كێشەی بنەڕەتی لە پرۆسەی سیاسیی عێراقی دوای ساڵی ٢٠٠٣، تەنیا لە ململانێی سەر دەسەڵات و پۆستەكاندا كورت نابێتەوە، بەڵكو كێشەیەكی فەلسەفی و فیكرییە لە دەوری چەمكی «ناوەندێتی» و «ناناوەندێتی «. سەرەڕای ئەوەی عێراق بەپێی دەستووری ساڵی ٢٠٠٥ سیستەمێكی فیدڕاڵیی بۆ خۆی هەڵبژاردووە، بەڵام عەقڵییەتی سیاسیی باڵادەست لە بەغدا هێشتا نەیتوانیوە لە بازنەی ناوەندگەراییەكی چەقبەستوو بێتە دەرەوە. گۆڕینی ئەم عەقڵییەتە لە ڕێگەی دیالۆگەوە بۆ شەراكەتێكی ڕاستەقینە، پێویستی بە گۆڕانكاریی ڕیشەیی رادیكاڵی هەیە لە تێگەیشتنی لایەنەكان بۆ چەمكی دەوڵەتداری.

تا ئێستا فەلسەفەی فیدڕاڵیزم لە عەقڵییەتی سیاسیی ئەم ناوچەیەدا جێگەی نەبووەتەوە، چونكە هێشتا ئامادەیی بۆ قبووڵكردنی دابەشكردنی دەسەڵات لە ئارادا نییە. ئەمەش بۆ نەبوونی زەمینەسازییەكی كولتووری بۆ دیموكراسی دەگەڕێتەوە. دیموكراسی لە عێراق و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، تەنیا وەك لایەنە ڕووكەشەكەی (هەڵبژاردن) بینراوە، لە كاتێكدا ئەو هەڵبژاردنانەش زۆرجار نەبووەتە ڕەنگدانەوەی ئیرادەی ڕاستەقینەی گەل. دیموكراسییەك كە تەنیا پشت بە «زۆرینەی ژمارەیی» ببەستێت و مافی پێكهاتەكان فەرامۆش بكات، من ناوی دەنێم «دیموكراسیی دیكتاتۆری». ئەم جۆرە دیموكراسییە نەك هەر سەقامگیری ناهێنێت، بەڵكو دەبێتە ئامرازێك بۆ سڕینەوەی ئەوانی تر.

ئەگەر سەیری دەستووری عێراق بكەین، دەبینین زیاتر لە ٥٠ ماددەی دەستووری كە پەیوەندیی ڕاستەوخۆیان بە فەلسەفەی فیدڕاڵیزم و مافە دەستوورییەكانی هەرێمی كوردستانەوە هەیە، تەنیا وەك مەرەكەبی سەر كاغەز ماونەتەوە. ئەم پەكخستنە ئەنقەستەی دەستوور، دەگەڕێتەوە بۆ هەژموونی وڵاتانی دراوسێ، كە هەر جۆرە سەركەوتنێكی ئەزموونی فیدڕاڵی لە عێراق بە هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی خۆیان دەبینن. گەلی كورد كە مێژوویەكی پڕ لە ئازاری وەك ئەنفال و جینۆساید و كیمیابارانی هەیە، تەنیا بە گەرەنتیی دەستووری و شەراكەتی ڕاستەقینە دەتوانێت لەناو چوارچێوەی یەك دەوڵەتدا بمێنێتەوە. ئەگەر عەقڵییەتی ناوەندێتی بەردەوام بێت و مافەكان پێشێل بكرێن، پێكەوەژیانی ئارەزوومەندانە دەبێتە مەحاڵ و «جیابوونەوە» وەك تەنیا بژاردەی ڕەوا دەمێنێتەوە.

لە ئێستادا، گەورەترین بەربەست لەبەردەم ڕێككەوتنی هەولێر و بەغدا، دۆسیە دارایی و یاساییەكانە. بەغدا بە عەقڵییەتێكی ناوەندگەرایانە مامەڵە لەگەڵ سامانە سروشتییەكان دەكات، لە كاتێكدا ماددەكانی ١١١ و ١١٢ی دەستوور بە ڕوونی باس لەوە دەكەن كە نەوت و گاز سامانی هەموو گەلانی عێراقن و دەبێت بە هاوبەشی لەگەڵ هەرێمەكان بەڕێوە ببرێن. ئێستا بەغدا «چەكی بژێوی» و فشاری دارایی وەك «گەمارۆیەكی ئابووری» دژی هاووڵاتیانی هەرێم بەكاردەهێنێت بۆ ئەوەی هەرێمی كوردستان لە ڕووی سیاسی و دەستوورییەوە لاواز بكات و بگەڕێتەوە بۆ سەردەمی پێش فیدڕاڵیزم.

لە لایەكی دیكەوە، پەرتەوازەیی و نەبوونی یەكدەنگیی سیاسی لە ناوخۆی هەرێمی كوردستان، دەرفەتی بۆ بەغدا و وڵاتانی ناوچەكە ڕەخساندووە كە ئەم درزە بەكاربهێنن بۆ لاوازكردنی پێگەی كورد. بۆیە، تا ئەو كاتەی دەستوور نەبێتە مەرجەعێكی دادپەروەر بۆ هەمووان و عەقڵییەتی باڵادەستیی مەزهەبی و نەتەوەیی لە بەغدا نەگۆڕدرێت بۆ عەقڵییەتی دەوڵەتی هاووڵاتیبوون، عێراق وەك دەوڵەتێكی ناسەقامگیر دەمێنێتەوە. چارەسەری ڕاستەقینە لە «ناوەندێتی»دا نییە، بەڵكو لە دابەشكردنی دادپەروەرانەی دەسەڵات و سامان و ڕێزگرتن لە تایبەتمەندیی نەتەوەیی و سیاسیی پێكهاتەكاندایە.