شڤان حەمدی، ئەندامی بازنەی گفتوگۆ و ئەندامی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستانە و بەڕێوەبەری ئاژانسی هەواڵی زاگرۆسە، لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (دەرهاویشتەكانی تەكنەلۆژیای زانیاری لەسەر كۆمەڵگە) بەم جۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خۆی خستە ڕوو.

 

لەگەڵ هاتنی سەدەی بیست و یەك و تەقینەوەی شۆڕشی زانیاری، كۆمەڵگەی كوردستانیش وەك بەشێك لە گوندە گەورەكەی جیهان، بە خێراییەكی بەرچاو كەوتە بەر شەپۆلی گۆڕانكارییە تەكنەلۆژییەكان. ئەم شەپۆلە كە سەرەتا بە هاتنی ئینتەرنێت و مۆبایلی زیرەك دەستی پێكرد و ئێستا گەیشتووەتە قۆناغی زیرەكیی دەستكرد (AI)، كاریگەرییەكی قووڵی لەسەر ژێرخانی ئیداری، پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان و تەنانەت دۆزی نەتەوەییش دروست كردووە . ئەم دەرهاویشتانە شمشێرێكی دوو سەرن، لایەكەیان بەرەو پێشكەوتن و شەفافییەت و یەكڕیزی دەڕوات، لایەكەی دیكەشیان بەرەو ئاڵۆزیی كۆمەڵایەتی و تاوانی ئەلیكترۆنی و هەڵوەشانەوەی خێزان دەڕوات.

لەسەر هەنگاوەكانی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان ناتوانرێت نكۆڵی لەو گۆڕانكارییە ئەرێنییانە بكرێت كە لەم چەند ساڵەی دواییدا لە هەرێمی كوردستان دەركەوتوون. حكومەت هەنگاوی ستراتیژی و بوێرانەی ناوە بۆ گۆڕینی سیستمی ئیداری لە كاغەزەوە بۆ دیجیتاڵ (E-Government) یەكێك لە گرنگترین دەستكەوتەكان لەم بوارەدا، سیستەمی «بایۆمەتری» بوو بۆ فەرمانبەرانی حكومەت، لەمەش گرنگتر، پڕۆژەی «هەژماری من»ـە كە وەك شۆڕشێكی بانكی لە كوردستان سەیر دەكرێت. كردنەوەی حیسابی بانكی بۆ فەرمانبەران و بەستنەوەیان بە سیستمی بانكیی جیهانەوە، كولتووری مامەڵەی كاش كەم دەكاتەوە و، شەفافیەت لە دابەشكردنی مووچە زیاد دەكات و هاووڵاتی كورد دەبەستێتەوە بە ئابووریی دیجیتاڵییەوە.

لەلایەكی دیكەوە، تەكنەلۆژیای زانیاری و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان خزمەتێكی بێ وێنەیان بە دۆزی كورد كردووە لەسەر ئاستی نەتەوەیی، نموونەی زیندوویش شەڕ و ئاڵۆزییەكانی ئەم دواییەی ڕۆژئاوای كوردستان بوو، تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بوونە مینبەرێك بۆ دروستكردنی ڕای گشتیی بەهێز، كوردانی هەر چوار پارچە و تاراوگە لە ڕێگەی هاشتاگ و كەمپینی دیجیتاڵییەوە نەك تەنیا سۆزی خۆیان دەربڕی، بەڵكو توانییان گوشار بخەنە سەر كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و ڕای گشتی جیهان بە ئاراستەی بەرژەوەندیی كوردانی ڕۆژئاوادا جووڵە پێ بكەن. ڕووە تاریكەكە: لە بەرانبەر ئەم دەستكەوتانەدا دەرهاویشتە نەرێنییەكانی تەكنەلۆژیا و زیرەكیی دەستكرد هەڕەشەیەكی جددییان لەسەر ئاسایشی كۆمەڵایەتی دروست كردووە، دیارترین كێشە بریتییە لە «ئالوودەبوونی دیجیتاڵی». ئەمڕۆ بەشێكی زۆری تاكەكانی كۆمەڵگە، بەتایبەت گەنجان، كاتێكی زۆر بەدیار شاشەكانەوە بەسەر دەبەن، كە بووەتە هۆی دابڕانی كۆمەڵایەتی، كەمبوونەوەی پەیوەندییە خێزانییەكان و دروستبوونی جۆرێك لە گۆشەگیری. مۆبایلە زیرەكەكان لەجیاتی ئەوەی ئامرازی پەیوەندی بن، بوونەتە دیوارێك لە نێوان ئەندامانی خێزاندا.

مەترسیدارتر لە ئالوودەبوون سەرهەڵدانی جۆرە نوێیەكانی تاوانە، كە بە «تاوانی ئەلیكترۆنی» دەناسرێت، بەداخەوە بەكارهێنانی مۆبایل و ئامێرە ئەلیكترۆنییەكان بۆ مەبەستی خراپ لە كوردستان ڕووی لە زیادبوون كردووە، دیاردەی هەڕەشەكردن، بڵاوكردنەوەی وێنە و ڤیدیۆی تایبەتی و ناوزڕاندن بوونەتە كابووس بۆ زۆرێك لە هاووڵاتیان، بەتایبەت ژنان. زۆر جار دەبینین كە ململانێیەكی بچووك، یان پەیوەندییەكی سۆزداری كۆتایی هاتوو، دەگۆڕێت بۆ هەڵمەتێكی ناوزڕاندن و بڵاوكردنەوەی نهێنییەكان لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا، ئەمەش زۆرجار كێشەی كۆمەڵایەتیی گەورە، كوشتن، یان خۆكوشتنی لێ كەوتووەتەوە.

لەگەڵ هاتنی زیرەكیی دەستكرددا مەترسییەكان شێوازێكی ئاڵۆزتر و ترسناكتریان وەرگرتووە، ئێستا تەكنەلۆژیای «Deepfake» ساختەی قووڵ، دەتوانێت دەنگ و ڕەنگی هەر كەسێك كە بیەوێت دروستی بكات و قسەی پێ بڵێت كە هەرگیز نەیكردووە. لە كۆمەڵگەیەكی وەك كوردستاندا كە «ناوبانگ» و «شەرەف» تێیدا هەستیارن، ئەم تەكنەلۆژیایە دەكرێت ببێتە چەكێكی كوشندە بۆ تیرۆركردنی كەسایەتییەكان و تێكدانی شیرازەی خێزان. ئەگەر پێشتر وێنەیەك پێویستی بە فۆتۆشۆپ هەبووایە، ئێستا بە چەند چركەیەك ڤیدیۆی ساختە دروست دەكرێت كە جیاكردنەوەی لە ڕاستی زۆر ئەستەمە.

تەكنەلۆژیای زانیاری و زیرەكیی دەستكرد لە خۆیاندا نە باشن و نە خراپ، بەڵكو ئامرازن و دەرهاویشتەكانیان پەیوەستە بە شێوازی بەكارهێنانیان لەلایەن مرۆڤەكانەوە. لە كوردستان، ئێمە لە قۆناغێكی هەستیارداین؛ لەلایەك حكومەت هەنگاوی باشی ناوە بۆ بەدیجیتاڵكردنی خزمەتگوزارییەكان وەك «هەژماری من» و سیستمی بایۆمەتری، كە دەبێتە هۆی گەشەسەندنی ئابووری و ئیداری، هەروەها كورد توانیویەتی ئەم تەكنەلۆژیایە بۆ یەكخستنی دەنگی خۆی لە جیهاندا بەكاربهێنێت وەك ئەوەی لە پرسی ڕۆژئاوادا بینیمان، بەڵام لەلایەكی دیكەوە، نەبوونی هۆشیاریی تەواو و لاوازیی لایەنی یاسایی لە كۆنتڕۆڵكردنی تاوانە ئەلیكترۆنییەكاندا، وای كردووە ئەم پێشكەوتنە باجێكی قورسی كۆمەڵایەتیی هەبێت. بۆیە زۆر پێویستە هاوشانی پێشكەوتنە تەكنەلۆژییەكان، پەرە بە «هۆشیاریی دیجیتاڵی» بدرێت، دەبێت یاساكانی هەرێمی كوردستان توندتر بن بەرانبەر بە تاوانەكانی هەڕەشە و ناوزڕاندن و پێویستە سیستمی پەروەردە گەنجان فێر بكات كە چۆن خۆیان لە مەترسییەكانی ئینتەرنێت بپارێزن. ئەگەر بتوانین هاوسەنگییەك لە نێوان بەكارهێنانی تەكنەلۆژیا بۆ گەشەپێدان و پاراستنی بەها كۆمەڵایەتییەكاندا ڕابگرین، ئەوا دەتوانین بڵێین شۆڕشی زانیاری لە خزمەتی كوردستاندایە، ئەگەرنا، باجەكەی لەسەر ئاستی مرۆیی زۆر قورس دەبێت.

بە دڵنیاییەوە، بۆ ئەوەی ئەو گرفتانەی باس كران چارەسەر بكرێن و سوودەكان زیاتر بكرێن، پێویستە كار لەسەر پلانێكی گشتگیر بكرێت كە حكومەت، كۆمەڵگە، كەرتی پەروەردە و خێزان بە یەكەوە تیایدا بەشدار بن.