بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی ڕەگەزێکی دیاریکراو.

کێشەکە لە کوێدایە؟
نەتەوە یەکگرتووەکان لە ڕووی تیۆرییەوە باس لە پەرەپێدانی بەردەوام و یەکسانیی ڕەگەزی دەکات، بەڵام لە ڕووی پراکتیکییەوە دەستەبژێرێکی سیاسی (زۆربەیان پیاون) بڕیار لەسەر چارەنووسی جیهان دەدەن. ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی ڕێکخراوەکە لە ناوەوە تووشی قەیرانی شەرعییەت بێت. چۆن دەکرێت داوا لە وڵاتانی جیهانی سێیەم بکەیت یەکسانی پەیڕەو بکەن، لە کاتێکدا لوتکەی هەڕەمی خۆت تەنها بۆ ڕەگەزێک بێت؟

کاتی ئەوە هاتووە نەتەوە یەکگرتووە بگۆڕێت بۆ ڕێکخراوێکی مرۆیی ڕاستەقینە. مافی ئافرەت بۆ گەیشتن بە لوتکەی دەسەڵات، دیارییەک نییە پێیان بدرێت، بەڵکو شایستەییەکی مرۆیی و یاساییە کە تا ئێستا زەوت کراوە.

جیهان پێویستی بە تێڕوانینێکی نوێ هەیە؛ تێڕوانینێک کە تێیدا ڕەگەز نەبێتە بەربەست بۆ بەڕێوەبردن. ئەگەر نەتەوە یەکگرتووەکان بیەوێت لە سەدەی بیست و یەکەمدا بە زیندوویی بمێنێتەوە، دەبێت بیسەلمێنێت کە دروشمەکانی تەنها بۆ سەر کاغەز نین. سکرتێری داهاتوو نابێت تەنها باشترین کاندید بێت، بەڵکو دەبێت کۆتایی بەو مێژووە یەکڕەهەندییە بهێنێت کە جیهانی تەنها بە چاوی ڕەگەزێکەوە بینیوە.

 

 

لیا سەیفەدین