(*) 

لە ماددەی (١٢١/یەكەم)دا هاتووە: «حكومەتی هەرێم بەپێی حوكمەكانی ئەم دەستوورە مافی پیادەكردنی دەسەڵاتەكانی یاسادانان و جێبەجێكردن و دادوەریی هەیە»، كەچی حكومەتی فیدڕاڵی بە ئەنقەست و پێچەوانەی دەستوور هەڵسوكەوت دەكات و، بە شێوەیەك مامەڵە لەگەڵ هەرێمدا دەكات، وەك ئەوەی كە هێشتا پارێزگا بێت، نەك هەرێمێكی فیدڕاڵی، هەروەها مافە دەستوورییەكانی هەرێم فەرامۆش دەكات و بۆ ئەم فەرامۆشكردنەش یاسا و ڕێنمایی دەردەكات.

 

بیست ساڵ بەسەر دەرچوونی دەستووری ساڵی ٢٠٠٥ی كۆماری عێراقدا تێدەپەڕێت، لەو ماوەیەشدا زیاتر بەسەر دامەزراندنی سیستمی فیدڕاڵیدا ڕەت دەبێت، بۆیە ئەگەر ماوەی كارپێكردن بە یاسای كاتیی بەڕێوەبردنی دەوڵەتمان زیاد كرد، دەبینین ئەوانەی كە گرنگی بە كاروباری عێراق و گۆڕانی سیستمە سیاسییەكەی لە سیستمێكی سەنتڕاڵیی دیكتاتۆرییەوە بۆ سیستمێكی فیدڕاڵی و دیموكراسی و پەرلەمانی دەدەن، هەر وەك ئەكادیمیست و سیاسەستمەداران لەسەر لاپەڕەكانی دەستووردا نووسیویانە، لەو باوەڕەدان كە تێپەڕبوونی دوو دەیە بەسەر ئەم وەرچەرخانە دەستوورییەدا بەسە بۆ ئەوەی حوكم و ماددەكانی دەستوور جێبەجێ بكرێن، هەروەها بنیادنانی دامەزراوەكانی تەواو بكرێن و ڕووكارە سەنتڕاڵییەكەی بگۆڕێت، بە شێوەیەك كاتێ سەیری دەكەین، بۆمان دەردەكەوێت كە وەرچەرخان و گۆڕانكارییەكە شكڵی نەبووە، بەڵكو بە كردەنی واقیعێكی جێبەجێ كراوە، بەڵام ئەوەی مایەی داخە كە تا ئێستاشی لەگەڵدا بێت، ئەمە بەدی نەهاتووە، ئەوەیش ئەوەیە كە هێشتا پایەكانی سیستمی سەنتڕاڵی وەك خۆیانن و بیروبۆچوونەكانیش تا ئێستا هەر كاران، هەروەها ئەو ڕێڕەوەی پیادە دەكرێت مایەی خێر و خۆشی نییە، دەوڵەتی عێراق لە تاكە هەرێمێكی فیدڕاڵی پێك دێت، ئەویش هەرێمی كوردستانە، چونكە ئەمە ئەمری واقیع و قەوارەیەكی دامەزراوە، ئەستەمیشە پشتگوێ بخرێت، یان ئیرادەی گەلی هەرێم فەرامۆش بكرێت، بەتایبەتی دوای ئەوەی، ئەو كاتە زیاتر لە دە ساڵ بەسەر بوون و چەسپاندنیدا تێپەڕیبوو، سەركردایەتیی هەرێم بە دانایی خۆیەوە، توانیویەتی ئەم هەرێمە وەك هەرێمێكی فیدڕاڵی بەرجەستە بكات، كە خاوەنی دەسەڵاتەكانی یاسادانان و جێبەجێكردن و دادوەریی خۆی بێت لە نێو ئەم دەستوورە تازە لەدایكبووەوەدا، هەروەها كەسایەتیی دەستووری و یاسایی و سیاسیی خۆی هەبێت، هاوكات باڵادەست بێت بەسەر هەموو ئەو بابەت و پرسانەی كە ناكەونە چوارچێوەی پسپۆڕییە تایبەتییەكانی حكومەتی فیدڕاڵییەوە.

دامەزراندنی هەرێمگەلی نوێ سەرەڕای ئەوەی كە مافێكی ڕەوای پارێزگاكانە، ئەوانەی بەپێی دەستوور و یاسا لە چوارچێوەی هەرێمێكدا ڕێك نەخراون، بەڵام كارێكی وا ئاسان نییە، بۆیە لە ڕووی هەڵوێستەكانی حكومەتی فیدڕاڵی لە هەمبەر هەرێمی كوردستان، كە تاكە هەرێمە لەسەر ئاستی فیدڕاڵیی دەوڵەتی عێراق بەپێی ماددەی (١١٧/یەكەم)ی دەستوور ددانی پێدا نراوە، كە بە دەق دەڵێت: «ئەم دەستوورە لەكاتی كارپێكردنیدا، ددان بە هەرێمی كوردستان و ئەو دەسەڵاتانەدا دەنێت كە هەیەتی، وەك هەرێمێكی فیدڕاڵی». هەروەها لە ماددەی (١٢١/یەكەم)دا هاتووە: «حكومەتی هەرێم بەپێی حوكمەكانی ئەم دەستوورە مافی پیادەكردنی دەسەڵاتەكانی یاسادانان و جێبەجێكردن و دادوەریی هەیە»، بەڵام حكومەتی فیدڕاڵی بە ئەنقەست و پێچەوانەی دەستوور هەڵسوكەوت دەكات و بەو شێوەیە مامەڵە لەگەڵ هەرێمدا دەكات، وەك ئەوەی كە هێشتا (پارێزگا) بێت، نەك هەرێمێكی فیدڕاڵی، هەروەها مافە دەستوورییەكانی هەرێم فەرامۆش دەكات و بۆ ئەم فەرامۆشكردنەش یاسا و ڕێنمایی دەردەكات، بۆ نموونە، بابەتی نەوت و گاز، ئەو دەقە دەستوورییانەی كە باسیان لەم بابەتە كردووە، زۆر ڕوون و ئاشكران و پێویستیان بە لێكدانەوە و ڕاڤەكردن نییە، بەڕێوەبردنی نەوت و گاز لە ماددەی (٢٥/ج)ی یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەتدا هاتووە لە چوارچێوەی دەسەڵاتگەلی تایبەتی حكومەتی فیدڕاڵیدا، هەرچەندە داڕشتنی ماددەكە ئاماژە بەوە دەكات كە بەڕێوەبردنی سامانە سرووشتییەكان (دیارە نەوت و گازیش دەگرێتەوە) لە نێوان حكومەتی فیدڕاڵی و هەرێمەكاندا هاوبەشە، كاتێك دەستووریش نووسرایەوە، دواتر ماددەی (٢٥) لە یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەت كۆپی كرا و گواسترایەوە بۆ دەستوور و كرا بە ماددەی (١١٠)، دوای ئەوەی بڕگەی (ج)ی لێ لابرا و دەستوور ماددەیەكی تایبەتی بۆ نەوت و گاز دانا بە ژمارە (١١١) و (١١٢/یەكەم / دووەم)، ئەم دوو ماددەیەش لە چوارچێوەی دەسەڵاتە هاوبەشەكاندا ڕێك خران، بە ددانپێدانانی یاسای پارێزگا ڕێكنەخراوەكان لە هەرێمێكدا.

دیارە لە ڕووی دەستوورییشەوە و بەپێی ماددەكانی (١١٥) و (١٢١/دووەم)، لە كاتی ناكۆكی لەگەڵ حكومەتی فیدڕاڵدا، ئەولەوییەت بۆ یاسای هەرێم دەبێت، هەروەها حكومەتی هەرێم مافی ئەوەی هەیە، جێبەجێكردنی یاسای فیدڕاڵی لە هەرێمدا هەموار بكاتەوە، ئەگەر ناكۆكییەك، یان دژبەرێك لە نێوان یاسای فیدڕاڵی و یاسای هەرێمدا هەبێت. سەبارەت بە پرسێك كە لە چوارچێوەی دەسەڵاتە تایبەتییەكانی حكومەتی فیدڕاڵییدا نییە، پێشتر باسمان لەوە كردبوو، كە نەوت و گاز لە چوارچێوەی پسپۆڕییە تایبەتییەكاندا نییە، بەڵام ئەوەی لە سەر ئەرزی واقیع ڕووی دا، ئەوە بوو كە دادگای فیدڕاڵی نەوت و گازی وەك دەسەڵاتێكی تایبەتی حكومەتی فیدڕالی لە قەڵەم دا، ئەمەش بە تەحەدداكردنی حوكمی دەستوور و، بە قۆستنەوەی ئەوەی كە دەستوور ڕێگەی بە بڕیارەكانی داوە بەو پێیەی كە پابەندكار و یەكلاكەرەوەی هەموو دەسەڵاتەكانە.

هەروەها وەزارەتی نەوتی عێراقیش هەمان ڕێچكەی گرتە بەر تایبەت بە یاسای نەوت و گاز، سەرەڕای ئەوەی ماددەی (١١٢/دووەم) بە ڕوونی و بێ ئەوەی بواری ئیجتیهادكردنی تێدا هێشتبێتەوە، بەدەق دەڵێت كە ستراتیژیەتی نەوت و گاز لەلایەن حكومەتی فیدڕاڵی و حكومەتی هەرێم و پارێزگا ڕێكنەخراوەكانەوە،پێكەوە دادەڕێژرێت، بەڵام وەزارەت بەردەوام و تا ئێستاش هەوڵ دەدات، یاسای نەوت و گاز بەپێی مەرام و ئاراستە سەنتڕاڵییەكانی خۆی بێت و، ئەو ڕاستییە فەرامۆش دەكات كە لە دەسەڵاتە هاوبەشەكاندا لایەنەكان لە یەك ئاستدان و پاشكۆ و پاشكۆكراو نین، بەڵكو (هاوتا و وەك یەكن)، بەڵام ئەو پڕۆژانەی لەلایەن ئەوەوە ئامادە كراون، ڕەنگدانەوەی دید و بۆچوونی سەنتڕاڵیەتی ئەو دەردەخات، بەپێی جێبەجێكردنی یاسای ڕێكخستنی وەزارەتی نەوت ژمارە (١٠١ی ساڵی ١٩٧٦)، هەرچەندە ئەم یاسایە و هۆكارەكانی دەرچوونی، ڕەنگدانەوەی فەلسەفەی حزبی بەعسی سۆشیالیستی عەرەبیین و بڕیارەكانی كۆنفڕانسە قوترییەكانی ئەو حزبە جێبەجێ دەكات، بۆیە وەزارەتی نەوتی عێراق، لەپاڵ ئەویش وەزارەتی دارایی كار بۆ ئەوە دەكەن، مافی وەبەرهێنانی سامانی نەوت و گاز، كە دەستوور ڕێی پێداوە، لە هەرێم بستێننەوە.

حوكمەكانی دەستوور

بابەتێكی دیكە كە بۆ هەرێم و گەلەكەی زۆر گرنگە، بریتییە لە بابەتی هەژماركردنی پشكی هەرێم لە داهات و ڕادەستكردنی داهاتە نافیدڕاڵییەكانی، سەرەڕای ڕوونی و ئاشكرایی حوكمەكانی دەستوور لە ڕووی چۆنیەتیی دیاریكردنی پشكی هەرێم كە لە داهاتە فیدڕاڵییەكان (ماددەی ١٠٦) و بەپێی ڕێژەی بڕیار لەسەردراو (ڕێژەی دانیشتووان) و ئەوەی لە ماددەی (١١٢/یەكەم)دا هاتووە، ئەوەیە كە داهاتی نەوت و گاز بە شێوەیەكی دادپەروەرانە دابەش بكرێت، كە لەگەڵ دابەشبوونی دانیشتووان لە سەرانسەری عێراقدا بگونجێت، لەگەڵ دیاریكردنی پشكێك بۆ ماوەیەكی دیاریكراو بۆ ئەو هەرێمانەی زیانیان بەركەوتووە و ئەوانەی لەلایەن ڕژێمی پێشووەوە ستەمكارانە لێی بێبەش كراون، بەڵام واقیع ئەوە دەسەلمێنێت كە حكومەتی فیدڕاڵی لە ڕووی دابەشكردنی داهاتەكانەوە ئەم پرەنسیپە پەیڕەو ناكات، هەروەها قەرەبووی ئەو زیانانەش ناكاتەوە كە بەر هەرێم كەوتوون و، لەجیاتی داهاتەكانی حكوومی تەنیا خەرجییە كردارییەكانی (النفقات الفعلیة)ـی كردووەتە بنەما، كە جیاوازییان زۆرە، چونكە لە ڕووی بڕەوە دیاریكردنی خەرجییە كردارییەكان بەپێی حەز و ئیرادەی حكومەتی فیدڕاڵییە بە كەمكردنەوە، یان بە زیادكردن، بۆیە ئەگەر پشكی تەرخانكراوی پارێزگایەك لە پارێزگاكانی ناوەڕاست و باشوور كەم بووەوە، یان بە هەر هۆكارێك بێت، نەتوانرێت ئەوەی بۆی تەرخان كراوە خەرج بكات، باجەكە دەكەوێتە سەر شانی هەرێم و كار لە گواستراوەوە فیدڕاڵییەكان دەكەن كە بۆی دێت، بە ڕێژەی ئەو شكستە، یان كەمكردنەوەیە. لە لایەكی دیكەشەوە خەرجیی كرداری لە ماوەی هەمان ساڵدا دەرناكەوێت، مەگەر دوای پێشكەشكردنی حیساباتی كۆتایی، كە ڕەنگە ئەمەش تا كۆتایی ساڵی دواتر كە ساڵی بوودجەكەیە درێژە بكێشێت.

لە هەموو هەلومەرجێكدا پشتبەستن بە خەرجیی كرداری وەك بنەمایەك بۆ دیاریكردنی پشكی هەرێم پێچەوانەی حوكمی دەستوورە و دادپەروەریی لێ ناكەوێتەوە، هەروەها حكومەتی فیدڕاڵی دەستی باڵای دەبێت لە دیاریكردن و خەمڵاندندا بە دوور لەوەی كە لە دەستووردا ئاماژەی پێ كراوە، ئەمە لەلایەك، لەلایەكی دیكەوە حكومەتی فیدڕاڵی پشتی بە ڕێژەی ڕاستەقینەی دانیشتووان نەبەستووە، كە لەلایەن وەزارەتی پلاندانانی فیدڕاڵییەوە بڕیاری لێ دراوە، كە ئەمەش سەرچاوەی یاسایی و دەستوورییە بۆ زانینی ژمارەی دانیشتووانی هەرێم و پارێزگاكانی دیكە.

هەروەها حكومەتی فیدڕاڵی حوكمی ماددەی (١٢١/سێیەم)ی دەستووری فەرامۆش كردووە كە دەڵێت: «پشكێكی دادپەروەرانە كە لە داهاتە فیدڕاڵییەكان بەدەست هاتوون، بۆ هەرێم و پارێزگاكان تەرخان دەكرێت، تا بەشی ئەنجامدانی ئەرك و بەرپرسیارێتییەكانیان بكات، بە لەبەرچاوگرتنی داهات و پێداویستی و ڕێژەی دانیشتووانیان»، دەقەكە بە شێوازی ئیلزامی هاتووە و پشكی هەرێم لە داهاتەكانە، نەك پشت بە خەرجییە كردارییەكان ببەستێت، بەڵكو پشت بە داهاتە فیدڕاڵییەكان دەبەستێت، دەبێت پشكی هەرێم بەشی ئەنجامدانی ئەرك و بەرپرسیارێتییەكانی بكات و لەسەر بنەمای ڕێژەی دانیشتووان بێت، ئەمە لە كوێ و ئەوە لە كوێ كە حكومەتی فیدڕاڵی جێبەجێی دەكات؟ مافەكانی هەرێمیان تەنیا لە مووچەی فەرمانبەران و خانەنشیناندا كورت كردووەتەوە، كە لە بنەڕەتدا پابەندبوونێكی ئەخلاقی و نیشتمانییە و لەسەر حكومەتی فیدڕاڵی پێویستە، چونكە لە ڕووی فیقهی و یاسایی و دەستوورییەوە لە مافەكانی هاووڵاتیبوونە، مافی هاووڵاتیی وەریبگرێت و خەرجكردنی هیچ مننەت نییە، چونكە پێش هەموو شتێك فەرمانبەری دەوڵەتی عێراقە كە هێشتا هەرێم بەشێكە لەو دەوڵەتە، سەرەڕای كورتكردنەوەی مافەكانی هەرێم لە مووچەدا، حكومەتی فیدڕاڵی ئەم بابەتە هەستیارەی وەك چەكێك دژی حكومەتی هەرێم بەكار هێناوە بۆ ملكەچكردن و ناچاركردنی و قۆڵبادانی لەو كاروبار و سیاسەتانەی كە خۆی ئامانجیەتی، تا گەیشتە ئەوەی وەزارەتی دارایی فیدڕاڵی دەست وەربداتە هەموو ورد و درشتێكی دامەزراوەكانی هەرێم بە بیانووگەلی جیاواز، هەرچەندە بۆ پەیڕەوكردنی ئەم شێوازە هیچ دەسەڵات و بنەمایەكی دەستووری نییە.

لەم وتارەدا، بابەتێكی دەستووریم دێتەوە یاد، كە جێگەی مشتومڕی لایەنانی سیاسی بوو لە كاتی قسەكردن و گەنگەشەی پڕۆژەی دەستووردا، كە لەلایەن كۆمەڵەی نیشتمانییەوە ئامادە كرابوو، دەقێكی ڕوونی تێدابوو، كە من كۆپییەكی ئەو پڕۆژەیە و ئەو دەقەم هەڵگرتووە، كە لە ناوەڕۆكەكەیدا بە دەق دەڵێت: «دوای پەسەندكردنی بوودجەی ساڵانەی هەرێم لەلایەن پەرلەمانی هەرێمەوە، دەخرێتە بەردەم وەزیری دارایی فیدڕاڵی بۆ پەسەندكردنی»، بەڵام دوای گفتوگۆكە دەقەكەیان سڕییەوە، چونكە بەپێی لۆژیكی دەستووری، گونجاو نییە پەرلەمانێكی هەڵبژێردراو بوودجەیەك پەسەند بكات كە چارەنووسەكەی لەبەر ڕای یەك كەس هەڵپەسێردرێت، كە ئەویش وەزیری دارایی فیدڕاڵییە، لە كاتێكدا ئامادەكردن و پەسەندكردنی بوودجە بە تەواوی لە ئەركی حكومەتی هەرێمە، هەروەها بەشێكە لەو سەروەرییەی كە حكومەتی هەرێم بەپێی دەستوور هەیەتی.

ئەو دەستوەردانەی وەزارەتی دارایی عێراق لە كاروباری هەرێم بەو شێوەیەی كە خۆی دەیبینێت، تەنانەت سیستمە سەنتڕالییە توندەكانیش پەسەندی ناكەن، بۆیە حكومەتی فیدڕاڵی پابەندە بە جێبەجێكردنی حوكمی ماددەی (١٢١/سێیەم) بە پارەداركردنی هەرێم بەو شێواز و بنەمایانەی تێیدا هاتووە، دەستووریش خەرجیی كرداری ناكاتە بنەما بۆ دیاریكردنی شایستەی قەوارە فیدڕاڵییەكان، هەرێمیش پابەند ناكات بە ڕادەستكردنی هەموو داهاتە ناوخۆییەكانی، زاراوەی (لەبەرچاوگرتنی) كە لە دەقی ماددەی ناوبراودا هاتووە، بە مانای ڕادەستكردن نایەت، ئەوەی لە ڕووی دەستوورییەوە زانراوە، ئەوەیە كە حكومەتی فیدڕاڵی داهاتی ئەو فەرمانگانەی هەیە كە پسپۆرییەكانی خۆی لە ناو هەرێمدا پیادە دەكات، هەروەها پشكی خۆی لە داهاتی بەڕێوەبردنی دەسەڵاتە هاوبەشەكان هەیە بەپێی ڕێككەوتن (بەڕێوەبردنی گومركەكان و بەڕێوەبردنی نەوت و گاز) دوای یەكلاكردنەوەی خەرجییە ئیدارییەكان و خەرجییەكانی دیكە، كە دەكەوێتە ئەستۆی لایەنەكانی بەڕێوەبردن، هەروەها لەسەر دابەشكردنی پشكەكان ڕێك بكەون بەپێی دەستوور، یان عورف و یاسا.

 (*)

وەزیری دادی حكومەتی هەرێمی كوردستان