شەڕی مەزهەبگەرایی نێوان عەرەبی سوننە و شیعەكان و شەڕی داعش، هەمووی واقیعێكی ناسەقامگیر و ناخۆشی لێ كەوتەوە، بەم هۆیەوە مەسیحییەكان كۆچیان كرد بەرەو هەرێمی كوردستان و هەندەران، هەرچەندە لە كوردستان پێشوازییەكی باش لە ئاوارە مەسیحییەكان كرا و سەرۆك بارزانی لە چەندین بۆنەدا داوای لێكردن خاك و وڵاتی خۆیان جێ نەهێڵن، بەڵام بە هۆی ناسەقامگیرییەكانی عێراقەوە، ئەم كۆچە هەر بەردەوامیی هەیە، بۆ قسەكردن لەسەر پرسی مەسیحییەكان و خواست و داواكارییەكانیان لە حكومەتی هەرێمی كوردستان، دیدارێكمان لەگەڵ خالید جەمال ئالبیر بەڕێوەبەری گشتیی كاروباری مەسیحییەكان لە وەزارەتی ئەوقاف و كاروباری ئایینی سازدا، لێرەدا پوختەی دیمانەكە بڵاودەكەینەوە.

* بەهۆی شەڕی مەزهەبگەرایی و دواتر سەرهەڵدانی داعش، زۆربەی هەرەزۆری مەسیحییەكان عێراق كۆچیان كرد و بەشی هەرە زۆریان روویان لە هەرێمی كوردستان كرد، ئایا ئێستا بارودۆخی مەسیحییەكان چۆنە؟
- كۆچكردنی مەسیحییەكان لە عێراقدا مێژوویەكی كۆنی هەیە، بەڵام لە مێژووی هاوچەرخدا كۆچكردنی مەسیحییەكان بۆ رووداو و كارەساتەكانی ساڵانی 1991 و 2003 و 2005و 2014 دەگەڕێتەوە، لە هەر وێستگەیەك لەو وێستگانە شەڕ و كارەساتی گەورە روویان دا و هۆكاریش بوون بۆ كۆچكردنی مەسیحییەكان و كەمبوونەوەیان بۆ 300 هەزار كەس، لە كاتێكدا ژمارەی مەسیحییەكان لە ساڵی 1988 بە دوو ملیۆن مەسیحی مەزەندە دەكران، لەم كۆچكردنەشدا بەشی هەرەزۆری مەسیحییەكانی ناوەڕاست و خوارووی عێراق و دەشتی نەینەوا روویان لە هەرێمی كوردستان كرد، ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە مەسیحی هەردەم بەدوای شوێنی ئارام و سەقامگیر و خۆشگوزەران و هێمندا دەگەڕێت، چونكە ئەو بەشێك نەبووە لە كێشە و ململانێ قووڵەكانی نێوان عێراقییەكان، كەچی لە نێوان ساڵانی 2005 تا 2014 زیاتر لە 1140 مەسیحی بوونە قوربانیی شەڕی مەزهەبگەرایی و تیرۆرستانی داعش، چەندین كەنیسە و دێر و شوێنی مێژووییان تەقێندرایەوە، هەربۆیە تەنیا لە شەڕی داعشدا 250 هەزار مەسیحی لە كەمپەكانی كوردستان نیشتەجێ كران و هێندەی ئەو ژمارەیەش هەرێمی كوردستانیان وەكو وێستگەیەك بەكارهێنا لە كۆچكردنیان بۆ دەرەوەی وڵات، كەمبوونەوەی مەسیحییەكان لە عێراقدا سەرەتایەكی خراپە بۆ تێكچوونی پێكهاتەی رەسەنی كۆمەڵگەی عێراق، ئەو كۆچكردنە لە ناوچەكانی ناوەڕاست و خوارووی عێراقدا بە شێوەیەك بووە كە لە شارێكی وەكو بەسرا لە كۆی 300 هەزار مەسیحی تەنیا چوار هەزار مەسیحی ماونەتەوە. لێرەدا بۆ مێژوو دەیڵێم و خودا شاهیدە كە خەڵكی كوردستان و حكومەت و سەركردایەتیی سیاسیی كوردستان رۆڵێكی جوامێرانەیان هەبوو لە داڵدەدانی ئاوارە مەسیحییەكان و لێقەوماواندا، ئەوان دەروازەكانیان واڵا كردو یارمەتی و هاوكاریی ئەو مەسیحییانەیان دا كە لە ترسی شەڕ روویان لە هەرێمی كوردستان كردبوو، حكومەتی هەرێمی كوردستان ژمارەیەكی زۆری ئەو مەسیحییانەی لە وەزارەت و دامودەزگاكانی حكومەتدا دامەزراند، بەڵام درێژەكێشانی ماوەی ئازادكردنەوەی ناوچەی مەسیحییەكان، بەتایبەتی لەدەشتی نەینەوا و شاری موسڵ بێ ئومێدییەكی گەورەی لە ناو خێزانە مەسیحییەكان دروستكرد، بۆیە بەناچاری دەستیان كرد بە هەرزانفرۆشیی ماڵ و حاڵیان و رێگای هەندەرانیان گرتە بەر.
* كەواتە بەشی هەرە زۆری مەسیحییەكان لە هەرێمی كوردستان نیشتەجێن، ئایا تاچەند مەسیحییەكان لە ئەدای حكومەت لە بەهێزكردنی پێكەوەژیان و كولتووری لێبووردەیی خەڵكی كوردستان رازین؟
- لە كوردستان كولتووری پێكەوەژیان و لێبووردەیی مێژووییەكی قووڵی هەیە، سوپاس بۆ خودا كە حكومەت و خەڵكیش توانیویانە پارێزگاری لەو كولتوورە بكەن و رێگە نەدەن گرووپ و دەستی لابەلا هانی گەنجەكان بدەن بۆ توندوتیژی و پێگەیاندنی كولتوورێكی نامۆ بە كۆمەڵگەی كوردستان، كە نوقمی رق و كینە و دڕندەیی بن. بۆ ئێمەی مەسیحیی جێگای شانازییە لە هەرێمێكدا دەژین كە هەمووان بێ جیاوازی لە جێبەجێكردنی ئەركە ئایینییەكاندا ئازادن و پەیڕەوكردنی مەراسیمی ئایینی و یادكردنەوەی بۆنەكاندا سەربەستن، جەنابی سەرۆك مسعود بارزانی هەر لە ساڵی 2007 كە ئێمە هاتینە وەزارەتی ئەوقاف و كاروباری ئایینی، جەختی لەسەر پاراستنی ئەو بەها پیرۆزانەی پێكەوەژیان و یەكترقبووڵكردن و لێكتێگەیشتنی نێوان ئایین و ئایینزاكان كردۆتەوە، لە ساڵی 2005 لە پەرلەمانیش بڕیاری ژمارە پێنجی دەركرد، كە مافی بە هەموو ئایینیەكان لە كوردستان دەدات و ئەم مافانەش لە وەزارەتی ئەوقاف و كاروباری ئایینی جێگیر كرا، ئەو كاتە لە وەزارەتی ئەوقاف و كاروباری ئایینی نوێنەرایەتی تەنیا سێ ئایینمان هەبوو، دوای ئەوەی پێنج ئایینی دیكەی هاتە سەر كە (بەهائی و سائیبەی مەندایی و جووەكان و كاكەیی و زەردەشتی) بوون، بەمەش ژمارەی ئایینە ددانپێدانراوەكان لە وەزارەتی ئەوقاف و كاروباری ئایینی بووە 8 ئایین. ئێمە سوپاسی حكومەتی هەرێمی كوردستان دەكەین كە جگە لە داڵدەدان و هاوكاریكردنی ئاوارە مەسیحییەكان ژمارەیەكیشی لێ دامەزراندین و خزمەتێكی باشیان پێشكەش كردووین، لە مەشدا ئەو كات جەنابی مسعود بارزانی وەكو سەرۆكی هەرێمی كوردستان و بەڕێزان نێچیرڤان بارزانی و دكتۆر بەرهەم ساڵح زۆر هەوڵیاندا بۆ چارەسەركردنی كێشەی زەوییەكانی مەسیحییەكان، سوپاس بۆ خوا بەشێكی زۆری چارەسەر كرا و ئەوەی ماوەتەوە لە چاوەڕوانی چارەسەركردندایە، لەلایەكی دیكەوە لەساڵی 2007ەوە جەنابی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان بە هاوكاریی سەركیس ئاغاجان پێشوازییەكی گەورەی لە كەنیسەكانی جیهان كرد و زەوی بۆ دروستكردنی كەنیسەكان تەرخان كرد، بە سوپاسیشەوە كاك نێچیرڤان بارزانی سەرۆكی پێشووی حكومەتی هەرێمی كوردستان ئەو كات سەرەڕای شەڕی داعش و قەیرانی دارایی نەیهێشت ئەو پڕۆژانە رابگیرێن و بودجەی بۆ تەرخان كردن.
* مەسیحییەكانی كوردستان فاكتەرێكی گرنگن بۆ ئەوەی ئەم رووە گەشەی پێكەوەژیان لە كوردستان بە جیهانی مەسیحی و ڤاتیكان بگەیەنن، ئایا ئێوە وەكو نوێنەری مەسیحییەكان لە وەزارەتی ئەوقاف و كاروباری ئایینی تا چەند توانیوتانە بەم ئەركە هەڵسن؟
- رۆڵی پاپای ڤاتیكان و پاتریارك و مەتران و كەنیسەكانی رۆژئاوا بۆ ناساندنی رووی گەشی كوردستان لە داڵدەدانی مەسیحییەكان و ئازادیی ئایینی و پاراستنی كولتووری پێكەوەژیان و لێبووردەیی گرنگ بوو، ئەمەش بۆ ئەو پەیوەندییە بەهێزە دەگەڕێتەوە كە لەنێوان ڤاتیكان و كەنیسەكانی رۆژئاوا و حكومەتی هەرێمی كوردستاندا هەیە، ئێمەش لە وەزارەتی ئەوقاف و كاروباری ئایینی بەردەوام كارمان لەسەر ئەم خاڵە كردووە و هەوڵمانداوە كیان و واقیعی جوانی هەرێمی كوردستان بگەیەنینە كەنیسەكانی رۆژئاوا و ئەمریكا و ئەفریقیا و سەرجەم وڵاتانی جیهان، بوونی ئەم پەیوەندییە بۆ كوردستان زۆر گرنگ بوو، چ لە رووی مرۆیی، یان لە رووی پاراستنی كیانی هەرێمی كوردستان لە ناوچەیەكی پڕ لە كێشە و ئاڵۆزدا، بۆ نموونە لە شەڕی داعشدا زۆربەی كەنیسەكان راستەوخۆ، یان لە رێگەی رێكخراوە مرۆییەكانەوە هاوكاری و یارمەتییەكانیان گەیاندە هەرێمی كوردستان، تەنانەت كەنیسەكانی رۆژئاوا لە هاندانی حكومەتەكانیان بۆ یارمەتیدانی خەڵكی كوردستان و پێشمەرگە رۆڵێكی گرنگیان گێڕا، لە شەڕی داعشدا كەنیسەكان زیاتر لە 150 ملیۆن دۆلاریان لە رێگەی رێكخراوەكانەوە گەیاندۆتە هەرێمی كوردستان و پێشوازیمان لە چەندین فڕۆكەی تایبەتی ئەو هاوكارییانە كردووە، لە كارەساتی ئەم دواییەی رۆژئاواشدا ئەو رێكخراوانە چەندین هاوكارییان ناردووە و راستەوخۆ دوای دوو رۆژ هاوكارییەكانیان گەیشتە ئێمە، لەم هەفتەیەشدا بە هەماهەنگی لەگەڵ رێكخراوی خێرخوازیی بارزانی لەلایەن رێكخراوێكی بیانییەوە هاوكاریمان بۆ هاتووە و رەوانەی رۆژئاوای دەكەین.
* خەریكە عەنكاوە لەناو پایتەختی كوردستان دەبێتە پایتەختە جوانەكەی مەسیحییەكان، ئایا تاچەند ئەم فراوانبوونەی عەنكاوە بۆتە جێگەی دڵنیایی و خۆشحاڵیی مەسیحییەكانی كوردستان و بەشەكانی دیكەی عێراق؟
- عەنكاوە بووەتە پایتەختی مەسیحییەكانی كوردستان و عێراق و ناوچەكە، ئەم شارە بووەتە لانەی هەموو تائیفەكانی مەسیحی و هەمووی لێرە كۆبوونەتەوە، كاتێك كەنیسەكان روویان لەهەرێمی كوردستان كردو حكومەت داوایكرد، كە لە سەرانسەری پارێزگاكانی كوردستاندا كەنیسە دروست بكەن، ئەوان بەپێی ژمارە و چڕیی دانیشتووانی مەسیحییەكان پرۆژەكانیان دەستپێكرد، ئەوە بوو دەرئەنجام شاری عەنكاوەیان هەڵبژارد بۆ جێبەجێكردنی پرۆژەكانی دروستكردنی كەنیسە و شوێنی رۆشنبیری، ئێمەش وەكو بەڕێوەبەرایەتی گشتیی مەسیحییەكان ئێستا چوار پرۆژەی گەورەی دروستكردنی كەنیسەمان لەبەردەستدایە، كە یەكەمیان كەنیسەی مار پترس پۆڵسە و كەنیسەیەكی كاسۆلیكییە لە ناوچەی 108 بەبڕی 5 ملیار و 538 ملیۆن دینار دروست دەكرێت، كە دوو ملیار دیناری لەسەر حیسابی كەنیسەیە و بەشی هەرەزۆری پڕۆژەكە تەواو بووە، ئەم كەنیسەیە بە یەكێك لە كەنیسە گەورەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دادەنرێت و 1500 كەس لەخۆ دەگرێت و 28 پۆلی خوێندنی مەسیحی تێدایە، هەروەها كەنیسەی ئەرمەنمان بە بڕی دوو ملیار و 500 هەزار دینار تەواو كردووە و ئێستا نوێژی تێدا دەكرێت، ئەمە جگە لە دروستكردنی سەنتەرێكی رۆشنبیری بە بڕی 550 ملیۆن دینار، كە بۆ ئاشوورییەكان دروست دەكرێت، هاوكات بۆ تائیفەی سریانی كەنیسەی ئوم نورمان دروست كردووە و 60%ی پرۆژەكە تەواو بووەو چاوەڕوان دەكرێت لە ساڵی نوێدا تەواو بێت و نوێژی تێدا بكرێت .
* مەسیحییەكان جیا لەوەی لە پەرلەمان خاوەنی چەند كورسیەكن لە حكومەت و دامودەزگاكانی دیكەش وەزیر و چەند پۆستێكی گرنگیان هەیە، تاچەند بەشداریكردنی مەسیحییەكان لە پرۆسەی سیاسی و حكومەتدا جێگای رەزامەندیی هاووڵاتیانی ئێوەیە؟
- ئەمڕۆ مەسیحییەكان لەپەرلەمان خاوەنی پێنج كورسین و كورسییەكی دیكەشمان بۆ ئەرمەنەكان هەیە، لە پرۆسە سیاسییەكەدا حزبە مەسیحییەكان ئازادانە مومارەسەی كاری سیاسی دەكەن و مۆڵەتیان هەیە، بە خۆشحاڵییەوە تەواجودمان لە ناو حزبە سیاسییەكانیشدا هەیە و لە ناو پرۆسەی حوكمڕانیدا چەندین بەڕێوەبەر و بەڕێوەبەری گشتی و پۆستی دیكەمان هەیە، و جەنابی سەرۆكی هەرێمی كوردستانیش بەڵێنی ئەوەی داوە لە سەرۆكایەتی هەرێم پۆستی دیكەمان بداتێ و هەروەها حزبە سیاسییەكان لە گفتوگۆدان بۆ بەدەستهێنانی پۆستی جێگری پارێزگار.
* یەكێك لەو ئەركە گرنگانەی ئەم خولەی پەرلەمان نووسینەوەی دەستوورە بۆ هەرێمی كوردستان، ئایا ئەو ماددەو خاڵانە چین كە دەتانەوێت لە دەستووری كوردستاندا هەبێت؟
- منیش لەگەڵ ئەوەدام كە پێویستە دەستوور خۆمان بینووسینەوە و دروستی بكەین، نابێت دەستوورێك بێت كۆپی كۆمەڵگە و وڵاتانی دیكە بێت، دەبێت ئەوانەی دەستوور دەنووسنەوە بە گفتوگۆ و راوێژ لەگەڵ هەموو كەمینە و پێكهاتەكان بینووسنەوە، تاوەكو مافی كەمینەكان پارێزراو بێت و هیچ پێكهاتەو ئایین و ئایینزایەك هەست بەوە نەكات كە لەو دەستوورەدا وەكو هاووڵاتی دەرەجە دوو سەیری دەكرێت، هەندێك خاڵ و بڕگە هەیە لە ناو دەستووردا دەبێت رەچاوی ئەوە بكرێت كە لە كوردستان 8 ئایین و ئایینزا بەفەرمی بوونیان هەیە، ئەمە وێڕای بوونی نەتەوەی جۆراوجۆر، هەروەها دەبێت لە بوارەكانی رەگەزنامە و باری شارستانی و هاوسەریی و باج و رسوماتەكان رەچاوی لایەنی دینی و واقیعی مەسیحییەكان بكرێت، بۆ نموونە: لەبواری ناسنامەی رەگەزنامەو باری شارستانی و ئازادییەكانی تاك و نەتەوە و ئایینزاكاندا، دەبێت تۆ شانازی بە دەستوورێكەوە بكەیت كە بنەما سەرەكییەكانی مافی مرۆڤ و ئازادییەكانی تێدا بێت، بۆ نموونە تۆ چۆن ئازادییەك بە مەسیحییەك دەدەیت ئایینەكەی خۆی بگۆڕێت دەبێت بەهەمان شێوە ئازادیی بدەیت بە موسڵمانێك كە ئایینەكەی خۆی بگۆڕێت بۆ مەسیحی، یان هەر ئایینێكی دیكە، تەنانەت لە ناو ناسنامەكەدا تاكەكان ئازاد بكەن كە چ ئایینێك هەڵدەبژێرن، با لێرە باسی حاڵەتێك بكەین لە كاتی هاوسەرگیرییەكی نێوان موسڵمان و مەسیحییەك راستەوخۆ لە ناسنامەی منداڵەكانی دەنووسرێت موسڵمان، لەكاتێكدا پێویستە چاوەڕوان بیت تاوەكو ئەو منداڵە تەمەنی دەبێتە 18 ساڵ و ئەو كات بڕیار بدات چ ئایینێك هەڵدەبژێرێت، ئەمە لە دەستووری عێراقدا نییە و راستەوخۆ وەرەقەیەكی بۆ دەكرێت و نفووسی منداڵەكە دەكەنە موسڵمان. لەلایەكی دیكەوە لە بواری باج و رسوماتەكانیشەوە پێویستە لەگەڵ پێكهاتەكاندا قسەی جددی بكرێت. لە دەستووری ئەمریكادا هیندییە سوورەكان وەكو هاووڵاتی رەسەنی ئەو وڵاتە و كەمینەیەك كە مەترسی لەناوچوونیان لێ دەكرێت، یاسا و مافی تایبەتیان هەیە، كە پێی دەوترێت (یاسای هاووڵاتی رەسەن)، دەبێت لێرەش بەهەمان شێوە ئەو كەمینانەی مەترسیی كۆچ و كەمبوونەوەی ژمارەیان لێ دەكرێت، پارێزراو بن و هاندانێكیان هەبێت بۆ ئەوەی كۆچ نەكەن، ئەركی سەرشانی بەرپرسانی ئەو وڵاتەیە كەمینەكان بپارێزن، مەترانێكمان چووبووە ئۆستڕالیا لەوێ حاڵەتێكی بینیبوو، دواتر بۆی گێڕاینەوە كە پرۆژەیەكیان دەستپێكردبوو لە كاتی هەڵكەندنی خاكەكە و ئامادەكاری بۆ دەستپێكردنی بناغەكەی، نزیكەی 40 بۆقی دەگمەن هاتبوونە دەرەوە، كاتێك بەرپرسان زانییان، وتیان ئەمجۆرە بۆقە بەرەو لەناوچوون دەچێت، راستەوخۆ شوێنەكەیان پەرژین كردو پرۆژەكەیان هەڵوەشاندەوە و دەیان یاساو رێنماییان بۆ گۆڕی و شونێكەیان كردە ناوچەیەكی پارێزراوی سرووشتی، ئەمڕۆ كورد لە ناوچەیەكی هەستیار و ئاڵۆزی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدایە، كە خۆی و زۆربەی نەتەوە و ئایینەكانی دیكە كەوتوونەتە بەر شاڵاوی قڕكردن و ناچاریان دەكەن كۆچ بكەن، هەموومان كارەساتی كوردانی ئێزیدی و مەسیحیەكانمان بینی كە چۆن سوپای وڵاتانی دیكە هێرشی دڕندەی لەسەر دەكات و لە نێوان منداڵ و پیر و ئافرەتدا جیاوازی ناكەن، گرنگ لای ئەوان ئەوەیە كوردەكان دووربخەنەوە و ناچاریان بكەن بەرەو هەندەران كۆچ بكەن و لێرە نەمێنێن، بۆیە پێویستە پارێزگاری لە پێكهاتە رەسەن و كولتوورە جوانەكانی پێكەوەژیان و لێبووردەیی بكەین و هەموو كەمینە و پێكهاتەكان لەم هەرێمە بپارێزین، لەم روانگەیەوە بوونی مەسیحییەكان لە كوردستان زەروورە و هانی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و پاپای ڤاتیكان و كەنیسەكانی رۆژئاوا دەدات، كە لە رێگەی رێكخراوە مرۆییەكان و حكومەتەكانیانەوە پاڵپشتی و پشتگیری لە مافەكانی هەموو پێكهاتە و كەمینەكان بكەن و یارمەتی و هاوكارییەكی باشیشن پێشكەش بە هەرێمی كوردستان بكەن، ئەو هەرێمەی بۆتە شوێنی لێقەوماوان و فریاكەوتنی دەیان مەزهەب و ئایین و نەتەوەی جیاجیا، هەر دوێنێ بوو لە دوای دوو رۆژ بەسەر كارەساتی رۆژئاوادا فڕۆكەیەكی هاوكاری كەنیسەكانی رۆژئاوا گەیشتە هەرێمی كوردستان، هەر بۆیە خەمخۆرانی ئەم هەرێمە دەبێت ئەم لایەنە بە باشی لەبەرچاو بگرن و لە نووسینەوەی دەستووردا حیسابی وردی بۆ بكەن.