دوای شاڵاوی ئەنفال و كیمیاباران و ڕاگواستن و تەعریب لە ساڵی 1988، بەرەی كوردستانی لە حەوت حزب و لایەنی باشووری كوردستان پێكهات، لە دوای سێ ساڵ لە دامەزراندنی ئەو بەرەیە و هاتنە كایەی هەلومەرجێكی نێوخۆیی و نێودەوڵەتی لە ساڵی 1991 ڕاپەڕین كرا و لە 5ی ئادار  ڕاپەڕینی جەماوەری لە ڕانیە دەستی پێ كرد و هەنگاو بە هەنگاو قەڵای سەختی داگیركەرانی تێكشكاند و كوردستانی بە تەواوەتی لە ڕژێمی بەعس پاك كردەوە. بەشداربووانی ئەم ڕاپۆرتەی گوڵان یادی ئەو مێژووە درەوشاوەیە بەرز ڕادەگرن.  

 

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

حەمەڕەشید هەرەس هونەرمەند و كەسایەتیی ناسراوی كورد، سەرەتا باسی ئەوە دەكات كە «ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١ ئەنجامی پیشخواردنەوەی كورد بوو، بەرامبەر شۆڤێنییەتی گەلی سەردەست، پیشخواردنەوەی ساڵانێكی خوێناوی، لەو كاتەوەی باشووری كوردستان بە زۆری ئیمپریالییەت لكا بە عیراقەوە، كورد بە ئاگر و ئاسن و كیمیاوی لە لایەك و، سیخناخكردنی زیندانەكانیان بە درێژایی ئەو مێژووە، لە كوردی ئازادیویستی خۆڕاگر، بە ئەشكەنجە و، سێدارە و، گوللەبارانكردنیشەوە، چجای دۆزینەوەی هەزارەها جۆری چەوساندنەوە و، داگیركاری و سووكایەتیكردن و بەكارهێنانی شێوازی سووكایەتیكردن بە تاكی كورد». هاوكات دەڵێت: «نەتەوەی ئازادیویست و كۆڵنەدەر ئەو نەتەوەیەیە داگیركەر لەسەر خاكەكەی بە دوژمن ئەزانێت، جا بە هەر شێوەیەك داگیركارییەكەی پیادە بكات. بۆ هەر هەلێك دەگەڕێت خۆی لە كۆیلەیەتی ڕاپسكێنێت و هاواری ئازادی و سەروەری بكات، سەركەوتنی ڕاپەڕینیش لە هۆشیاریی نەتەوەكە لە كات و شوێنی ڕاپەڕینەكەدا دەردەكەوێت. ئەو ڕاپەڕینەی كورد كە لە ساڵی ١٩٩١ ئەنجامی دا، وانە و پەندێكی پیرۆزە، لەبەر ئەوەی بۆ دوژمن سەلمێندرا داگیركەر بە ئاسانی لە كوردستاندا جێی نابێتەوە. ئەوە هەر بە تەنیا ڕابردوویەكی گەشی نەتەوەكەمان نییە، بەڵكو بووەتە ئامانجێك كە لە هەموو كات و ساتێكدا كورد ئامادەیە دووبارە و سەدبارەی بكاتەوە، لە هەمان كاتیشدا وانەیەكی دژوار بوو بۆ دوژمنی داگیركەر كە كوردستان ئەو بەهەشتە نیە بێگانە بە خاك و قەڵەمڕەوی خۆی بزانێت و، بە هەوەسی خۆی تیا بزەلێتەوە. ئەمڕۆش وا بە چاوی خۆمان ئەیبینین، لە وڵاتێكی بێكەسی وەك ئۆكراینا، چۆن ویست و پێداگری پیرۆزی بە دەست دەهێنێت، هەر چەندە نەتەوەكە لە ڕووی چەك و سەربازیش بەرامبەر دوژمن لە كورتی بدات». گوتیشی:  «ویست و پێداگری بە قایل نەبوون بە كۆیلەیی، زادەی داهێنانە بۆ دۆزینەوەی ڕێگاچارەی ئازادی. ئەمڕۆ نەتەوەكان هەر یەكە و ڕوو لە تەوەری كەلتوور و زمان و مێژووی سەروەریی خۆیەتی، محاڵە داگیركەر بتوانیت بە زۆر لە ناو خۆیدا بیتوێنێتەوە».

نووسەر و چاودێری سیاسی ڕێبوار شوانی، ڕای وایە: «ڕاپەڕین پەیامی كۆتاییهێنان بە داگیركاری و ژێردەستی بوو. ڕاپەرینە مەزنەكەی بەهاری 1991 ڕووداو و پێشهات و   وەرچەرخانێكی زۆر گەورەی مێژوویی بزاڤی ئازادیخوازیی گەلی كوردە و سەلماندی چیتر ژێر ستەمكردن و چەوساندنەوە قەبووڵ ناكەن، چونكە ڕاپەرین بۆ هەمیشە بووە ڕەمزێك بۆ ئازادیخوازی و ڕەتكردنەوەی داگیركاری كە دەستكەوت و گۆڕانكاری هێنایە ئاراوە و دەربڕی خواست و ویستی كوردستانییان بوو». هاوكات بە پێویستی دەزانێت: «هەموو كوردستانیان سوود لەو پێشهاتە مێژووییە وەربگرن». هەر لەو بارەیەشەوە گوتی: «پێویستە وانەیەكی گەورە لەو ڕووداوە مێژووییە وەربگرین، كە بە بیرمان دێنێتەوە سەركەوتنی گەورە لە یەكڕێزی و تەباییدایە، چونكە ڕاپەڕین بەرهەمی یەكهەڵوێستیی بەرەی كوردستانی بوو، گشت حزب و لایەنە سیاسییەكانی كوردستان بە یەك ڕیز و یەك دەنگ بۆ یەك ئامانج كۆبوونەوە، بۆیە لە ئەنجامدا توانییان بە سەر دڕندەترین ڕژێمدا سەربكەون، ئەوەش ڕاستییەكی بە هەموومان گوت كە  ڕاپەرین سەلماندی بە تەبایی گەلی كورد دەتوانرێت سەركەوتنی مەزن تۆمار بكرێت و هەنگاو بۆ ئایندەیەكی پڕشنگدار بنێین ، ڕاپەرین بۆ هەموولایەك  گرنگە و دەبێت‌ لە ئێستا و ئایندەش  بە هەمان ڕۆحییەتی ڕۆژانی ڕاپەڕین كار بكەین لە ئاستی هەستیاریی ئەم قۆناغەی ئێستای كوردستان كە گرنگ و چارەنووسسازە.» جەختی لەوەش كردەوە كە «ڕاپەرین گەورەترین دەستكەوتی بۆ هەموو نەتەوەی كورد بە دەست هێنا، ئەویش دروستبوونی قەوارەی هەرێمی كوردستان بوو». گوتیشی: «ئەرك و بەرپرسیارەتییە هەوڵی ڕێكخستنی ڕیزەكان و یەكدەنگیی نیشتمان بدەین بۆ پاراستنی چونكە ڕەوشەكە وا پێویست دەكات لە جاران ڕژدتر بین لەسەر یەكدەنگی و تەبایی كە پاراستنی دەستكەوتەكانی ڕاپەرین بە یەكڕێزیی لایەنە سیاسییەكان دەكرێت، كە بە داخەوە ئەگەرچی لە ڕابردوودا ڕۆڵەكانی كوردستان ڕاپەڕینیان دژ بە رژێمی بەعس كرد، بەڵام هێشتا ئەوانەی بەعس ئاسا بیردەكەنەوە و بە هەمان زێهنییەتی ئاگر و ئاسن  مامەڵە دەكەن، هەر ماون، بۆیەش لە دژایەتی و پەراوێز خستنی كورد و قەوارەكەی بەردەوامن بۆیە پێویستە وەك ڕۆح و گیانمان بەرگری لێ بكەین و بیپارێزین».

ڕۆژنامەنووس مەریوان حەكیم جەباری ئەوە بە بیرمان دەهێنێتەوە كە «دوای شاڵاوی ئەنفال و كیمیاباران و ڕاگواستن و تەعریب و زیندان و لەسێدارەدانی ڕۆڵەكانی گەلی كورد و سەركوتكردنی ئەم گەلە، دەیان ڕێگەی جیاواز و جۆراوجۆری پڕتاوانیان بۆ لەناوبردنی گەلی كورد تاقی كردەوە. حكومەتی عێراق بڕوای وا بوو چیتر شۆڕشی كوردی گەلی باشووری كوردستان توانای هەڵسانەوە و ڕووبەڕووبوونەوەی نەماوە، بۆیە پێویست بوو كورد نیشانی ڕژێمی عێراق و جیهانی بدات، كە ئەم گەلە بە هیچ شتێك لەناو ناچێت و سوورە لەسەر بەدیهێنانی مافە ڕەواكانی، جەماوەری كوردستانیش خەونی گەورەی هەبووە بۆ ڕزگاربوون لە بندەستیی بەعس، دەتوانین نموونەش بەوە بهێنینەوە كە ئەو كات  زۆر لە دایك و باوكان منداڵەكانیان ناو ناوە: (ڕزگار، یان ئازاد). هەموو ئومێدەكان بریتی بوون لە ڕزگاربوون لە ستەمكاریی بەعس، تاكە هیواش بۆ بەدیهێنانی ئەم خەونە ڕاپەڕینێكی سەرتاسەری بوو، بۆیە دوای جەنگی كەنداو و داگیركردنی وڵاتی كوەیت و هاتنەدەنگی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەسەر داگیركارییەكەی عێراق دەرفەتێكی زێڕین بۆ گەلەكەمان ڕەخسا و ڕاپەڕین بوو بە زەروورەتێكی مێژوویی و پێویست بۆ ئەوەی دەرفەتەكە لەدەست نەدرێت. ڕاپەڕینی ئازاری١٩٩١ی گەلی كوردستان، ڕووداوێكی گەورە و گرنگ و ناوازەی مێژوویی بوو، دەستكەوت، گۆڕانكاری و وەچەرخانێكی گەورەی هێنایە ئاراوە، كە بە دوای خۆیدا پەرلەمان و حكومەتی هەرێمی كوردستان، بەرەنجامی ئەو ڕاپەڕینە جەماوەرییەی خەڵكی كوردستان بوو، كە گەلی كوردستانی لە ژێردەستەییەوە بەرەو ڕزگاری و خۆبەڕێوەبردن و ژیانی ئازاد پەلكێش كرد، بەوەش گەلەكەمان بەری ڕەنجی خەباتی چەندین ساڵەی چنییەوە و ڕۆحی شەهیدانی ئارام كرد».

ئەو ڕۆژنامەنووسە لە درێژەی وتەكانیدا گوتی: «ئێستا دوای تێپەڕبوونی ساڵ بە سەر ئەو یادە پڕشكۆیەدا، لە ڕاپەڕین گرنگتر پاراستنی بەرهەمی ڕاپەڕینە، بۆیە گرنگە دەسەڵاتدارانی كوردستان و حزب و لایەنە سیاسییەكانی كوردستان بە هەمان ڕۆحییەتی بەرەی كوردستانی كە بووە هەوێنی سەركەوتنی ڕاپەڕین، هەوڵی پاراستنی ئەم هەرێمە بدەن، كە بەری ڕەنجی ڕاپەڕین و خوێنی سەدان هەزار شەهیدی ئەم نیشتمانەیە كە لە پێناوی ئازادیدا گیانی خۆیان بەخەشیوە. لە ئێستادا لە هەموكات زیاتر دەبێت تاكی كورد هەمان هەڵوێست و هەمان حەماسەتی ڕاپەڕین لە ناخیاندا هەبێت، بۆ پاراستنی هەرێم و دەستكەوتە مەزنەكانی ڕووبەڕووی ئەو مەترسییانە ببێتەوە كە هەڕەشەن بۆ لەناوچوون و لاوازكردنی بەرهەمە لەدایكبووەكەی ڕاپەڕین كە ئەویش حكومەتی هەرێمی كوردستان و دەستكەوتەكانیەتی بە خاك و ئاو سامەنە سرووشتییەكانیەوە بۆ ئەوەی جارێكی دی پێویستمان بە ڕاپەڕینێكی دیكە نەبێت. دەبێت زمان و كەلتوور و ئاڵا و خاك و ئازادیی و نەوەكانمان بپارێزین. دەبێت هەمان ڕۆحییەتی ڕاپەڕین لە ناخماندا بپارێزین و گەورەی بكەین بۆ بەدیهێنانی دەستكەوتی زیاتر و بەدەستهێنانی سەرجەم مافەكانی نەتەوەكەمان».