مێژووی سیاسیی عێراق هەر لە دامەزراندنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٢١ تا ساڵی ٢٠٠٣، لەسەر بنەمای فەلسەفەیەكی مەركەزیی توند و پەراوێزخستنی پێكهاتەكان بونیاد نرابوو. هەرچەندە دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشوو و پەسەندكردنی دەستووری هەمیشەیی لە ساڵی ٢٠٠٥دا، عێراق بە ڕەسمی بوو بە دەوڵەتێكی فیدڕاڵی، بەڵام گۆڕانی سیستم لەسەر كاغەز نەبووەتە هۆی گۆڕانی عەقڵییەتی حوكمڕانی لە بەغدا. گەورەترین كێشەی ئەمڕۆی عێراق، كێشەی «ناسنامەی سیستم»ە، ململانێیەكە لە نێوان عەقڵییەتێكی مەركەزییە كە نایەوێت دەسەڵاتەكان دابەش بكات، و سیستمێكی فیدڕاڵیی نوێ كە بنەماكەی لەسەر شەراكەت و دابەشكردنی دادپەروەرانەی دەسەڵات و سەروەت و سامانە دابمەزرێت.

هەر بۆیە هێشتا فەلسەفەی مەركەزیەت لە دامەزراوەكانی بەغدا ڕێگرێكی سەرەكییە لە تێگەیشتن لە چەمكی فیدڕاڵیەت. زۆرێك لە هێزە سیاسییە دەستڕۆیشتووەكانی بەغدا، فیدڕاڵییەت نەك وەك سیستمێكی دیموكراسی بۆ بەڕێوەبردنی وڵاتێكی فرەچەشن، بەڵكو وەك هەڕەشەیەك بۆ سەر یەكپارچەیی وڵات دەبینن.

هەروەها یەكێك لە گەورەترین گرفتەكانی نێوان هەولێر و بەغدا، نەبوونی متمانەیە. ڕێككەوتنە سیاسییەكان زۆر جار كاتین و تەنیا بۆ تێپەڕاندنی قەیرانەكان واژۆ دەكرێن، نەك بۆ چارەسەری ڕیشەیی. بۆ نموونە، لە كابینەكەی محەمەد شیاع سودانیدا، پێش پێكهێنانی حكومەت چەندین خاڵی گرنگی وەك (یاسای نەوت و گاز، بوودجە، پرسی پێشمەرگە و جێبەجێكردنی ماددەی ١٤٠) لەسەر ڕێككەوتنیان كرا، بەڵام هەژموونی هێزە شیعییەكان بەسەر دامەزراوەكاندا ڕێگر بووە لە جێبەجێكردنیان.

بۆ ئەوەی دیالۆگ لە كۆبوونەوە كاتییەكانەوە بگۆڕدرێت بۆ دامەزراوەیی متمانەبەخش، پێویستە ڕێككەوتنەكان بكرێنە یاسای پابەندكەر و دامەزراوەی بێلایەن چاودێریی جێبەجێكردنیان بكەن. متمانە تەنیا بە قسەی جوان دروست نابێت، بەڵكو بە جێبەجێكردنی بەڵێنەكان و ڕێزگرتن لە واژۆكان دروست دەبێت.

پێشێلكارییە دەستوورییەكان گەیشتوونەتە ئاستێك كە شایستە داراییەكان و مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم وەك كارتی فشاری سیاسی بەكاردەهێنرێن. ئەمە نەك هەر پێشێلكردنی دەستوورە، بەڵكو مەترسییەكی گەورەشە بۆ سەر ئاشتیی كۆمەڵایەتی. كاتێك دامەزراوە فەرمییەكانی وەك دادگای فیدڕاڵی، پەرلەمان، و وەزارەتی دارایی بۆ مەرامی سیاسی و لاوازكردنی قەوارەی هەرێمی كوردستان بەكاردەهێنرێن، مانای وایە چەمكی «هاوڵاتیبوون» لە عێراقدا كەوتووەتە ژێر پرسیارەوە.

بەپێی دەستوور، هەموو عێراقییەك مافی یەكسانی هەیە لە سەروەت و سامانی وڵات، بەڵام تائێستا زیاتر لە ٥٥ ماددەی دەستووری پێشێل كراون یان پشتگوێ خراون. بەكارهێنانی بوودجە وەك چەكێك بۆ یەكلاكردنەوەی ململانێ سیاسییەكان، بنەماكانی دەوڵەتداری دادەپڵۆسێنێت و دووركەوتنەوەی زیاتری پێكهاتەكان لە ناوەند لێدەكەوێتەوە.

عێراق لە ئێستادا بەدەست «نەبوونی سەروەریی تەواو»ـەوە دەناڵێنێت. وڵاتەكە بووەتە گۆڕەپانی یەكلاكردنەوەی ململانێی وڵاتانی ناوچەكە، بەتایبەت ئێران و توركیا. ئەم دوو وڵاتە زلهێزە هەرێمییە، بەردەوام لە ڕێگەی فشارە سەربازییەكان، موشەكباران، یان دەستوەردانی هەواڵگری و سیاسی، كاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر بڕیاری سیاسی لە بەغدا هەیە.

جگە لەوەش، ململانێی نێوان ئەمریكا و ئیسرائیل لە لایەك و ئێران لە لایەكی تر، عێراقی خستووەتە دۆخێكی ناهەموارەوە. ئەم دەستوەردانە دەرەكییانە ڕێگرن لەوەی عێراقییەكان بتوانن دیالۆگێكی ناوخۆیی نیشتمانیی بێگەرد ئەنجام بدەن. زۆر جار بڕیارەكان لە دەرەوەی سنوورەكانەوە دادەڕێژرێن و ئەوەش وای كردووە كە بەرژەوەندییە نیشتمانییەكان بكرێنە قوربانیی ئەجێندای وڵاتانی دراوسێ.

بۆ تێپەڕاندنی ئەم دۆخە چەقبەستووە، پێویستە گۆڕانكاری لە عەقڵییەتی سیاسیی بەغدادا ڕوو بدات. عێراق ناتوانێت وەك دەوڵەتێكی مەركەزیی بەردەوام بێت. تەنیا ڕێگە بۆ ڕزگاربوون، گەڕانەوەیە بۆ دەستوور و جێبەجێكردنی هەموو ماددەكان بەبێ هەڵاوێردن.  دیالۆگی نێوان هەولێر و بەغدا پێویستە لە ئاستی «كێشەی مووچە و بوودجە» بەرز بكرێتەوە بۆ ئاستی «شەراكەت لە بڕیاری سیاسی و ستراتیژی، شەراكەتی ڕاستەقینە واتە ڕێزگرتن لە قەوارەی هەرێمی كوردستان وەك بەشێكی دەستووری و داننان بە مافە نەتەوەیی و یاساییەكانی، نەك هەوڵدان بۆ لاوازكردنی. تەنیا لەم ڕێگەیەوە دەتوانرێت عێراقێكی سەقامگیر و گەشەسەندوو بونیاد بنرێت كە تێیدا هەموو پێكهاتەكان هەست بە ئارامی و هاوڵاتیبوون بكەن.