بونیادنانی دەوڵەتی نوێی عێراق لە دوای ساڵی ٢٠٠٣، لەسەر بنەمایەكی نوێی سیاسی و كۆمەڵایەتی داڕێژرا كە ئامانج لێی كۆتاییهێنان بوو بە سەردەمی تاكڕەوی و چەسپاندنی سیستمێكی فرەیی. دەستووری هەمیشەیی عێراق وەك پەیماننامەیەكی نیشتمانی لە نێوان پێكهاتە سەرەكییەكاندا (كورد، سوننە و شیعە) نووسرایەوە، تا گەرەنتی بەشداریی ڕاستەقینەی هەمووان لە بڕیاری سیاسی و بەڕێوەبردنی وڵاتدا بكات. ڕەنگدانەوەی ئەم هاوبەشییە لە دەقە دەستوورییەكاندا بە ڕوونی دەردەكەوێت، بۆ نموونە ماددەكانی (٩) و (١٦) جەخت لەسەر پرەنسێپی «هاوسەنگیی نیشتمانی» دەكەنەوە. ئەم ماددانە دووپاتی دەكەنەوە كە پێویستە هەموو پێكهاتەكان بەبێ جیاكاری لە ناو هێزە چەكدارەكان، دامەزراوە ئەمنییەكان و پەرلەمان و تەواوی كایە كارگێڕییەكاندا نوێنەرایەتییان هەبێت، تا هیچ لایەنێك هەست بە پەراوێزخستن نەكات.

بەڵام ئەوەی لە واقیعی سیاسیی ئێستادا دەبینرێت، پاشەكشەیەكی مەترسیدارە لەو پرەنسیپانە. گۆڕانكاری لە هاوسەنگیی هێز و هەوڵی هەندێك لایەن بۆ سەپاندنی هەژموونی خۆیان، وایكردووە چەمكی «سازان و هاوبەشی» بەرەو كاڵبوونەوە بچێت. ئەم گۆڕانكارییە بووەتە هۆی ئەوەی لایەنە بەهێزەكان دەست بەسەر جومگەكانی بڕیاردا بگرن و لایەنەكانی دیكە لاواز بكەن، ئەمەش بنەماكانی دەستووری خستووەتە ژێر پرسیارەوە و خەریكە مۆدێلی حوكمڕانی بەرەو جۆرێك لە «تاكڕەویی سیاسی» دەباتەوە.

لە نێوەندی ئەم ململانێیانەدا، ڕۆڵی دادگای باڵای فیدڕاڵی وەك یەكێك لە پایە گرنگەكانی دەوڵەت، جێگەی سەرنج و ڕەخنەیەكی زۆرە. ئەم دادگایە كە دەبوو پارێزەری بێلایەنی دەستوور و یەكلاكەرەوەی دادپەروەرانەی كێشەكانی نێوان هەولێر و بەغدا بێت، بەڵام لە زۆر وێستگەدا وەك بەشێك لە پڕۆسەی ململانێی سیاسی دەركەوتووە. سروشتییە كە دادگا لە نێو سیستەمێكی سیاسیی پڕ لە كێشەدا بێت، بەڵام كاتێك بڕیارەكانی دادگا لە چوارچێوەی یاسایی دەردەچن و ڕەنگی سیاسی دەگرن، متمانەی پێكهاتەكان بە سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری لەرزۆك دەبێت. ئەم هەڵوێستە نەرێنییانە نەك تەنیا كێشەكانی نێوان هەرێم و ناوەندی ئاڵۆزتر كردووە، بەڵكو گومانی گەورەی لەسەر شەرعییەتی بڕیارەكان و داهاتووی فیدڕاڵیزم لە عێراقدا دروست كردووە.

ئەگەر سەیری ئایندەی سیاسیی عێراق بكەین، وێنەیەكی نادیار و پڕ لە تەحەددا دەبینین. عێراق یەكێكە لە دەوڵەتە هەرە دەوڵەمەندەكانی جیهان لە ڕووی سەرچاوە سروشتییەكان و سامانی ژێرزەوی، بەڵام ئەم دەوڵەمەندییە نەبووەتە هۆی خۆشگوزەرانی بۆ هاووڵاتیان. پارادۆكسی گەورە لێرەدایە: وڵاتێك خاوەنی زۆرترین سامان بێت، بەڵام لە ڕووی بەڕێوەبردن و كارگێڕییەوە وڵاتێكی «هەژار و شكستخواردوو» بێت. گەندەڵی، نەبوونی دیدگای نیشتمانی و زاڵبوونی بەرژەوەندیی حزبی بەسەر بەرژەوەندیی گشتیدا، عێراقیان گەیاندووەتە لێواری مەترسی. ئەگەر ئەم كێشە ڕیشەییانە لە چوارچێوەی دیالۆگێكی نیشتمانیی ڕاستەقینەدا چارەسەر نەكرێن و ڕێز لە دەستوور و مافی پێكهاتەكان نەگیرێت، ئەوا پرۆسەی سیاسی بەرەو وێرانبوونی زیاتر هەنگاو دەنێت و ساڵ دوای ساڵ دۆخی وڵات بەرەو خراپتربوون دەچێت.