شیکردنەوەی پێکهاتەیی بۆ دەقی (لەگەڵ یەزدان)ی سهبری بۆتانی (خوێندنەوەیەک بۆ هاوسەنگی نێوان ئازاری مرۆیی و پیرۆزیی ئایینی)
عیسا بۆتانی
لە ڕوانگەی ڕەخنەی ئەدەبیی هاوچەرخ و زانستی زمانەوانییەوە، دەقی "لەگەڵ یەزدان"ی سەبری بۆتانی، دەقێکی پڕ لە "سیمبۆل" و "گازندەی عیرفانی"یە. لهم نووسینهدا هەوڵ دهدهین بە شێوەیەکی بێلایەنانە پێکهاتەکانی ئەم دەقە شیکار بكهین:
ئاستی گوتار و پەیوەندی لەگەڵ پەروەردگار (المستوی التداولی)
لە ڕووی ئەکادیمییەوە، ئەم شیعرە لە ژێر خانەی "سکاڵای عاریفانە" (الشکوی الالهیە) پۆلین دەکرێت. شاعیر لێرەدا وەک "مەزڵووم" ڕووی دەمی دەکاتە "دادپەروەری ڕەها". لە مێژووی ئەدەبی ئیسلامیدا، شاعیرانی وەک مەولانا و حافزی شیرازی، لە کاتی تەنگانەدا بە زمانێکی "ناز" و "کێشە" لەگەڵ خودا دواون. کاتێک بۆتانی دەڵێت: "ئەڤ دین ئەگەر دینێ تە یە، کێ کر هەڤالێ خوینمژان؟"، ئەمە پرسیارێکی فەلسەفییە دەربارەی "شێواندنی ئایین" نەک خودی ئایین. شاعیر دەیەوێت پیرۆزیی خودا لەو تاوانانە پاک بکاتەوە کە بە ناوی ئەوەوە ئەنجام دەدرێن. سهبری بۆتانی بە هەمان عەقڵییەتی شوانەکەی مەولانا (هیچ آدابی و ترتیبی مجو، هر چه می خواهد دل تنگت بگو- بهدوای هیچ یاسا و رێسایهك مهكهوه، تهنها پێم بڵێ لهناو ئهو دڵه تهنگهتدا چ ههیه؟)، بەڵام بە برینێکی نەتەوەییەوە، دەیەوێت پیرۆزیی خودا لەو تاوانانە پاک بکاتەوە کە بە ناوی ئەوەوە ئەنجام دەدرێن. ئەو سکاڵای لای خودا هێناوە دژی ئەو بازرگانانەی ئایین کە ویستوویانە ڕەحمەتی ئیلاهی بکەنە خەنجەرێکی سیاسی بۆ سڕینەوە و بهرپاكردنی نهژادی دژی گهلی كورد.
شیکردنەوەی وێنە شیعرییەکان و "چەمکی هێما"
یەکێک لەو دێڕانەی کە بە هەڵە لێکدراوەتەوە، دێڕی: (محەمەد ژی کرن هیتلەر) ە. لە ڕووی زانستی زمانەوانییەوە، بکەری ئەم کارە (فاعل) (توندڕەوەکانن) نەک پێغەمبەر. شاعیر لێرەدا هونەری (بەرگریی پێچەوانە) بەکاردەهێنێت؛ واتە سەرکۆنەی ئەو کەسانە دەکات کە بە کردەوە توندوتیژەکانیان، سیمایەکی ناڕاستیان لە پێغەمبەری ڕەحمەت (د.خ) بۆ جیهانی دەرەوە کێشاوە. ئەمە لە ڕاستیدا دڵسۆزییەکی قووڵە بۆ پاراستنی ناوی پێغەمبەر لە ناو زۆنگاوی بازرگانیكردن به ئایین و توندڕەویدا پهیامێكی روونه ئهو كهسانهی كه مهبهستی بهرژوهندی سیاسی و كهسیی و داگیركاری و ستهم له گهلی كورد و بهكافركردنیان بهكاری دههێنن.
ڕەخنە لە (کارەکتەری ئایینی) نەک (پەیکەری ئایین)
دەقەکە جیاوازییەکی زانستی دەکات لە نێوان ئایین وەک پەیام و ئایین وەک پیشە. شاعیر ڕێز لە مزگەوت وەک ماڵی خودا دەگرێت، بەڵام ڕەخنە لەو (فەتوا سیاسییانە) دەگرێت کە خوێنی مرۆڤی پێ حەڵاڵ دەکرێت. کاتێک دەڵێت: (ل مزگەفتێ ئەز کافرم)، ئاماژەیە بۆ دیاردەی (تەکفیرکردنی مللهتێكی وهكو كورد و رهواییدان به داگیركردنی نیشتمانهكهی و كوشتن و به سهباییكردن و جارییهكردنی ئافرهتهكانی و به غهنیمهبردنی سامان و مولك و ماڵیان) کە تێیدا ئایین دەکرێتە ئامرازێک بۆ سڕینەوەی بەرانبەر. ئەمە وەک ئەو وێنە باوەی ناو ئەدەبیاتی کلاسیک وایە کە شاعیران ڕەخنەیان لە زاهیدی ڕیاکار(الزاهد المنافق – المتظاهر بالزهد) گرتووە.
فەلسەفەی زمان و یەکسانیی گەلان
شاعیر بنەمایەکی قورئانی بەکاردەهێنێت (وەک جیاوازیی ڕەنگ و زمان) بۆ بەرگری لە ناسنامەی خۆی. دەڵێت: (تۆ ب کوردی شیرینتری). ئەمە تێگەیشتنێکی عیرفانییە؛ چونکە پەیوەندی نێوان بەندە و خودا پێویستی بە وەرگێڕ نییە. شاعیر نایەوێت ئایین وەک ئامرازێکی (تەعریب) یان (سڕینەوەی نەتەوەیی) بەکاربێت، بەڵکو دەخوازێت ئایین وەک چەتری دادپەروەری بۆ هەموو زمانەکان یەکسان بێت.
هاودەقێتی (التناص) لەگەڵ ئەدەبی جیهانی و ئیسلامی
بۆ ئەوەی توندڕەوەکانیش تێبگەن، پێویستە بگوترێت کە زمانی ئەم شیعرە هاوشێوەی زمانی (حیوار مع اللە)ی زۆرێک لە عاریفانە. شاعیر وەک شوانەکەی ناو چیرۆکی مەولانا، بە زمانی دڵی خۆی دەدوێت. وەک چۆن خودا بە حەزرەتی موسای فەرموو کە ڕێگری لە دەربڕینی رازي دڵی ئەو شوانە نەکات، پێویستە ئەمڕۆش ڕێگری لە (هاواری دڵی) میللەتێکی ستەملێکراو نەکرێت کە لە تاوی زوڵم، سکاڵای بردووەتە بەر دادگای خودا.
دەقی (لەگەڵ یەزدان)ی سەبری بۆتانی، نەک هەر دژایەتی ئایین نییە، بەڵکو بەرگرییەکی پیرۆزە لە شکۆی خودا و پێغەمبەر دژ بەوانەی ناوی ئایینیان بۆ ئەنفال و کوشتن و تاڵانی بەکارهێناوە. هەر کەسێک ئەم دەقە بە کفر بزانێت، دەبێت سەرەتا وەڵامی ئەم پرسیارە بداتەوە: ئایا ئایین ڕێگە دەدات بە ناوی خوداوە مرۆڤە بێتاوانەکان کۆمەڵکوژ بکرێن؟
ئەگەر وەڵامەکەی نەخێرە، کەواتە شاعیریش هەر هەمان شتی گوتووە، بەڵام بە زمانی شیعر و بە دڵێکی سووتاوەوە.
ئەگەر وەڵامەکەشى بەڵێ بێت و پێی وابێت ئایین ڕێگە بە کۆمەڵکوژی و ئەنفال دەدات، یان لە ئاست ئەو تاوانانەدا بێدەنگ بێت کە بە ناوی ئایینەوە کراون، ئەوا ئەو کەسە خۆی گەورەترین کفر دەرهەق بە ئایین دەکات، چونکە ڕەحمەتی خودا دەگۆڕێت بۆ زوڵم. ئهوا ئەو کەسە نەک هەر شایەنی ئەوە نییە ڕەخنە لە شاعیر بگرێت، بەڵکو خۆی دەبێتە بەشێک لەو تاقمە خوێنمژەی کە شاعیر باسیان دەکات.
