لیلی هیندی، كاندیدی دكتۆرایە لە بەشی مێژوو لە زانكۆی كالیفۆرنیا، لۆس ئەنجلس (UCLA) و تەوەری سەرەكیی نامەی دكتۆراكەی بریتییە لە توێژینەوە لە بزووتنەوەی ناسیۆنالیستیی كورد لە عێراق و تاراوگە و ئەوەی كە چۆن لە ماوەی ساڵانی 1970-2003، سوودیان لە بیروكراسیەتی گەشەسەندووی مافەكانی مرۆڤ وەرگرتووە بۆ ناساندنی مەینەتییەكانی گەلی كورد لەسەر ئاستی جیهان و بەدەستهێنانی پشتگیری بۆ خۆبەڕێوەبەری، لەمەش زیاتر ئەو تەنیا توێژەرێكی تیۆری نییە، بەڵكو خاوەنی پاشخانێكی پیشەیی دەوڵەمەندە لە كایەكانی سیاسەتی دەرەوە و ڕۆژنامەگەری و كاری مرۆییدا. پێشتریش وەك یاریدەدەری باڵای سیاسەتی دەرەوە لە دامەزراوەی «سەدە» كاری كردووە و ئەزموونی كاركردنی لە ئاژانسی ئاسوشیتد پریس لە نیویۆرك هەبووە.

بە هۆی شارەزایی لە زمانەكانی كوردی و توركیدا، چەندین توێژینەوەی مەیدانیی لە هەرێمی كوردستان و لەسەر تاوانەكانی سەردەمی ڕژێمی بەعس و قەیرانی پەنابەرانی سووریا و مافی كەمینەكان ئەنجام داوە. بۆ قسەكردن لەسەر كۆی ئەم تەوەرانە ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ خاتوو لەیلا ئەنجام دا.

 

 

* لە وتارە نوێیەكەتدا، بەراوردكارییەك لە نێوان دەستكەوتەكانی كورد لە سووریای ئەمڕۆ و دەستكەوتەكانی كورد لە عێراقی ساڵانی حەفتاكاندا دەخەیتە ڕوو، بەتایبەتی تیشك دەخەیتە سەر ئەوەی كە چۆن هەردوو ئەزموونەكە لە ڕێگەی پاڵپشتیی دەرەكییەوە فۆرمەڵە بوون. تا چ ڕادەیەك پێتوایە پێشكەوتنی سیاسیی كورد لە ناوچەكەدا، هێشتا بە شێوەیەكی بنەڕەتی بەندە بە پشتگیریی نێودەوڵەتییەوە؟ ئایا هیچ بارودۆخ و مەرجێك هەیە كە تێیدا ئەم دەستكەوتانە بتوانرێت بە شێوەیەكی سەربەخۆتر بەردەوامییان پێ بدرێت و بپارێزرێن؟

- ڕەوتی گەشەسەندنی سیاسیی كورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی هاوچەرخدا، پەیوەندییەكی ئۆرگانیك و توندوتۆڵی بە هاوكێشە جیۆپۆلیتیكییەكان و پاڵپشتییە دەرەكییەكانەوە هەبووە، جا ئەو پاڵپشتییە لە لایەن كارەكتەرە هەرێمییەكانەوە بووبێت، یان هێزە نێودەوڵەتییەكان. خوێندنەوەی مێژوویی پێمان دەڵێت كە وەرچەرخانە ستراتیژییەكان و ساتەوەختەكانی هەڵكشانی دۆزی كورد، زۆرجار لەو كاتانەدا ڕوویان داوە كە بەرژەوەندیی هێزە زلهێزەكان لەگەڵ خواستەكانی بزووتنەوەی كوردیدا یەكیان گرتووەتەوە و كورد وەك كارەكتەرێكی كاریگەر لە هاوكێشەی هێزدا بینراوە. بەڵام، بۆ ئەوەی تووشی هەڵەی ‹بــــــڕیاردەری مێــــژوویی› (Historical Determinism) نەبین، نابێت وا وێنا بكرێت كە دەستكەوتەكانی كورد تەنیا و تەنیا بەستراوەنەتەوە بە ڕەزامەندیی دەرەكییەوە و ناتوانرێت بە شێوەیەكی سەربەخۆ بەردەوامییان هەبێت. بە بڕوای من، كلیل و مەرجی بنەڕەتی بۆ تێپەڕاندنی ئەم وابەستەییە، پرۆسەی «دامەزراوەییبوون–Institutionalization» ـە، ئەو قەوارە سیاسییانەی كە دەتوانن دامەزراوەی كارگێڕی و سیاسیی تۆكمە بونیاد بنێن و شەرعییەتی ناوخۆیی و جەماوەریی بەهێز بەدەست بهێنن، توانایەكی زیاتریان دەبێت بۆ پاراستنی دەستكەوتەكانیان و بەرگریكردن لە پێگەی خۆیان، تەنانەت لەو كاتانەشی كە سیاسەتی نێودەوڵەتی و پشتگیرییە دەرەكییەكان تووشی هەڵبەز و دابەز و گۆڕانی كتوپڕ دەبن.

لە كۆتاییدا، دەبێت ئەو ڕاستییە تاڵە قبووڵ بكەین كە «ناسكیی پێگەی جیۆپۆلیتیكی» و هەڵكەوتەی جوگرافیی كوردستان، هێشتا وەك فاكتەرێكی دیاریكەر و سنوورداركەر دەمێنێتەوە، ئەم دۆخە جیۆپۆلیتیكییە، ئاست و مەودای ئەو سەربەخۆییە سیاسییە دیاری دەكات، كە كورد دەتوانێت لە چوارچێوەی سیستمی هەرێمایەتیدا بەدەستی بهێنێت و بەردەوامیی پێ بدات.

* ئایا پەرەسەندنەكانی ئێستای ڕۆژئاوای كوردستان دووبارەبوونەوەی هەمان شێواز و مۆدێلە مێژووییەیە كە پێشتر بەرانبەر كورد كراون، یان لە ئێستادا جیاوازیی پێكهاتەیی ئەوتۆ هەن، كە ڕەنگە ببنە هۆی بەدیهاتنی دەرئەنجامێكی جیاواز؟

- لە نێوان كارەساتی ساڵی ١٩٧٥ لە كوردستانی عێراق و دۆخی هەنووكەیی كورد لە سووریا، لێكچوونێكی مێژوویی قووڵ هەیە، بەتایبەت سەبارەت بەو مەترسییانەی كە لە پشتبەستنی ڕەها بە پشتیوانە دەرەكییەكانەوە سەرچاوە دەگرن، لەگەڵ ئەوەشدا، جیاوازیی ستراتیژی و پێكهاتەیی بەرچاو لە ئارادان، ئەمڕۆ كورد لە سووریا لە ناو ژینگەیەكی نێودەوڵەتیی فرە ڕەهەند و ئاڵۆزدا كار دەكات، كە تێیدا لە جیاتی یەك پاڵپشتیی تاقانەی وەك سەردەمی جەنگی سارد، بەرژەوەندیی تێكەڵاوی چەندین ئەكتەری جۆراوجۆر و زلهێزی جیهانی لە ئارادان.

ئەم فرەییەی ئەكتەرەكان، دەرفەتێكی زیاتر دەدات بە كورد بۆ مانۆڕكردنی سیاسی لەناو هاوكێشەكاندا. جگە لەمە، گەشەكردنی گوتاری جیهانی لە بوارەكانی حوكمڕانی، مافی مرۆڤ و بەتایبەت دۆسیەی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر، ڕێگەی نوێی بۆ كورد كردووەتەوە، تا وەك هاوبەشێكی شەرعی و كاریگەر لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دەربكەوێت و كارتی فشاری جۆراوجۆر بەكار بهێنێت، بەڵام سەرەڕای ئەم گۆڕانكارییە ئەرێنییانە، هێشتا ناسكیی پێگەی جوگرافی و جیۆپۆلیتیكی كورد وەك فاكتەرێكی بێ متمانە ماوەتەوە. هەر گۆڕانێكی كتوپڕ و ستراتیژی لە بەرژەوەندیی هێزە زلهێزەكان و پشتیوانە دەرەكییەكاندا، دەتوانێت جارێكی دیكە داهاتووی دەستكەوتە سیاسییەكان بخاتە بەردەم هەڕەشەی جددی و مەترسیی چاوەڕواننەكراوەوە.

* توێژینەوەكەت جەخت لەسەر ڕۆڵی چوارچێوەكانی مافی مرۆڤ و پشتگیریی نێودەوڵەتی دەكاتەوە لە نەخشاندنی پێگە و دیاربوونی سیاسیی كورددا. ئایا لە بارودۆخی ئێستادا، ئەم میكانیزمانە تا چ ڕادەیەك كاریگەرن بۆ سەر سیاسەتی جیهانی و، ئایا دەكرێت بە شێوەیەكی واقیعی ئەم ئامرازانە وەك قەرەبوویەك بن بۆ نەبوونی پشتگیریی ڕاستەوخۆی سیاسی، یان سەربازی؟

- بڕوای تەواوم وایە كە بەكارهێنانی چوارچێوەكانی مافی مرۆڤ و میكانیزمەكانی داكۆكیكاریی نێودەوڵەتی، كاریگەرییەكی ستراتیژییان لەسەر گۆڕینی ئاراستەی گوتارەكان و بەهێزكردنی ئامادەیی دۆزی كورد لە كایە نێودەوڵەتییەكاندا هەبووە. ئەم ئامرازانە وەك پردێكی پەیوەندی كاریان كردووە بۆ ئەوەی پرسی كورد لە چوارچێوەیەكی نەتەوەیی، یان هەرێمایەتیی بەرتەسكەوە بگوازرێتەوە بۆ ناو كایە جیهانییەكان و لە تەنیشت پرسە جەوهەرییەكانی وەك مافی كەمینەكان و بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژیی سیستماتیكی دەوڵەتدا جێگیر بكرێت، ئەمەش وای كردووە مەینەتییەكانی كورد وەك پرسێكی مرۆیی و جیهانی بناسرێن.

بەو حاڵەش، كاتێك باس لە كاریگەرییە ڕاستەوخۆكان لەسەر كایەی بڕیاردان و دەرئەنجامە پراكتیكییەكانی سیاسەت دەكەین، دەبینین كە ئەم میكانیزمانە ڕووبەڕووی سنووردارییەكی زۆر دەبنەوە. هەرچەندە داكۆكیكاریی مافی مرۆڤ دەتوانێت ڕای گشتی جیهانی بجووڵێنێت و فشارێكی ئەخلاقی و سیاسی بخاتە سەر ناوەندەكانی بڕیار، بەڵام لە ڕووی واقیعییەوە زۆر بە دەگمەن دەتوانێت ببێتە جێگرەوەیەك بۆ پاڵپشتییە سیاسییە ڕاستەوخۆكان، یان هاوكارییە سەربازییە پراكتیكییەكان. لە ئەنجامدا، دەتوانین بڵێین ئەم میكانیزمانە ئامرازی ‹تەواوكار›ی (Complementary) زۆر گرنگن بۆ بەدەستهێنانی شەرعییەت و دیاربوونی نێودەوڵەتی، بەڵام لە غیابی هێز و پشتگیریی سیاسیی كاریگەردا، بە تەنیا ناتوانن وەك فاكتەری یەكلاكەرەوە بۆ گۆڕینی هاوكێشەكان كار بكەن.

* هەرێمی كوردستانی عێراق لە ئێستادا گوزارشت لە پێكهاتەیەكی جێگیری خۆبەڕێوەبردنی دەستووری دەكات، كە لە ڕێگەی تێكەڵەیەك لە داینامیكە ناوخۆییەكان و كارلێك و پەیوەندییە دەرەكییەكانەوە بەدەست هاتووە. بە بڕوای ئێوە، ئایا ئەزموونی هەرێمی كوردستان دەبێتە مۆدێلێكی بەردەوام بۆ خواست و ئاواتە سیاسییەكانی كورد لە پارچەكانی دیكەدا، یان خودی ئەم ئەزموونە لەژێر كاریگەریی بارودۆخ و مەرجگەلێكی تایبەتدا فۆرمەڵە بووە، كە ڕەنگە دووبارەكردنەوەیان لە شوێنی دیكەدا ئەستەم بێت؟

- بڕوام وایە هەرێمی كوردستانی عێراق نوێنەرایەتیی ئەزموونێكی بێوێنە و تایبەت دەكات، كە لە دەرئەنجامی كەڵەكەبوونی كۆمەڵێك مەرجی مێژوویی دەگمەنەوە لەدایك بووە، ئەو هۆكارانەی وەك دەستتێوەردانی ڕاستەوخۆی نێودەوڵەتی، یەكڕیزی و تەبایی ناوخۆیی كورد لە ساتەوەختە یەكلاكەرەوەكاندا، و بوونی هاوسەنگییەكی تایبەتیی هێز لەسەر ئاستی ناوچەكەدان، ڕۆڵی جەوهەرییان هەبووە لە چەسپاندنی ئەم قەوارەیەدا.

سەرەڕای ئەوەی ئەم ئەزموونە دەوڵەمەندە بە كۆمەڵێك وانەی ستراتیژی، بەتایبەت لە كایەكانی بنیادنانی دامەزراوەكان و پەرەپێدانی سیستمەكانی حوكمڕانیدا، بەڵام دەبێت ئەو ڕاستییە بزانرێت كە دووبارەكردنەوە، یان كۆپیكردنی ئەم مۆدێلەی هەرێمی كوردستانی عێراق بۆ پارچەكانی دیكەی كوردستان كارێكی ئاسان نییە. چونكە ناوچە كوردییەكانی دیكە لە ناو ژینگەیەكی سیاسی، جوگرافی و دیمۆگرافیی جیاوازدا دەژین، كە ئاستەنگ و بەربەستی تایبەت بە خۆیان هەیە و لەگەڵ بارودۆخی باشووری كوردستاندا وەك یەك نین. لەبەر ئەوە، هەرچەندە هەرێمی كوردستان دەتوانێت ببێتە ‹خاڵێكی ئاماژە› (Reference point) و سەرچاوەیەكی گرنگی زانیاری، بەڵام ناكرێت وەك مۆدێلێكی حازر و بەدەست و سادە تەماشا بكرێت، كە شیاوی گواستنەوەی ڕاستەوخۆ بێت بۆ سەر واقیعە جیاوازەكانی دیكە.

* بە گوێرەی ڕوانینتان بۆ ئایندە، ئایا یەكلاكەرەوەترین فاكتەر چییە كە داهاتووی بزووتنەوە سیاسییە كوردییەكان لە سووریا و عێراق دیاری دەكات؟ ئایا هیچ ڕێڕەوێكی واقیعی هەیە بۆ دەربازبوون و دووركەوتنەوە لەو جۆرە پاشەكشە مێژووییانەی كە لە ڕابردوودا ئەزموون كراون؟

- جەوهەریترین فاكتەری یەكلاكەرەوە لە داهاتوودا، لە توانای بزووتنەوە سیاسییە كوردییەكاندا بۆ مامەڵەیەكی ژیرانە و مانۆڕكردن لە ناو هاوكێشەی هاوپەیمانییە گۆڕاوەكاندا بەرجەستە دەبێت، بە مەرجێك ئەمە هاوشان بێت لەگەڵ پاراستنی یەكڕیزیی ناوخۆیی و بەهێزكردنی ژێرخانی دامەزراوەییدا. هەرچەندە پشتگیریی دەرەكی وەك فاكتەرێكی كاریگەر لە پرۆسەی سیاسیی كورددا دەمێنێتەوە، بەڵام پشتبەستنی ڕەها و تەواوەتی بە تەنیا یەك ئەكتەری دیاریكراو، مەترسییەكی ستراتیژیی گەورەیە، وەك چۆن ئەزموونە مێژووییەكان بە ڕوونی گەواهی لەسەر ئەم ڕاستییە دەدەن.

بۆ دەربازبوون لەو پاشەكشە و شكستە مێژووییانەی كە پێشتر ڕوویان داوە، بڕوام وایە هەمەجۆركردنی هاوبەشییە ستراتیژییەكان، وەبەرهێنانی ڕاستەقینە لە مۆدێلی حوكمڕانیدا و هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی شەرعییەتی فراوانتری هەرێمی و نێودەوڵەتی، پێویستییەكی بنەڕەتی و زەروورن. لەگەڵ ئەوەشدا، بەهۆی ئاڵۆزییەكانی ژینگەی گشتیی جیۆپۆلیتیكی ناوچەكە، پێموایە دۆخی نادیاری (Uncertainty) هەر وەك خەسڵەتێكی جەوهەری و لێكنەپچڕاوی سیاسەتی كوردی، لە ئایندەدا دەمێنێتەوە.