بەپێی ڕووداوەكانی ئەم دواییەی هەرێمی كوردستان حالەتەكانی توندوتیژی و كوشتن ڕۆژ لە دوای ڕۆژ لە زیاد بووندایە، شارەزایانیش هەڵكشانی حالەتەكانی كوشتن لە هەرێمی كوردستان بۆ زۆری چەكی بێ مۆڵەت و نەبوونی هۆشیاری پێویست و دروستبوونی گرفتی كۆمەڵایەتی لە ناو خێزانەكاندا دەگەڕێننەوە. بە گوێرەی یاسای سزادانی عێراقی، هەركەسێك بە ئەنقەست كەسێك بكوژێت، ئەوا سزای زیندانیكردنی هەتاهەتایی یاخود لە سێدارەدانی بەسەردا دەسەپێندرێت، بەڵام بە وتەی شارەزایان، جێبەجێ نەكردنی یاساكان وەكو خۆی وایكردووە، بەردەوام تاوانی كوشتن لە هەڵكشاندا بێت. بەشداربووانی ئەم ڕاپۆرتەی گۆڤاری گوڵان لە ڕوانگەی جیاوازەوە خوێندنەوە بۆ بابەتەكە دەكەن.
شاد ڕزگار پارێزەرە و لە ڕووی یاساییەوە بەمجۆرە ڕەهەندەكانی ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژی و كوشتن دەخاتەڕوو" بەو پێیەی نەتەوەی كورد ژێردەستە بووە و بەردەوام لە ژێر هەڕەشە و چەوساندنەوەی جۆراوجۆر بووە، بارودۆخی دەروونی، كۆمەڵایەتی، سیاسی و ئابووری نەتەوەی كورد وەك نەتەوەیەكی زوڵم دیدە، نائاسایی بووە، لە دۆخی نائاساییشدا دیاردەی توندوتیژی و كوشتن تێیدا گەشەی كردووە، توندوتیژی لە كۆمەڵگەدا دەبێت بە نۆرم، دەكرێت كۆمەڵێك میكانیزم و ڕیفۆرمی كۆمەڵایەتی و سیاسی و پەروەردەیی و ئایینی و كلتووری بگرینەبەر بۆ چارەسەركردنی".
هەروەها دەڵێت:" تاوانی كوشتن لە یاسا گەردوونی و یاسا ئاسمانییەكان بە گەورەترین تاوان دادەندێرێت، ماوەیەكە دیاردەی كوشتن لە هەرێمی كوردستان ڕووی لە زیادبوون كردووە، بەداخەوە لەسەر شتی زۆر سادە كە قابیلی چارەسەركردنە مرۆڤێك بە دەستی مرۆڤێكی دیكە دەكوژرێت.
كوشتن لە یاسای سزادانی عێراقی ژمارە ١١١ ی ساڵی ١٩٦٩ پیناسەكراوە بە دەرهێنانی گیانی مرۆڤێك بە ناحەق، بەگشتی دوو جۆر تاوانی كوشتن لە یاسادا بوونی هەیە، كە بریتین لە كوشتنی بەمەبەست و كوشتنی بێ مەبەست.
بەپیی ماددە (406) بڕگەی (1) لە یاسای سزادانی عێراقی (9) جۆر كوشتن سزاكەی لە سێدارەدانە
1_كوشتن بەهۆی (السبق الاصرار و الترصد) :
واتا بەرنامەدانانی كەسی تاوانبار پێش تاوانی كوشتن بەشیوەیەكی هێمن و بەبێ تووڕەبون و هەڵچوونی دەروونی، كوشتنێكی ئامانجدار واتا تاوانبار پێشوەختە تاقیبی بكات و هەلێكی گونجاو بۆ كوشتنەكە دەقۆزێتەوە.
_2 تاوانی كوشتن بەهۆی ئامێری تەقینەوە كە بەوە دەناسرێنەوە خێرا دەتەقن و زۆر زۆر مەترسیدارن وەك قومبلە و هاوەن و هتد.... لەبەر ئەوەی ئەوانە قەدەغەن و مەترسی كوشتنی بەكۆمەڵی هەیە و سزاكەی لە سیدارەدانە.
3 تاوانی كوشتن بەهۆی ژەهر یان هەر مادەیەك ببێتە هۆكاری خێرا كوشتنی مرۆڤ، تاوانی ژەهرخواردی كردن سزاكەی قورسە و تاوانبار ئیستیغلالی پەیوەندییەكان دەكات و لەوانەیە سەدان كەس بكوژێت لەبەر ئەوەیە ‌بەپێی یاسا سزای كوشتن بەهۆی ژەهر لە سێدارەدانە. هەروەها ئەگەر كوشتنەكە پاڵنەرێكی نابەجێی لە پشت بێت، وەك كوشتن بۆ بردنی سعاتی دەست یان بۆ بردنی جزدان و كیسەباخەڵ كەسەكە بكوژێت. یان كوشتن لە بەرانبەر وەرگرتنی بڕێك پارە بێت. كوشتن بە شێوەیەكی دڕندانە كە ئاسەوارەكەی بەجەستەی كوژراوەوە دیارە وەك كوشتن بەقەمە و ‌چەقو یاخود پارچەپارچەكردنی لاشە یان سووتاندنی.

4_ كوشتنی دایك و باوك: بەپێی یاسای سزادانی عێراقی هەر كەسێك هەڵبستێت بەكوشتنی دایك و باوكی بە هەر شیوە و هۆكارێك بێت ئەوا سزاكەی لە سیدارەدانە.
5 كوشتنی فەرمانبەری حكومەت: سزای لە سێدارەدان دەسەپێت بەسەر هەر كەسێك كە بەكوشتنی فەرمانبەریك لە كاتی دەوامی فەرمی هەڵبستێت.
6 ئەگەر تاوانبار مەبەستی بوو دوو كەس یان زیاتر بە یەك كردار بكوژێت و تاوانەكەش ئەنجام بدات، واتا هەر كەسێك دوو كەس یان زیاتر بەیەك كردار بكوژێت سزاكەی سێدارەیە ‌وەك دەستریَِژی گوولە لەكۆمەڵێك كەس یان فڕێدانی دوو كەس لەسەر چیا.
7 كەسێك دوو تاوانی كوشتن ئەنجام بدات بە دوو كردار
واتا دوو تاوانی كوشتنی جیاواز ئەنجام بدات، یان شروع بێت لە تاوانێك، شروع واتە كەسەكە بیەوێت تاوانێك ئەنجام بدات بەڵام نەتوانێت ئەنجامی بدات ئەویش بەهۆی هۆكارێك لە دەرەوەی ویستی تاوانبار بێت، بۆ نموونە دەمانچە لە سەر سەردا بنێت و پەنجەی پێدا بكات بەڵام گوولەكە چرووك بكات.
8_ تاوانی كوشتن لەناو زیندان: ئەگەر هاتوو كەسێك بەند كرابێت و لە سەر تاوانی كوشتنی بە ئەنقەست سزا درابێت و لە ناو زیندان هەڵبستێت بەكوشتنی زیندانییەك، ئەوا سزاكەی لە سێدارەدانە، یان شروع بێت لە تاوانێك بۆ نموونە هەوڵ بدات كارمەندی بەندیخانە بكوژێت.
9 تاوانی كوشتن ئەنجام بدرێت بۆ دەستپێكێ تاوانیكی تر: واتا كەسی تاوانبار دوو تاوان ئەنجام بدات لێرەدا سزاكەی سێدارەیە، وەك ئەوەی كەسێك خاوەن ماڵێك بكوژێت تاوەكو دزی بكات.
یاخود ئافرەتێك هاوسەرەكەی خۆی بكوژێت تاوەكو بەدوای پیاوێكی تر بكەوێت".
شاد ڕزگار بەمجۆرە پاڵنەرەكانی كوشتن پۆڵین دەكات و دەڵێت:"
نەبوونی هۆشیاری تاك لە ڕووی یاسایی، پەروەردەیی، كۆمەڵایەتی و ئایینی، ڕێژەی تاوان زیاد دەكات، چونكە پەروەردەی ناو خێزان ڕۆڵێكی گرنگی هەیە لەوەی كە چۆن تاكێك پێشكەش بەكۆمەڵگە دەكات، خراپی لایەنی ئابووری تاك لەگەڵ هەڵگرتنی چەكی بێ مۆڵەت و ئاسان دەستكەوتنی چەك كردە توندوتیژییەكان زیاد دەكات، هاوكات جێبەجێ نەكردنی سزاكان وەكو خۆیان و ڕاگرتنی جێبەجێكردنی سزای لە سێدارەدان پاڵنەرێكی دیكەیە".

مەلا ڕەعـد نوری ئۆمەربلی ،كارگێڕی لقی هەولێری یەكێتیی زانایانی ئایینی ئیسلامی كوردستان، لە ڕوانگەی شەرعەوە حوكمی كوشتن دەخاتەڕوو و لەمبارەیەوە دەڵێت:" لە شەرعدا چوار جۆر كوشتن بوونی هەیە، ئەوانیش ئەمانەن:
1_ (القتل العمد ) كوشتنی بە ئەنقەست .
2_(القتل شبه العمد ) كوشتنی وەكو بەئەنقەست .
3 _ (القتل الخطاء ) كوشتنی بەهەڵە .
4_( القتل القضا‌و والقدر)كوشتن بە قەزا و قەدەر.
كوشتنی بە ئەنقەست واتا كوشتن بە ئامێرێك كە بۆ كوشتن بە كاردێت و بەنیەتی كوشتن لە كەسی بەرامبەر بدات، یان بە ئۆتۆمێل بەسەری بكەوێت یان بیسوتێنێت یان بیخنكێنێت یان بە هەر جۆرێكی دیكەی كوشتن.
كوشتنی وەكو بە ئەنقەست ئەوەیە كە كەسێك دەیەوێت كەسێك بترسێنێت بەڵام نیەتی كوشتن نییە، بۆ نموونە پاڵی پێوە دەنێت و كەسەكە بەردەبێتەوە و سەری بەر زەوی دەكەوێت و دەمرێت یان بەردێكی بچووك لەسەری دەدات و دەمرێت یان پاڵی پێوە دەنێت و بەردەبێتەوە ناو ئاو یان ئاگر كەسەكە دەمرێت، ئەوە وەكو بە ئەنقەستە بەڵام مەبەستی كوشتن نەبووە.
كوشتنی بە هەڵە، ئەوەیە كەسێك تەقە لە شتێك دەكات بەر كەسێك دەكەوێت و دەمرێت یان ئاگرێك دەكاتەوە لە كونترۆڵ دەردەچێت و كەسێك پێی دەسوتێت و دەمرێت.
قەزاو قەدەر ئەوەیە كەسێك دەبێتە هۆكاری مردنی كەسێك یان چەند كەسێك، كەسەكە هەوڵی كوشتنی كەسی نەداوە و كەسەكە نیەتی كوشتنی كەسی نییە، وەكو ڕووداوی هاتوچۆ یان كەسێك لە ژێر نەشتەرگەری بمرێت یان كرێكارێك لەسەر كار بمرێت و چەندین هۆكاری دیكە هەن كە پێی دەڵێن قەزاو قەدەر ".
مەلا ڕەعـد نوری ئۆمەربلی لە درێژەی قسەكانیدا باس لە حوكمە شەرعییەكانی كوشتن دەكات و دەڵێت:" خودای گەورە دەفەرموێت ( أنه من قتل نفسا بغیر نفس أو فساد فی اڵارض فكأنما قتل الناس جمیعا ) {المائدە:32}
واتە هەركەسێك كەسێكی دیكە بكوژێت بەبێ هیج هۆكارێك یاخود ئاژاوە و تاوان لەسەر زەوی بڵاو بكاتەوە، وەكو ئەوە وایە كە هەمو خەڵكی سەر زەوی كوشتبێت.
خودای باڵادەست لە ئایەتێكی دیكەدا دەفەرمووێت( ۆمَنْ ێقْتُلْ مُۆْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاۆُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِیهَا ۆغَچِبَ اللَّهُ عَڵیْهِ ۆڵعَنَهُ ۆأَعَدَّ ڵهُ عَژَابًا عَڤِیمًا ) [النسا‌و:93]،
واتە هەر كەسێك كەسێكی بڕوادار بە ئەنقەست بكوژێت ئەوە سزای دۆزەخە و هەتا هەتایە تێیدا دەمێنێتەوە، و خودای گەورە غەزەبی خۆی بەسەردا دەبارێنێت و نەفرەتی لێ دەكات، هەروەها ئەشكەنجەیەكی قورس و بەهێز چاوەڕێی دەكات.
هەروەها پێغەمبەرمان ( د.خ ) دەفەرموێت :
)لهدم الكعبە حجرا حجرا، أهون من قتل المسلم (
واتە كەعبەی پیرۆز بەرد بەبەرد بڕوخێنیت، ئاسانترە لە لایەن پەروەردگار لە كوشتنی كەسێكی موسوڵمان.
هەرەها پێغەمبەرمان دەفەرمووێت:
( لزوال الدنیا أهون عند الله من قتل مۆمن بغیر حق )
واتا هەموو دونیا تێكبدرێت و كاول بكرێت، ساناترە لە كوشتنی بڕوادارێك كە بە بێ هۆكار و بە ئەنقەست بكوژرێت".
ئەو مامۆستا ئایینییە رێگریكردن لە كوشتن لە چەند خاڵێك چڕ دەكاتەوە كە بریتین لە مانە:
1/ دانانی كۆمەڵێك یاسا بۆ ڕێگریكردن لە دروست بوونی ئاژاوە و شەڕ .
2/ تۆڵەسەندنەوە ( القصاص ) هەركاتێك تۆڵەسەندنەوە لە بكوژ هەبێت ئەوا ڕێژەی كوشتن زۆر زۆر كەم دەبێتەوە، بەڵام بەداخەوە لە زۆرینەی وڵاتان كوشتنەوە و لە سێدارەدانی بكوژ نەماوە.
خودای گەورە لە قورئانی پیرۆز دەفەرموێت :

( ۆڵكُمْ فِی الْقِصَاصِ حَێاەٌ ێا أُولِی الْأَلْبَابِ ڵعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ﴿١٧٩ البقرە﴾
واتا لە تۆڵەسەندنەوەدا ژیان هەیە، بەو مانایەی ئەگەر كەسێك كە خەڵكانێك بكوژێت و بێگومان بێت لەوەی كە ئەویش دەكوژرێتەوە ئەوا دەستی ناچێتە كوشتنی كەس .
بەداخەوە لە كوردستاندا كار بە یاسای لە سێدارەدان ناكرێت، بۆیە بەردەوام گوێمان لە ژن كوشتن و كۆمەڵكوژی دەبێت، لە بەرانبەردا بكوژ لە بەندیخانەكان وەكو دابەستی خزمەت دەكرێت، بۆیە ڕێژەی تاوانی كوشتن بەرەو زیادبوون دەڕوات، بەبۆچوونی من ئەگەر یاسای خودا جێبەجێ نەكرێت، ئەوا كارەسات ڕوو لە وڵاتەكەمان دەكات و كوشتن زۆر زیاتر دەبێت".
د. یوسف عوسمان حەمەد/شارەزای بواری دەروونی، لە ڕوانگەی دەروونییەوە باس لە ڕێكارەكانی كەمكردنەوەی كوشتن دەكات و دەڵێت:" بۆ كەمكردنەوەی دیاردەكانی كوشتن و هەڵگرتنی چەك دەتوانرێت چەندین ڕێگەچارە پێشكەش بكرێت، كە كاریگەرییان لەسەر ڕەفتاری توندوتیژی هەیە. چەند چارەسەرێكی پێشنیار كراو هەیە لەوانە:
_ بەرەوپێشبردنی تەندروستی دەروونی و فریاگوزاری دەروونی لە كاتی بوونی كێشە و گرفتی تاك و خێزان.
_ دۆزینەوەی نەخۆشییە دەروونییەكان، باشتركردنی خزمەتگوزارییەكانی تەندروستی دەروونی بۆ زوو دەستنیشانكردنی تێكچوونەكانی وەك خەمۆكی، دوو جەمسەری، یان تێكچوونی كەسایەتی (وەك تێكچوونی كەسایەتی دژە كۆمەڵایەتی) كە ڕەنگە مەترسی توندوتیژی زیاد بكات.
- چارەسەری زەبری دەروونی، دابینكردنی چارەسەری دەروونی وەك چارەسەری ڕەفتاری مەعریفی بۆ ئەو كەسانەی كە تووشی زەبر و زەنگ بوون، چونكە زەبر و زەنگی چارەسەرنەكراو دەتوانێت ڕەفتاری شەڕانگێزی دروست بكات".
ئەو دەروونناسە لە درێژەی قسەكانیدا بەڕیزبەندی سنوور بۆ مەیل و حەزی شەرانگیزی و چەك هەڵگرتن لەم خاڵانە دەخاتەڕوو:
- بەڕێوەبردنی توڕەیی: داڕشتنی بەرنامەی پەروەردەیی و ڕاهێنان بۆ بەڕێوەبردنی توڕەیی و پەرەپێدانی توانای سۆزداری، بەتایبەتی بۆ هەرزەكاران و گەنجانی پێگەیشتوو كە بەر توندوتیژیی كەوتوون.
- كەمكردنەوەی بێزاری كۆمەڵایەتی: چارەسەركردنی ئەو هۆكارانەی كە بێزاری دروستدەكەن (وەك پەراوێزخستن یان هەژاری) بە بەهێزكردنی تاكەكان لە ڕووی دەروونی و ئابوورییەوە، ئەمەش مەیلی پەنابردنە بەر توندوتیژی وەك وەڵامێك كەمدەكاتەوە.
بەكۆمەڵایەتیكردنی ئەرێنیش پێویستە كە بریتین لە:
- پاڵپشتیكردنی ئاسایشی دەروونی منداڵ، پاڵپشتیكردنی خێزانەكان بۆ دروستكردنی پەیوەندییەكی پارێزراو لەگەڵ منداڵان، چونكە وابەستەیی لاواز لە منداڵیدا پەیوەستە بە زیادبوونی ڕەفتاری شەڕانگێزی لە داهاتوو.
- نموونەی هێزی ئەرێنی بە بۆ منداڵەكەت، بەكارهێنانی میدیا و كۆمەڵگە بۆ بڵاوكردنەوەی مۆدێل بۆ چارەسەركردنی ململانێكان بەبێ توندوتیژی، و كەمكردنەوەی شانازیكردن بە چەك یان توندوتیژی لە فیلم و یارییەكاندا.
كەمكردنەوەی كاریگەری گرووپە نەرێنییەكان:
- سنووردانان و بەرنگاربوونەوەی كەڵەگایی گروپی و دەخاڵەتكردنی دەروونی لە قوتابخانە و شوێنی كار كە لەوانەیە ببێتە هۆی ئەوەی قوربانییەكان بۆ بەرگریكردن لە خۆیان چەك هەڵبگرن.
شەرعیەتنەدان بە چەك هەڵگرتن و گۆڕینی ئەو باوەڕەی كە چەك سەرچاوەی هێز یان پاراستنە، ئەویش لە ڕێگەی هەڵمەتی هۆشیارییەوە كە تیشك دەخاتە سەر مەترسییەكانی و بەرەوپێشبردنی كولتووری گفتوگۆ لە بری ڕووبەڕووبوونەوە بە چەك و بەكارهێنانی پەیامی دەروونی (وەك ترس لە دەرئەنجامە یاساییەكان یان ئەخلاقییەكان) بۆ كەمكردنەوەی ئارەزووی تاكەكان بۆ بەدەستهێنانی چەك.
كەمكردنەوەی نایەكسانی ئابووری، چونكە هەستكردن بە ناعەدالەتی كۆمەڵایەتی شەڕانگێزی زیاد دەكات.
بەكارهێنانی زیرەكی دەستكرد و شیكردنەوەی داتای دەروونی و كۆمەڵایەتی بۆ پێشبینیكردنی تاكەكان یان ئەو ناوچانەی كە مەترسی توندوتیژییان لەسەرە، و ئاراستەكردنی هۆشیاری پێشوەختە. چاودێریكردن و كەمكردنەوەی بەركەوتنی گەنجان بە ناوەڕۆكی بابەتەكان لە سۆشیال میدیا كە پەرە بە چەك یان توندوتیژی دەدات، بە پشتبەستن بە لێكۆڵینەوەكان لەسەر كاریگەری سۆشیال میدیا لەسەر ڕەفتار.
بەهێزكردنی كۆمەڵگە و خێزان و دروستكردنی تۆڕی پشتیوانی ِِخێزانی لە كاتی بوونی كێشە یان ناكۆكی نێو خێزان، بەهێزكردنی یەكگرتوویی كۆمەڵایەتی لە ڕێگەی چالاكییە بەشداربووەكان كە دابڕان كەمدەكاتەوە و وادەكات تاكەكان هەست بە سەلامەتی بكەن، بەبێ ئەوەی پێویستیان بە چەك هەبێت".