لە پەراوێزی ئەو بارودۆخە ناهەموارەی كە بەهۆی جەنگی نێوان ئێران و ئیسرائیل و ئەمریكا كوردستان و ناوچەكەی گرتەوە، ماوەی زیاتر لە مانگێك پڕۆسەی خوێندن لە هەرێمی كوردستاندا پەكی كەوت، دواتر بە بڕیاری وەزارەتی پەروەردەی هەرێمی كوردستان پڕۆسەی خوێندن لە ڕێگەی ئۆنڵاین درێژەی پێدرا، دواجاریش بڕیاری خوێندنی ناو پۆل درا و قوتابیان بە مەبەستی تەواوكردنی مەنهەجی خوێندنی ئەمساڵ گەڕانەوە ناو پۆلەكانیان. ئەو دۆخەش تا ئاستێك نیگەرانی لای قوتابی و دایك و باوكان دروستكردووە و دەپرسن ئەو میكانیزمانە چین كە یارمەتی قوتابی دەدات بۆ ئەوەی لە‌ تاقیكردنە‌وە‌كان نمرەیەكی باش بەدەست بێنێت؟ ئایا پێویستە بەخێوكەری قوتابیان بە چ شێوازێك منداڵەكانیان بۆ تاقیكردنەوەكان ئامادە بكەن و ئەو ئاسانكاری و زەمینەسازییانە چین كە پێویستە بۆیان بكرێت؟ بەشداربووانی ئەم ڕاپۆرتەی گۆڤاری گوڵان وەڵامی پرسیارەكان دەدەنەوە.

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

پرۆفیسۆری یاریدەدەر د. بەهزاد تاهیر سەلیم، دكتۆرا لە كارگێڕی داهێنان و بازاڕگەری زانكۆی پۆلیتەكنیكی هەولێر، لەمبارەیەوە دەڵێت: «لە مێژە تاقیكردنەوەكان پێگەیەكی ناوەندییان لە سیستەمەكانی پەروەردەدا داگیركردووە، كە زۆرجار لەلایەن قوتابیانەوە وەك ساتەكانی فشار، حوكمدان و نادڵنیایی سەیر دەكرێن. بەڵام لە ڕوانگەی پەروەردەییەوە، نابێت تاقیكردنەوەكان تەنیا وەك ئامرازێكی هەڵسەنگاندن دابنرێن، بەڵكو دەبێت وەك دەرفەتێك بن بۆ چەسپاندنی هزری، تێڕامان لە خود و گەشەی ئەكادیمی. وەك پەروەردەكارێك، ئەمە هەم بەرپرسیارێتی و هەم شانازیی ئێمەیە كە ڕێنمایی قوتابیان بكەین لە هەموو قۆناغەكاندا بۆ ئەوەی بە متمانە، ئامانج و بیركردنەوەیەكی بونیادنەرانەوە پێشوازی لە تاقیكردنەوەكان بكەن.

بەر لە هەر شتێك، پێویستە گۆڕانكارییەك لە تێڕوانیندا دروست بكەین. دەبێت هان بدەین كە قوتابیان تاقیكردنەوەكان نەك وەك هەڕەشە، بەڵكو وەك دەرفەتێكی ڕێكخراو بۆ نیشاندانی فێربوونەكەیان ببینن. ئەم داڕشتنەوە دركییە (هزرییە) دڵەڕاوكێ كەمدەكاتەوە و هەستی بەرپرسیارێتی و دەستپێشخەری لایان بەهێز دەكات. كاتێك قوتابیان تێدەگەن كە تاقیكردنەوەكان لەگەڵ دەرەنجامە ڕوونەكانی فێربووندا دەگونجێن، زیاتر ئەگەری ئەوە هەیە كە وەك ڕاهێنانێكی ئەكادیمیی واتادار مامەڵەیان لەگەڵدا بكەن، نەك وەك بەربەستێكی هەرەمەكی. پەروەردەكاران دەتوانن ئاسانكاری بۆ ئەم گۆڕانكارییە بكەن لە ڕێگەی خستنەڕووی شەفافانەی پێوەرەكانی هەڵسەنگاندن و جەختكردنەوە لەسەر شارەزابوون لە بابەتەكە نەك تەنیا ئاستی نمرەهێنان.

ئامادەكاری لەم چوارچێوەیەدا، دەبێت وەك پرۆسەیەكی بەردەوام و ستراتیژی سەیر بكرێت، نەك هەوڵێكی كۆتا سات، دەبێت قوتابیان لە هەموو ئاستەكاندا ڕێنمایی بكرێن بۆ ئەوەی خووی خوێندنی بەردەوام پەیڕەو بكەن، لەوانە: دووبارەكردنەوەی دابەشكراو (بەپێی كات)، بیرهێنانەوەی چالاكانە و تەكنیكەكانی خۆتاقیكردنەوە. ئەم ستراتیژییانە كە لەسەر بنەمای بەڵگەی زانستی دامەزراون، مانەوەی زانیاری بۆ ماوەیەكی درێژخایەن باشتر دەكەن و تێگەیشتنی چەمكی قووڵتر دەكەن. سەرەڕای ئەوەش، هاندانی قوتابیان بۆ بەشداریكردن لە فێربوونی هەرەوەزی، وەك گفتوگۆی هاوڕێیانە و چارەسەركردنی كێشەی بەكۆمەڵ، دەتوانێت زیاتر تێگەیشتنیان بۆ بابەتە ئاڵۆزەكان بەهێز بكات، لە هەمان كاتدا ژینگەیەكی ئەكادیمیی پشتیوان دروست دەكات.

بە هەمان شێوە، پەرەپێدانی كارامەییەكانی بیركردنەوە لەسەر فێربوون (Metacognitive Skills) گرنگە. دەبێت قوتابیان ڕابهێنرێن كە تێڕامان لە پرۆسەی فێربوونی خۆیان بكەن، خاڵە بەهێز و لاوازەكانیان دەستنیشان بكەن و بەپێی ئەوە ستراتیژییەكانیان بگونجێنن. ئەم پراكتیزە تێڕامانییە توانای ئەوە دەدات بە فێرخوازان كە خاوەندارێتی گەشتە ئەكادیمییەكەیان بكەن و توانای ئەدایان لە كاتی تاقیكردنەوەكاندا باشتر دەكات. پەروەردەكاران دەتوانن پشتیوانی ئەمە بكەن لە ڕێگەی تێكەڵكردنی هەڵسەنگاندنی پێكهێنەر (بەردەوام)، دانیشتنەكانی پێدانی فیدباك، و ڕاهێنانە بیركردنەوەییەكان بە درێژایی كۆرسەكە.

ئامادەیی سۆزداری و دەروونیش ڕۆڵێكی گرنگ دەگێڕێت لەوەی كە قوتابیان چۆن ئەزموونی تاقیكردنەوەكان دەكەن، دڵەڕاوكێ، ئەگەر كۆنتڕۆڵ نەكرێت، دەتوانێت ڕێگری لە ئاستی قوتابی بكات سەرەڕای هەبوونی ئامادەكاریی پێویست. بۆیە دەبێت قوتابیان هان بدرێن بۆ پەیڕەوكردنی ڕۆتینێكی تەندروست، كە پێكدێت لە خەوی تەواو، خۆراكی هاوسەنگ، و چالاكی جەستەیی بەردەوام، هەروەها دەكرێت تەكنیكەكانی ئاگامەندی (Mindfulness) و ستراتیژییەكانی بەڕێوەبردنی فشار بناسێنرێن بۆ یارمەتیدانی قوتابیان لە پاراستنی هێمنی و سەرنجدانیان لە كاتی تاقیكردنەوەكاندا. خاڵی گرنگ ئەوەیە كە دەبێت پەروەردەكاران ژینگەیەك بڕەخسێنن كە تێیدا هەڵەكان وەك بەشێك لە پرۆسەی فێربوون سەیر بكرێن نەك وەك شكست، بەمەش ترس كەمدەكەنەوە و ورە و خۆڕاگری بەرز دەكەنەوە.

بەڕێوەبردنی كات كارامەییەكی تری سەرەكییە كە دەبێت بە شێوەیەكی سیستماتیك پەرەی پێ بدرێت. دەبێت قوتابیان نەك تەنیا لەسەر تەرخانكردنی كاتی پێویست بۆ خوێندن ڕابهێنرێن، بەڵكو لەسەر ئەوەش كە لە كاتی خودی تاقیكردنەوەكەدا بە شێوەیەكی كاریگەر كاتەكانیان بەڕێوەبەرن، ڕاهێنانكردن لەژێر مەرجەكانی كاتی دیاریكراودا دەتوانێت بە شێوەیەكی بەرچاو توانایان بۆ ڕێكخستنی بیرۆكەكان، دیاریكردنی ئەولەویەت بۆ پرسیارەكان، و پاراستنی خێراییەكی جێگیر باشتر بكات. ئەم جۆرە ئامادەكارییە پراكتیكییە دەبێتە پردێك بۆ پڕكردنەوەی كەلێنی نێوان بەدەستهێنانی زانیاری و جێبەجێكردنی لە كرداردا.

لە كۆتاییدا، زۆر گرنگە جەخت لەسەر بەها پەروەردەییە فراوانەكەی تاقیكردنەوەكان بكرێتەوە. لەولای هەڵسەنگاندنی زانیارییەكانی ناوەڕۆكەوە، تاقیكردنەوەكان هاندەری بیركردنەوەی ڕەخنەگرانە، تواناكانی چارەسەركردنی كێشە، و توانای دەربڕینی بیرۆكەكانن لەژێر فشار و كاتی سنوورداردا. ئەمانە كۆمەڵێك كارامەیی گوازراوەن كە كاریگەرییان لە دەرەوەی پۆلەكانیشدا درێژە دەكێشێت و دەگاتە بوارە پیشەیی و كەسییەكان. لە ڕێگەی تیشك خستنە سەر ئەم ڕوانگەیە، پەروەردەكاران دەتوانن یارمەتی قوتابیان بدەن بۆ ئەوەی بەهای سوودە درێژخایەنەكانی مامەڵەكردنی جدی و ئەرێنی لەگەڵ تاقیكردنەوەكاندا بزانن».

نوور عەبدولقادر ڕاوێژكاری خوێندن، سەبارەت بە هەمان پرس دەڵێت: « هاتنی وەرزی تاقیكردنەوەكان بۆ زۆرێك لە قوتابیان و خێزانەكان، وەك قۆناغێكی پڕ لە فشار و دڵەڕاوكێ دەردەكەوێت. بەڵام وەك ڕاوێژكارێكی خوێندن، پێم وایە كاتی ئەوە هاتووە دیدگای قوتابیان بۆ ئەم وێستگەیە بگۆڕین، تاقیكردنەوە تەنیا پێوانەكردنی بڕی ئەو زانیارییانە نییە كە لە مێشكدا كۆگاكراون، بەڵكو تاقیكردنەوەیەكە بۆ توانای بەڕێوەبردنی خود، ڕێكخستنی كات و هاوسەنگیی دەروونی.

‎بۆ ئەوەی ئەم قۆناغە بە سەركەوتوویی و بە كەمترین فشار ببڕن، پێویستە قوتابیان ئەم پێنج ستراتیژە زانستییە پەیڕەو بكەن:

١- گۆڕینی فێربوونی تەمبەڵانە بۆ پێداچوونەوەی چالاك (Active Recall): زۆربەی قوتابیان وا ڕاهاتوون تەنیا كتێبەكە بخوێننەوە و هێڵ بەژێر دێڕەكاندا بهێنن، ئەمەش جۆرێكە لە فێربوونی تەمبەڵانە كە زانیارییەكان لە بیرگەی درێژخایەندا جێگیر ناكات. باشترین ڕێگە ئەوەیە دوای خوێندنەوەی هەر بابەتێك، كتێبەكە دابخەیت و هەوڵبدەیت بە دەنگی بەرز یان لەسەر كاغەزێك گرنگترین خاڵەكان ڕوون بكەیتەوە. ئەگەر توانیت بابەتەكە بۆ كەسێكی تر یان بۆ خۆت لەبەردەم ئاوێنەدا شی بكەیتەوە، ئەوا دڵنیابە مێشكت بە قووڵی بابەتەكەی وەرگرتووە.

٢- تەكنیكی پۆمۆدۆرۆ بۆ پاراستنی تەركیزی بەرز: مێشكی مرۆڤ ناتوانێت بۆ چەند كاتژمێرێكی بەردەوام بە یەك ئاست كار بكات، سیستەمی (٢٥ خولەك خوێندنی چڕ + ٥ خولەك پشوو) پەیڕەو بكەن. ئەم پشووە كورتانە ڕێگری دەكەن لە تێكچوونی تەركیز و وادەكەن مێشك بە درێژایی ڕۆژەكە بە چالاكی بمێنێتەوە و تووشی ماندووبوونی مێشكی نەبن.

٣- ئەندازیاریی ژینگەی خوێندن: شوێنی خوێندن دەبێت خاوەن ناسنامەیەكی جیاواز بێت، هەرگیز لەسەر جێگای خەوتن مەخوێنە، چونكە مێشك تێكەڵ دەبێت لە نێوان حەسانەوە و تەركیزدا. مێزێكی سادە، ڕووناكی باش و دووركەوتنەوە لە مۆبایل (كە گەورەترین دوژمنی تەركیزە) كلیلی سەرەكیی تێگەیشتنن، ژینگەیەكی ڕێكوپێك، مێشكێكی ڕێكوپێك بەرهەم دەهێنێت.

٤- خەو و خۆراك سوتەمەنیی مێشكن، شەونخونی گەورەترین هەڵەیە كە قوتابی ئەنجامی بدات، زانست دەیسەلمێنێت كە مێشك لە كاتی خەودا زانیارییەكان ڕێكدەخات و كۆگایان دەكات، كەمخەوی واتە لەدەستدانی بەشێكی زۆری ئەو زانیارییانەی لە ڕۆژدا خوێندووتە. هەروەها خواردنی تەندروست و ئاو خواردنەوەی بەردەوام، خێرایی بیركەوتنەوە و پرۆسێسكردنی زانیارییەكان دووقات دەكاتەوە.

٥- بەڕێوەبردنی دڵەڕاوكێ و ترسی تاقیكردنەوە، هەستكردن بە ترس لە كاتی تاقیكردنەوەدا كاردانەوەیەكی سروشتیی جەستەیە، بەڵام نابێت ڕێگە بدەیت ئەم ترسە بڕیارەكانت بدات. پێش دەستپێكردن بە خوێندن یان لەناو هۆڵی تاقیكردنەوە، پەیڕەوی هەناسەدانی قووڵ بكە. بیرت بێت كە تاقیكردنەوە تەنیا وێستگەیەكی كاتییە و پێناسەی هەموو بەها و تواناكانی تۆ ناكات.

پەیامی كۆتایی بۆ قوتابیان ئەوەیە كە سەركەوتن تەنیا ئەنجامی زۆر خوێندن نییە، بەڵكو ئەنجامی ژیرانە خوێندنە، متمانەت بەو هەوڵانە هەبێت كە دەیدەیت و وەك دەرفەتێك سەیری تاقیكردنەوە بكە بۆ نیشاندانی ئاستی گەشەكردنی خۆت. ئێوە تەنیا نمرە كۆناكەنەوە، بەڵكو كەسایەتییەكی بەهێز و خۆڕاگر بۆ داهاتووتان بونیاد دەنێن. بە هیوای سەركەوتن بۆ هەموو قوتابیانی ئازیز».

د. كامەران ئەبابەكر خۆشناو نووسەر و مامۆستای زانكۆ، سەبارەت بە چۆنیەتی خۆئامادەكردنی قوتابی بۆ پێداچوونەوەی خوێندنی وەرزی باسی ئەوە دەكات كە «هەمیشە لە كاتی نزیكبوونەوەی تاقیكردنەوەكان قوتابیان تووشی فشاری دەروونی دەبن، ئەمەش حاڵەتێكی تا ڕاددەیەك ئاساییە، ئەگەر نەبێتە هۆی ترس، چونكە هەر ئەم فشارە وا لە قوتابی دەكات، بخوێنێت و پلان بۆ سەركەوتن دابنێت. لەم سۆنگەوە وا چاكە قوتابی پلانی بۆ خوێندن هەبێت، یان دایك و بابان پلانی خوێندن بۆ منداڵەكانیان دابنێن، بۆ ئەمەش دەشێت چەند خاڵێك لە پێش چاو بگیرێن، لەوانە، ئەركی دایك و باوكان:

1- پێویستە دایك و باوكان كەشێكی هێمن و ئارام و دوور لە ژاوەژاو و كێشە خێزانییەكان بۆ منداڵەكانیان بڕەخسێنن و چاودێرییان بكەن، هەر ئەمەش بەس نییە، بەڵكو پێویستە بەدواداچوون بۆ پێداچوونەوەی خوێندنەكەیان بكەن و هانیان بدەن بۆ ئەوەی نمرەی بەرزتر بەدەست بهێنن.

 2- پێویستە پلانی خەوتن و خواردن و خوێندن لە ڕووی ماوە و كات بۆ منداڵەكان رێك بخرێت.

 3- پێویستە قوتابی دوور بكەوێتەوە لە بەكارهێنانی مۆبایل و یارییە ئەلیكترۆنییەكان و سۆشیاڵ میدیا. ئەگەرچی هەبوونی ئەم چەند خاڵە گرنگیی خۆی هەیە، بەڵام بەدەنگەوە نەهاتنی قوتابی و جێبەجێنەكردنی ئەم خاڵانە ڕیسەكە دەكاتەوە بە خوری».

 مامۆستا كامەران جەختی لەوە كردەوە كە پێویستە قوتابی ئەم خاڵانە جێبەجێ بكات:

یەكەم: دووركەوتنەوە لە هەموو ئەو شتانەی كە دووری دەخەنەوە لە بابەتی خوێندنەكەی. وەك ئەو خاڵانەی ئاماژەمان پێ دا.

دووەم: بە هاوكاریی دایك و باوكان پلان و خشتەیەك بۆ كاتی خوێندن دابنێ، بەیانیان زوو لەخەو هەستە و چەند كاتژمێرێك بخوێنە، دواتر كاتی پشوودانەكانت دیار بكە و دووبارە دەست بە خوێندن بكەوە، لەگەڵ ئەوەشدا دەكرێت ڕۆتینی خەوی خۆت تێك نەدەیت، ئەگەر بتوانیت نیوەڕۆیانیش نیو كاتژمێر تا ٤٥ خولەك بخەوێت.

 سێیەم: پێش خۆئامادەكردن بۆ دەستكردن بە خوێندنەوە، ئەو كاتانە بهێنەوە بیرت كە تۆ زۆر بە باشی وانەكانت ئەزبەر دەكرد و لەوێدا بیرت باش بوو.

چوارەم: تۆی قوتابی كاتێك دەست دەكەیت بە خوێندنەوە و خۆ ئامادەكردن هەندێ دەستەواژە (پاڵنەری دەروونی -گەشبینی) بە خۆت بدە. بە خۆت بڵێ: (من بە ئاسانی زانیارییەكان وەردەگرم، من ئەو شتانەی كە دەیخوێنمەوە، هەموویانم بیردێتەوە، من زۆر بە ئاسانی فێر دەبم، دڵنیام بە نمرەی باش سەردەكەوم.)

پێنجەم: كاتێك هەست بە ماندووبون دەكەیت، واز لە خوێندنەوە بێنە، لەبەر ئەوەی وزە و كاتێكی زۆر بەفیڕۆ دەدەیت، كەچی مێشكت ماندووە و هیچ وەرناگرێت.

شەشەم: هەمیشە لە یەك شوێنی تایبەتدا وانەكانت بخوێنەرەوە، با شوێنەكەش هێمن بێت و بە دانیشتنیشەوە خوێندنەكەت بكە.

 حەوتەم: هەندێ كەس كە دەخوێننەوە، دەیانەوێ گوێیان لە دەنگی خۆیان بێت و باشتر مێشكیان وەری دەگرێت، تۆش شێوازێك بۆ چۆنیەتی خوێندنەوەكەت تاقی بكەرەوە، بزانە لە چ جۆرە خوێندنەوەیەكدا تەركیزت بەهێزترە (خوێندنەوە بە دەنگی بەرز، یان نزم).

هەشتەم: باشتر وایە كە لە شوێنی نووستندا خوێندنەوە و پێداچوونەوە نەكەیت، چونكە زوو زوو خەو دەتگرێت.

نۆیەم: هەوڵ بدە ژەمی بچووك بچووك لە ناوەڕاستی خوێندنەكەت بخۆیت، وەك سێوێك، پرتەقاڵێك و ...) بە هیوای سەركەوتن بۆ هەموو لایەك».