پڕۆفیسۆر ئەلێكساندەر كوولی، كە لە ساڵانی ٢٠١٥ تا ٢٠٢١ بەڕێوەبەری دامەزراوەی «هاریمان» بووە بۆ لێكۆڵینەوە لە ڕووسیا، یوراسیا، و ڕۆژهەڵاتی ئەورووپا لە زانكۆی كۆڵۆمبیا، پسپۆڕییەكی قووڵی لەسەر چۆنیەتی كاریگەریی لایەنە دەرەكییەكان هەیە، وەك زلهێزە نوێیەكان، ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان، كۆمپانیا فرەنەتەوەییەكان، ڕێكخراوە ناحكوومییەكان، لەسەر گەشەسەندن، حوكمڕانی و سەروەریی وڵاتانی سۆڤیەتی پێشوو، بەتایبەتی لە ئاسیای ناوەڕاست و قەفقازدا. هەروەها نووسەری چەندین كتێبی ئەكادیمیی گرنگە لەوانە «دیكتاتۆریەتی بێ سنوور» و «لەبەر یەكهەڵوەشانی ئەمریكا لە سیستمی جیهانیدا». لەم دیمانەیەی لەگەڵ گۆڤاری گوڵان تێڕوانینەكانی لەسەر چەمكی «دووبارە گەڕانەوەی سیستمە خۆسەپێنەكان، كاریگەریی گەندەڵی و پەیوەندییە داراییە نێودەوڵەتییەكان لەسەر بەهێزبوونی سیستمە خۆسەپێنەكان و داهاتووی حوكمڕانیی جیهانی و ڕۆڵی وڵاتانی ناوەڕاست دەخاتە ڕوو.

 

* لە دوایین كتێبت بەناونیشانی «سەپاندنی كارنامە - Dictating the Agenda»، باس لە دووبارە گەڕانەوەی دەسەڵاتی خۆسەپێنەكان بۆ سیاسەتی جیهانی «The Authoritarian Resurgence in Global Politics» دەكەن. بۆچی ئەم گەڕانەوەیە وەك وەرچەرخانێكی گرنگ لە حوكمڕانی گلۆباڵی دەبینین؟

- ئەم زاراوەیە «authoritarian snapback»، بە مانای گۆڕانێكی ستراتیژییە لەو سیستمە سیاسییانەی بەرەو دەسەڵاتی خۆسەپێن هەنگاو هەڵدەگرن و لە پرانسیپەكانی دیموكراسی دوور دەكەونەوە، بۆ نموونە پێشتر ئەو وڵاتانە هەوڵیان دەدا پەرە بە بەها و ستاندارە لیبڕاڵییەكان بدەن، وەك مافەكانی مرۆڤ و دیموكراسی، بەڵام ئێستا، ستراتیژییەكەیان گۆڕاوە، نەك تەنیا ڕێگری دەكەن، بەڵكو دەست دەگرن بەسەر ئەو دامەزراوە و چەمكە نێودەوڵەتییانەدا كە پێشتر لەلایەن سیستەمی لیبڕاڵییەوە دروست كرابوون و بەكاردەهێنران و ئێستا بۆ بەرژەوەندی و بەهێزكردنی خۆیان بەكاریان دەهێننەوە. واتە، سیستەمەكەیان كردووە بە قۆستنەوە بۆ مەرامی خۆیان. لەهەمان كاتدا سیستمە خۆسەپێن و دیكتاتۆرییەكان بەردەوام هەوڵیان دەدا كە خۆیان لە فشاری دەرەكی بپارێزن. بۆ نموونە، دەیانوت «دەست لە كاروباری ناوخۆییمان وەرمەدەن، خۆمان حوكمڕانیی وڵاتی خۆمان دەكەین»، بەڵام لە ئێستا كە قوناغی دەسەڵاتە خۆسەپێنەكانە لە سیاسەتی جیهانیدا، ستراتیژییەكە گۆڕاوە بۆ هێرشبردن و دانانی كارنامەی خۆیان. ئەم دەسەڵاتانە ئێستا بە ستاندارد دادەنێن و لە دامەزراوە نێودەوڵەتییەكاندا یاسا و ستانداردەكانی خۆیان دەسەپێنن.

* هەندێك لە شرۆڤەوانان ئاماژە بەوە دەكەن، كە ئێستا سیستمە خۆسەپێنەكان بەشێوەیەكی كاریگەرتر لە سیستمە دیموكراتییەكان هاریكاری و هەماهەنگیی یەكتری دەكەن. ئایا ئەمە بەرەو سیتسمێكی خۆسەپێنی نێودەوڵەتی هەنگاو هەڵناگرێت؟ بەتایبەتی لە بوارەكانی «دیپلۆماتی، ئاسایش، تەكنەلۆژیا»، ئەگەر ئەمە ڕوویدا سیستمی جیهانی چی بەسەر دێت؟

o دەسەڵاتە خۆسەپێنە نادیموكراتییەكان نەبوونەتە بلۆكێكی پتەوی ڕێكخراو، بەڵام تۆڕێكی چڕی هەماهەنگی لەنێوانیان دروست بووە، ئەمەش واتە زۆر پێكەوە هاریكار و هەماهەنگن و لە یەكترەوە فێری بەرنامەی زیاتر دەبن. ئەمەم ناولێناوە «تۆڕ و فێربوونی دەسەڵاتە خۆسەپێنەكان - authoritarian learning and networking». ئەم حاڵەتە بە شێوەیەكی بەرچاو لەو ڕێكخراوانەی ناوچەیی، یان كۆمەڵە بچووكانەدا كە كێشەیەكی دیاریكراویان هەیە، ئەوان كەمترین بایەخ بە بەشداری خەڵك و ڕێكخراوە مەدەنییەكان دەدەن (civil society) و لەبری بایەخدان بە مافەكانی مرۆڤ، سەقامگیریی وڵات، یان ڕژێمەكەیان بە زۆر گرنگتر دەزانن. سەبارەت بە بەكارهێنانی تەكنەلۆژیاش ئەو سیستمە خۆسەپێنانە، تەكنۆلۆژیا بە شێوەیەك دروست دەكەن، یان ستانداردی بۆ دادەنێن كە یارمەتییان بدات، چاودێریی خەڵك بكەن و كۆنتڕۆڵی زانیاری و (داتا)یان بەدەست بێت.

* لەم كتێبەدا زۆر جەختتان لەسەر مەترسییەكانی «گەندەڵی، تۆڕەكانی مەحسوبییەت، وەبەرهێنانی گلۆباڵی» كردووەتەوە. ئایا چۆن ئەم لینكە نێودەوڵەتییانە دەبنە فاكتەرێك بۆ بەهێزبوونی دەسەڵاتی خۆسەپێن لەسەر ئاستی ناوخۆی وڵاتەكە، هەروەها هەڵكشانی پێگەیان لەسەر ئاستی دەرەوە؟ ئایا تاچەند دامەزراوەكانی ڕۆژئاوا لەم پرسەدا بەشدارن؟

- هێزی سیستمە خۆسەپێنەكان پەیوەندی بە سنوورەكانەوە نییە. ڕاشكاوانەتر دەستەبژێری دەسەڵات، تەنیا لەناو وڵاتی خۆیاندا بەهێز نین، بەڵكو سوود لە «كراوەیی جیهان» وەردەگرن، واتە لەو یاسا و سیستەمە ئازادەی كە لە جیهاندا هەیە، بۆ ئەوەی كاری خۆیان بكەن. بۆ ئەمەش دەستەبژێری ئەو سیستمە خۆسەپێنانە بە ڕێگای ئەنجامدانی گەندەڵیی گەورە و دەستكەوتنێكی پارەی گەورە هەوڵ دەدەن، لەسەر ئاستی جیهان نفووز و كاریگەری دروست بكەن و پارەكانیان دەگوازنەوە بۆ بانكەكانی ڕۆژئاوا، بە هۆی بوونی ئەو پارە زۆرەوە هەوڵ دەدەن پارێزەری زۆر باش پەیدا بكەن بۆ ئەوەی داكۆكی لە شكۆیان بكات. لەسەر ئاستی ناوخۆی وڵاتیش ئەم پارە دزراوە بەكار دەهێنن بۆ دابینكردنی پارە و ئیمتیازات بۆ ئەوانەی نزیكن لێیان، یان پشتیوانییان دەكەن، بۆ ئەوەی دڵسۆزییان بۆ خۆیان بپارێزن. بۆ چارەسەركردنی ئەم كێشەیە كە ناوم لێناوە كلیپتۆكراسی» kleptocracy» واتە حوكمڕانیی دزەكان، ئەوا پێویستە وڵاتە لیبڕاڵییەكانی ڕۆژاوا لەناو خۆیاندا چاكسازی بكەن، نەك تەنیا داوا لە حكومەتە گەندەڵەكان بكەن، چاكسازی بكەن. چونكە هەندێك لەو كێشەیە لەناو سیستەمی خودی ڕۆژاواشدا هەیە.

* لە كتێبی «كۆتایی هەژموونی ئەمریكی – In Exit from hegemony»، كە بەهاوبەشی لەگەڵ «دانیاڵ نیكسۆن» نووسیوتانە، جەخت لەوە كە هەژموونی ئەمریكا بەرەو قۆناغی لەبەریەكهەڵوەشان دەڕوات و، ئەم پاشەكشەیەش هەنگاو بۆ بەرژەوەندیی سیستمێكی جیهانیی جێگرەوە هەڵدەگرێت. ئایا دوای تێپەڕبوونی پێنج ساڵ بەسەر نووسینی ئەم كتێبە، ئێستا بارودۆخەكە چۆن دەبینن؟

- ئێمە لەو كتێبەدا لەسەر سێ ئاست پێشبینیی گۆڕانكاریمان كردووە كە بریتین لە «وڵاتانی زلهێزی دیكە كە كەیفیان بە سیستمی ئێستای جیهانی نایەت و دەبنە ڕكابەر و هەوڵ دەدەن سیستمێكی نوێی جیهان دابمەزرێت، بزووتنە جیهانییەكان لە دژی دەسەڵاتی لیبڕاڵیی ئەمریكا دەوەستنەوە، لە ناوەوەی ڕۆژئاواش هەندێك كەس و لایەن لە بیرۆكەی گلۆبالێزم پاشەكشە دەكەن، لەو كاتەوە هەتا ئێستا سەقامگیرییەكی ئینتقائی لەگەڵ پەرت و لەبەریەكهەڵوەشانی بەردەوامدا وەك جمك پێكەوە دەژین، لە ئێستاشدا دۆخەكە جۆرێكە لە تیكەڵاویی نێوان «سەقامگیری و لەبەریەكهەڵوەشان» و ئەمریكا توانیویەتی بەشێك لە هاوپەیمانییەكانی دووبارە دروست بكاتەوە، بەڵام لە هەمان كاتدا ئەگەری دابەش بوون و لەبەریەك هەڵوەشانیش هەیە. بە دڵنیاییەوە سیستمی جیهانی چووەتە قۆناغی پۆست هەژموونەوە، زۆر بە ڕاشكاوی چیتر بە تەنیا ئەمریكا سۆپەر پاوەر نییە لە جیهاندا، سەركردایەتیی جیهان لە ئێستادا بریتییە لەوەی كە چەندین وڵات یان هاوپەیمانی پێكەوە كاردەكەن و دەبێت لایەنێك ناوبژییان بكەن، ئەمەش زەمینەی ڕێككەوتنی نێوان دەوڵەتانی دژوار و قورستر كردووە.

* سەبارەت بەو دەوڵەتانەی كە دەكەونە نێوان جەمسەری زلهێزەكانەوە وەك «هیندستان، توركیا، دەوڵەتانی كەنداو»، ئایا ئەم دەوڵەتانە وەك جۆلانێ دەبن لەگەڵ جەمسەرەكان، واتە بەپێی بەرژەوەندییان دێن و دەچنە لای جەمسەرەكان، یان هەوڵ دەدەن شێوازێك بونیاد بنێن كە سەربەخۆ بن و كاریگەرییان لە گۆڕەپانەكاندا هەبێت؟

- ئەم دەوڵەتانە لەسەر هەردوو ڕۆڵەكە گەمە دەكەن و دەكرێت ناویانیان بنێین وڵاتانی دروستكەری باڵانس «swing states»، ئەمە واتای وایە، كاتێك زلهێزە گەورەكان (وەك ئەمریكا، چین، ڕووسیا) دەیانەوێت پەیوەندییان لەگەڵدا دروست بكەن، یان داوای شتیان لێ بكەن، ئەم وڵاتانە سوود لەم دۆخە وەردەگرن. هەندێكی دیكەشیان، تەنیا یارییەكە ناكەن، بەڵكو یاسای نوێ «Rule- entrepreneur» دروست دەكەن. ئەمە واتای وایە، مۆدێلی حوكمڕانی تایبەت بە خۆیان (كە لەناو وڵاتەكەی خۆیاندا باش كار دەكات) هەناردە دەكەن بۆ وڵاتانی دیكە. یان دەكرێت ڕێسای نوێی دیجیتاڵی بێت «چۆن ئینتەرنێت كۆنتڕۆڵ بكەیت»، یاسای بازاڕی سەرمایە «چۆن پارە لە وڵاتەكەیاندا دەگەڕێت»، یان چۆن هێزە چەكدارەكانیان بەڕێوە دەبەن. ئەم مۆدێلانە بەپێی تایبەتمەندییەكانی ناوخۆی وڵاتەكەی خۆیان گونجێنراون. لەم ژینگەیەی كە ناومان لێناوە «كۆتایی هەژموونی ئەمریكا»، ئەم وڵاتانە زۆر شارەزان و بەرژەوەندییەكانی خۆیان لە یەك شوێندا كۆناكەنەوە. چەندین ڕێگەی جیاواز دەگرنە بەر، وەك ڕێگە بە چەندین زلهێزی ڕكابەر دەدەن بنكەی سەربازییان لە وڵاتەكەیاندا هەبێت. لە پڕۆژە و ڕێگای بازرگانیی جیاوازدا بەشدار دەبن، بەرهەمی تەكنەلۆژیی هەموو لایەنەكانیش بەكار دەهێنن. كاریگەری لە جیهاندا ئێستا زیاتر لە ڕێگەی «ڕێككەوتن و مامەڵەی كاتی»یەوە دێت، نەك تەنیا لە ڕێگەی «هاوپەیمانیەتیی فەرمی و درێژخایەن»ـەوە. واتە، وڵاتان زیاتر بۆ بەرژەوەندییەكی كورتخایەن پێكەوە كار دەكەن.

* بۆ نەتەوە بچووكەكان و گەلانی بێ دەوڵەت كە كەوتوونەتە نێوان زلهێزەكان، لە ناوچە جیاوازەكانی جیهان، بۆ نموونە كوردستان، ئایا چ ستراتیژیەتێك گونجاوە بۆ ئەو نەتەوانە لە كاتێكدا سیستمە خۆسەپێنەكان لە هەڵشكانن و سیستمە دیموكراتییەكان لە پاشەكەشەدان؟

- نەتەوە بچووك و بێ دەوڵەتەكان، نابێت تەنیا لە نێوان دوو بژاردەدا وەك «بەرەی ئەمریكا» یان «بەرەی چین» یەكیان هەڵبژێرن و پێویستە لەگەڵ چەندین لایەن پەیوەندییان هەبێت. كاتێك مامەڵەی گەورە دەكەن، وەك «فرۆشتنی وزە، یان پڕۆژەی گەورە»، پێویستە مەرج و زانیارییەكانی ئەو مامەڵانە بڵاو بكەنەوە، ئەمەش وایان لێدەكات، قورستر بێت بۆ زلهێزەكان كە بە تەواوی كۆنتڕۆڵیان بكەن. زۆر گرنگە كوالێتیی حوكمڕانی لەناو وڵاتدا بەرز بكەنەوە و گەندەڵی كەم بكەنەوە و شەفافییەت و چاودێریی ناوخۆیی بەهێز بكەن.

* ئایا لە دەیەی داهاتوودا چ سیناریۆیەك بۆ حوكمڕانیی جیهانی مەزندە دەكەیت؟ وەك نوێبوونەوەی سیستمی لیبڕاڵیی نێودەوڵەتی یان كۆتاییهاتنی؟ فرەجەمسەریی ڕكابەری، یان زیاتر بەهێزبوونی سیستمە خۆسەپێنەكان، دەبێت چاوەرێی كام لەم ئاماژانە بكەین؟

- مەزندەی دەركەوتنی دیمەنی جیهانێكی تێكەڵاو «hybrid» دەكەم لەگەڵ نوێبوونەوەی هەندێك دیاردەی لیبڕاڵی، بەتایبەت لە چوارچێوەی هاریكاری لەنێوان وڵاتانی دیموكراتی لە بوارەكانی «ئاسایش و تەكنەلۆژیا و نیمچە گەیەنەرەكان «semiconductor» و بوارەكانی دیكەی تەكنەلۆژیای ئەلكترۆنی، هاوشان لەگەڵ دامەزراوەی جۆراوجۆر و گەڕانەوەی ئەسۆتاریانیزم لە بوارەكانی «كەلتووری، وەرزشی و میدیا»، بۆیە دەبێت چاودێریی سێ ئاماژە بكەین:

یەكەم: ئاستی كۆنتڕۆڵی دەوڵەتان لەسەر دامەزاروەكان، كێ پێوەرەكانی یەكێتییە وەرزشییەكان، زانكۆكان، دەستەكانی تەكنەلۆژیا دیاری دەكات.

دووم: ڕۆڵی ناوبژیوانی بۆ چارەسەركردنی كێشەكان، ئایا دەوڵەتە كاریگەرەكان هەوڵ دەدەن كۆمەڵێك بنەمای هاوبەش دروست بكەن، یان لەسەر هەر كێشەیەك بە جیا دانوستاندن دەكەن؟

سێیەم: شەفافییەت لە بواری دارایی، دانانی ڕێسای موڵكییەتی كاریگەر لە ناوەندە سەرەكییەكانی دارایی و جێبەجێكردنی بەسەر هەموو لایەنە پەیوەندیدارەكاندا.

دابەشكردنی ئەم ئاراستەیان،نەك ئاكامێكی دیاریكراو، ئاراستەی سیستمی جیهانی لە دەیەی داهاتوو دیاری دەكات.