پرۆفیسۆر جۆن موكوم مباكو بۆ گوڵان: ڕەگ و ڕیشەی گەندەڵی بۆ لاوازیی دامەزراوەكان دەگەڕێتەوە
جۆن موكوم مباكو، خاوەنی بڕوانامەی دكتۆرای لە ئابووریدا لە زانكۆی جۆرجیا لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بەدەست هێناوە، هەروەها خاوەنی بڕوانامەیە لە بواری سەرچاوە سرووشتییەكان و یاسای ژینگەیی لە كۆلێژی یاسا لە زانكۆی ئوتا و لە ئێستادا پڕۆفیسۆری ئابوورییە لە زانكۆی وێبەر ستەیت، هەروەها توێژەرە لە ئامۆژگای برووكینگز لە واشنتۆن دی سی. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسێكی لەگەڵدا تاوتوێ كرد، كە تەوەرەكانی پەیوەست بوون بە پرسی گەندەڵی و حوكمڕانی و دامەزراوەكان لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بونیادنانی دامەزراوەكان و ڕۆڵی سەركردەكان، بەتایبەتی كە لەم دواییەدا لووتكەی جیهانیی حكومەتەكان لە وڵاتی ئیمارات بۆ ئەم مەبەستە بەڕێوە چوو.
* سەرەتا دەمانەوێت لە پرسی گەندەڵییەوە دەست پێبكەین، كە ئاشكرایە زۆرێك لە وڵاتانی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە دەستیەوە دەناڵێنن و، ئەم دیاردەیەش بووەتە هۆی ئەوەی سەرچاوە زۆر و زەوەندەكانی ئەم وڵاتانە بەهەدەر بچن، پرسیارەكە لێرەدا ئەوەیە، بۆچی زۆرێك لە وڵاتانی ئەم ناوچەیە گرفتاری ئەم كێشەن و ناتوانن بە ئاسانی خۆیانی لێ ڕزگار بكەن، هەرچەندە زۆرجار لایەنە نێودەوڵەتییەكانیش هاتوونەتە نێو ئەم پرسەوە و ویستیان هاوكاریان بن؟
- لە ڕاستیدا ئەمە پرسێكی گرنگە و ئەمە كێشەیەكە كە پێویستە بە جددی هەڵوەستەی لەسەر بكرێت و كار و كۆشش بۆ چارەسەركردنی بكرێت. بۆ ئەوەی وەڵامی پرسیارەكەی ئێوەش بدەمەوە، ئەوا بە تێڕوانینی من ڕەگ و ڕیشەكانی گەندەڵی لە وڵاتانی ئەفریقا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تا ڕاددەیەك دەگەڕێتەوە بۆ لاوازیی دامەزراوەكانی حوكمڕانیی ئەم وڵاتانە، چونكە ئەم دامەزراوانە توانای ئەوەیان نییە بە چەشنێك كار بكەن كە حكومەت بخەنە بەردەم بەرپرسیارێتییەكانیەوە. بە داخەوە، زۆرێك لەم وڵاتانە خاوەنی ئەو دامەزراوانەی حوكمڕانی نین كە لەسەر بنەمای سەروەریی یاسا كار و ئەركەكانیان ئەدا بكەن، چونكە ئێمە دەزانین بوونی دامەزراوەی تەوەربەند لەسەر سەروەریی یاساكان ڕۆڵێكی یەكلاكەرەوەی هەیە لە ڕیشەكێشكردنی گەندەڵی و برەودان بە پێكەوەژیانی ئاشتییانە، و بە گەشەپێدانی ئابووری. لێرەدا مەبەستم ئەوەیە بڵێم: سەروەریی یاسا بناغەی هەر دەوڵەتێكی دیموكراسیی شەرعییە، ئەمەش پێویست بەوە دەكات كە دەوڵەت خۆی و بەرپرسەكانی بخاتە ژێر باری ئەحكامی یاسا بەركارەكانەوە، سەرباری ئەوەش پێویستە ئەركی یاسادانان جیا بكرێتەوە لە دەسەڵات و ئەركی جێبەجێكردن، واتە دەبێت هەموو ئەوانەی لە نێو حكومەتدا كار دەكەن، پابەند و ملكەچی یاسا بن.
* ئێوە لێرەدا جەخت دەكەنەوە لەسەر سەروەریی یاسا، كە زۆرێك لە شارەزایان پێیان وایە ئەمە بەردی بناغەی پێشكەوتن و بەرەوپێشچوونی ئابوورییە، بەتایبەتی ئەمە لە وڵاتانی ڕۆژئاوادا سەلمێندراوە، كەواتە دەكرێت بڵێین بەشێكی گەورەی چارەسەر و دەرمانەكە لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشدا هەنگاوهەڵگرتنە بەم ئاراستەیەدا، ئەگەر وایە بۆچی ئەم وڵاتانە وەك پێویست بەم ئاراستەیەدا هەنگاو هەڵناگرن، نەزانینە، بێتواناییە، یان نەبوونی ئیرادەیە؟
- ئاشكرایە و ئەوەی هەمووان لەسەری هاوڕان ئەوەیە كە دەبێت یاسا باڵادەست و سەروەر بێت، بەشێكی گرنگ و توخمێكی بنەڕەتیی ئەم پرۆسەیەش بریتییە لەوەی كە دەبێت یاسا باڵ بكێشێت بەسەر هەموواندا، لە هەمان كاتدا دەبێت حكومەت كراوە و شەفاف بێت لە ئەداكردنی ئەركەكانیدا، كە هەموو ئەمانە گرنگن بۆ كۆنتڕۆڵكردنی گەندەڵی و بۆ برەودان بە پێكەوەژیانی ئاشتییانە و بەرەوپێشچوونی ئابووری و بازرگانی.
* بەڵام ئەگەر هێندە گرنگیی هەبێت، ئەی بۆچی لە وڵاتانی ناوچەكەدا كار لەسەر ئەوە ناكرێت ئەم ڕێچكەیە بگیرێتەبەر، بەتایبەتی كە ئەمە شتێكی مەحاڵ نییە و كارێك نییە كە نەتوانرێت ئەنجام بدرێت، بۆیە دەمانەوێت دووبارە جەخت لەسەر بەشی دووەمی پرسیارەكەی پێشوومان بكەینەوە؟
- ئەوە ڕاستییەكی ڕوونە كە لە زۆرێك لە وڵاتانی ئەفریقا و ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، هەندێ لە بەرپرسان و دەستەبژێری سیاسی باڵادەستیی یاسا قبووڵ ناكەن و ڕێزی لێ ناگرن، بەڵكو لە بری ئەوە، لە گەندەڵییەوە تێوەدەگلێن و سەرقاڵی خۆدەوڵەمەندكردن دەبن، لەوەش زیاتر، نەبوونی شەفافییەت لە دامەزراوەكانی حكومەتدا بەو مانایە دێت كە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ناتوانێت و دەستی ڕاناگات بەو زانیاری و داتایانەی پێویستن بۆ سنوورداركردن و جڵەوكردنی دەسەڵاتی حكومەت و بچووككردنەوەی دەزگای بیرۆكراسی و بەرتەسككردنەوەی گەندەڵیی سیاسی. زۆرێك لە حكومەتەكانی ئەم ناوچەیە هاووڵاتییەكانیان بێبەش دەكەن لە مافی كۆبوونەوە و گردبوونەوەی ئاشتییانە، لە دەرئەنجامدا كۆمەڵگەی مەدەنی خۆی لە بارێكی نالەباردا دەبینێتەوە و تووشی دژواری دەبێتەوە لە ڕێكخستنی ناڕەزایی دژی سیاسەتەكانی حكومەت، ئەو سیاسەتانەی كە زیانیان پێ دەگەیەنێت و سەركوتیان دەكات.
* كەواتە پێت وایە لەبری ئەوەی دامەزراوەی بەهێز و تۆكمە بنیاد بنرێت بۆ ئەداكردنی ئەو ئەركانەی لێیان چاوەڕوان دەكرێت، بۆ دەستەبەكردنی پێداویستییەكانی هاووڵاتییان، ئەم دامەزراوانە بۆ مەبەستی تایبەت و شەخسی بەكار هێنراون، ئایا تێڕوانینی ئێوە ئەوەیە كە تاوەكو ئەم هاوكێشەیە پێچەوانە نەكرێتەوە، ئەوا ناتوانرێت دۆخەكە ڕاستەڕێ بكرێتەوە؟
- ئەوەی لە زۆرێك لە وڵاتانی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەدی كراوە، ئەوەیە كە حكومەتە دەسەڵاتدارەكان پەنا بۆ گەندەڵی دەبەن، بۆ ئەوەی سەرچاوەكانی دەوڵەت بۆ پشتیوانكارەكانیان بەكار بهێنن، واتە داهات و هەلی كار بۆ ئەو گرووپ و كەسانە دەستەبەر دەكەن كە پشتیوانیانن، بۆ ئەوەی بتوانن درێژە بە قۆرخكاری دەسەڵاتەكەیان بدەن. بۆ نموونە دەكرێت گەندەڵی بەكار بهێنرێت بۆ ئەو بەرپرسە سەربازی و ئەمنییانەی كە توانا و ئیمكانییەتی ئەوەیان هەیە ببنە هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی ڕژێمەكە و بۆ سەر مانەوەی دەسەڵاتەكە، بەتایبەتی لەو وڵاتانەی كە تێیاندا هەڵبژاردنەكان بۆ ئەوە بەكار دەهێنرێت كە كەسانێكی دیاریكراو و دەستنیشانكراو بۆ نێو حكومەت ڕەوانە بكەن. كەواتە لێرەوە دەتوانین بڵێین كە هێشتا گەندەڵی وەك ئامرازێكی گرنگ بەكار دەهێنرێت لەلایەن ڕژێمەكانی ئەم ناوچەیەوە بۆ ئەوەی مانەوەی خۆیان مسۆگەر بكەن. هەرچۆنێك بێت، گەندەڵیی بەربڵاو كۆسپ و تەگەرەیەكی گەورەی بەردەم بەرهەمهێنانی سەروەت و سامان و گەشەی ئابووری و بەرەوپێشچوونە، لەبەرە ئەوە لەم ڕوانگەیەوە دەتوانین بڵێین كە زۆرێك لە وڵاتانی ئەفریقا و ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گیرۆدە و گیرخواردووی دەستی هەژارییەكی توندن.
* ئێوە ئەوە دووپات دەكەنەوە كە گەندەڵی بەربەستە لە بەردەم بەرەوپێشچوون و گەشەی ئابووریدا و ڕێگری دەكات لەوەی وەك پێویست سەروەت و سامان لە وڵاتەكەدا بەرهەم بێت، كە ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی تەنیا ژمارەیەكی كەمی خەڵك سوودمەند بن لە داهاتەكان، دەكرێت زیاتر ئەمە ڕوون بكەنەوە و پتر تیشك بخەنەسەر ئەو ڕەهەند و ڕواڵەتە خراپانەی كە گەندەڵی لەخۆ دەگرێت؟
- لە ڕاستیدا گەندەڵی پاڵنەری قێزەون دروست دەكات و كەشێكی ناساز و نالەبار دروست دەكات بۆ وەبەرهێنانی ناوخۆیی و دەرەكی، سەرباری ئەوەش گەندەڵی ململانێی ڕەوا و دادپەروەرانە لە ناو دەبات و تێچوونی ئەنجامدانی كارە بازرگانییەكان زیاد دەكات، و بە ڕاددەیەكی گەورە بەرهەمهێنان كەم دەكاتەوە و چالاكییە پێشەنگكارییەكان مەترسیدار دەكات، لەوەش زیاتر، گەندەڵی دەبێتە هۆی كەمكردنەوەی داهاتی حكومەت و دابەزاندنی كوالێتیی خزمەتگوزارییە گشتییەكان و خوڵقاندنی نادڵنیایی بۆ بزنێس، دەرئەنجامەكەش بریتی دەبێت لە گەشەیەكی كەم و كز و لاوازی ئابووری. گەندەڵی دەبێتە هۆی ئەوەی نەتوانرێت سەرچاوەكان بە چەشنێك بەكار بهێنرێن كە سوود بە تێكڕای خەڵك بگەیەنن، لەبری ئەوە سەرچاوەكان بۆ بەرژەوەندیی كەسانی دەسەڵاتدار بەكار دەهێنرێت، بەتایبەتی كە دەست دەدەنە بەرتیلكاری و گەندەڵكاری. لە ڕاستیدا لە ڕێی گەندەڵییەوە داهات بۆ ئەو پڕۆژانە تەرخان دەكرێت كە سوود بە خەڵك ناگەیەنن، بەتایبەتی خەڵكی هەژار، بەڵكو تەنیا لە سوودی نوخبە سیاسی و بیرۆكراتییەكەدا دەبن.
