لە ناو ژینگەیەكی گەرمی سەركردەكانی جیهان و دیپلۆماتكار و بڕیاربەدەستانی جیهان، جارێكی دیكە شاری ئەنتالیا لە باشووری توركیا بووەوە بە چەق و مەكۆی گفتوگۆی دیپلۆماتی و بڕیارە چارەنووسسازەكان. لووتكەی «كۆڕبەندی دیپلۆماسیی ئەنتالیا (ADF) ٢٠٢٦» بە بەشداریی نوخبەیەكی بژاردە لە سەركردە، وەزیرانی دەرەوە و كارەكتەرە كاریگەرەكانی پانتایی نێودەوڵەتی، دەستی پێكرد. ئەم خولەی كۆڕبەندەكە كە دروشمی «نەخشەسازی بۆ ئایندە و بەڕێوەبردنی نادڵنیاییەكان»ی لە خۆی گرتبوو، تەنیا وەك لووتكەیەكی ئاسایی دەرنەكەوت، بەڵكو پێگەی خۆی وەك «داڤۆسی دیپلۆماسی» لە جیهانێكی فرەجەمسەریدا بە تەواوی چەسپاند و بووە سەكۆیەك بۆ داڕشتنەوەی نەخشەی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان.

لە نێوجەرگەی ئاڵۆزییە جیۆپۆلەتیكییەكان و گۆڕانی خێرای هاوپەیمانییە جیهانییەكاندا، (2026ADF) تەنیا شوێنێك نەبوو بۆ ئاڵوگۆڕی بیروبۆچوونی سادە، بەڵكو گۆڕا بۆ پلاتفۆرمێكی گەرم و پڕ فشار بۆ «دیپلۆماسییەتی گەڕۆك» و چەسپاندنی ئاشتی. مەلەفە هەستیارەكانی وەك هەوڵە چڕوپڕەكان بۆ كۆتاییهێنان بە «جەنگی ئێران»، پرۆسەی وردی ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكان لە ناوچەی باشووری قەوقاز و گەڕان بە دوای سەقامگیریی سیاسی لە لیبیای پاش قۆناغی گواستنەوە، تەوەرە سەرەكییەكانی ئەم كۆڕبەندە بوون. ئەنتالیا توانی ڕۆڵی ئەو پردە ستراتیژییە بگێڕێت كە مەوداكانی نێوان جیهانی باكوور و باشوور بە لێزانییەوە بە یەكەوە دەبەستێتەوە.

لە گوتاری كردنەوەی لووتكەكەدا، سەرۆك ڕەجەب تەیب ئەردۆغان بە زمانێكی ڕەوان و پڕ لە پەیامی قورس، چەمكی «سەربەخۆیی ستراتیژی» وەك بنەمایەكی نوێ بۆ دەوڵەتان پێشنیار كرد. ئەو جەختی لەوە كردەوە كە پەیكەربەندی و سیستمی ئێستای نێودەوڵەتی، كە میراتگری سەدەی ڕابردووە، چیتر نەفەسی ئەوەی تێدا نەماوە بەرگەی تەوژمە ئاڵۆزەكانی جەنگی نەوەی نوێ و شەپۆلە توندەكانی ناجێگیریی ئابووریی سەدەی بیست و یەكەم بگرێت. ئەم كۆڕبەندە سەلماندی كە بۆ تێپەڕاندنی قەیرانەكان، پێویستمان بە داهێنانی دیپلۆماسی و بوێریی سیاسی هەیە، نەك تەنیا پەیڕەوكردنی ڕێسا كلاسیكییە چەقبەستووەكان .

ئەندازیاری دیپلۆماسییەتی نوێ

دیدگەی ئەردۆغان بۆ جیهانێكی دادپەروەرتر

ڕێوڕەسمی كردنەوەی ئەم خولەی كۆڕبەندی ئەنتالیا، تەنیا دەستپێكێكی پڕۆتۆكۆڵیی سادە نەبوو، بەڵكو نمایشێكی بەهێزی قورسایی سیاسیی توركیا بوو لەسەر ئاستی جیهان. ئامادەبوونی سەركردە كاریگەرەكانی ناوچەكە، ئاماژەیەكی ڕوون بوو بۆ قووڵایی ئەو هاوپەیمانییە ستراتیژییانەی كە ئەنتالیا وەك چەقێكی كۆكەرەوە نیشان دەدەن. سەرۆك ڕەجەب تەیب ئەردۆغان لە وتاری كردنەوەی لووتكەكەدا، جارێكی دیكە دروشمە مێژووییەكەی خۆی كە دەڵێت: «جیهان لە پێنج ئەندامە هەمیشەییەكەی ئەنجومەنی ئاسایشی نیودەوڵەتی گەورەترە» گەیاندە لووتكە، بەڵام بۆ ساڵی ٢٠٢٦ ڕەهەندێكی نوێی پێ بەخشی، كە تێیدا جەختی لەسەر «دادپەروەریی تەكنەلۆژی» و دۆزینەوەی ڕێگەی داهێنەرانە بۆ چارەسەركردنی ململانێ توندەكان كردەوە .

تەوەری سەرەكیی گوتارەكەی ئەردۆغان، لە دەوری چەمكی «فرەلایەنیی كاریگەر (Effective Multilateralism) دەسووڕایەوە. ئەو بە وردی تیشكی خستە سەر ئەو ڕاستییەی كە سیستمی ئێستای جیهان لە بەرانبەر قەیرانەكاندا تووشی جۆرێك لە ئیفلیجی بووە، بۆیە پێویستە جیهان بەرەو مۆدێلێكی دادپەروەرتر هەنگاو بنێت. ئەردۆغان بە لێزانییەوە پێگەی ناوازەی توركیای وەك خاڵی بەیەكگەیشتنی سێ كیشوەرە گرنگەكەی جیهان (ئەوروپا، ئاسیا و ئەفریقا) بەكار هێنا، بۆ ئەوەی وڵاتەكەی وەك «ناوەندێكی بێلایەن و متمانەپێكراو» بناسێنێت، ناوەندێك كە دەتوانێت میوانداریی ئەو لایەنانە بكات كە نایانەوێت، یان ناتوانن لە پایتەختە تەقلیدییەكانی ڕۆژئاوا دەست بدەنە گفتوگۆ. ئامادەبوونی وەفدە ئاست بەرزەكان لە سەرجەم ئاراستە سیاسی و ئایدیۆلۆژییە دژبەیەكەكان، ئەو ڕاستییەی چەسپاند كە ئەنتالیا لە ساڵی ٢٠٢٦دا توانیویەتی ببێتە «بەندەرێكی ئارام» و سەكۆیەكی دەگمەن بۆ ئەنجامدانی قورسترین و ئاڵۆزترین گفتوگۆ دیپلۆماسییەكان.

سێبەری ململانێ

هەوڵەكان بۆ هێوركردنەوەی جەنگی ئێران

هەستیارترین تەوەر لە كارنامەی كۆڕبەندی ئەنتالیا ٢٠٢٦، كە میدیا عەرەبییەكان تیشكیان خستە سەر، ئەو هەوڵە بێ پشووانە بوو بۆ ڕاگرتنی ئەو جەنگەی ئێستا ناوچەكەی گرتووەتەوە. ناوەندەكانی بڕیار لە هۆتێل ‹نێست› و هۆڵی كۆڕبەندەكە ‹بێلەك› پڕ ببوون لە دەنگۆی گەرمی گفتوگۆكان دەربارەی داڕشتنی نەخشەڕێگەیەك بۆ ڕاگەیاندنی ئاگربەست و هێنانەوەی لایەنەكان بۆ سەر مێزی دانوستان.

سەرچاوە ئاگادارەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە زنجیرەیەك كۆبوونەوەی نهێنی و لاوەكی لە نێوان توركیا، قەتەر و لایەنە پەیوەندیدارە ناوچەییەكاندا ئەنجام دراون بۆ تاوتوێكردنی چوارچێوەیەك بۆ كەمكردنەوەی گرژییەكان و پاراستنی سەقامگیری. ئەم كۆڕبەندە ژینگەیەكی لەباری ڕەخساند بۆ پسپۆڕە هونەرییەكان تاوەكو بتوانن بە شێوەیەكی نافەرمی پێشنیازە سەرەتاییەكان و نووسراوە بێناو و نیشانەكان ئاڵوگۆڕ بكەن، بەبێ ئەوەی وڵاتەكانیان تووشی بەرپرسیارێتییەكی فەرمی و ئاشكرا بكەن. ئەم شێوازە لە گفتوگۆ ڕێگەی خۆش كرد بۆ گەیشتن بە لێكتێگەیشتنی سەرەتایی دوور لە چاوی كامێراكان.

هاوكارییە سەرەكییەكانی وڵاتی قەتەر كە بە هەماهەنگییەكی ورد لەگەڵ دەزگا زانیاری و سیاسییەكانی توركیا ئەنجام دەدران، بە ڕوونی لە میانی كۆبوونەوەكانی نێوان ئەمیری قەتەر و سەركردایەتیی توركیادا ڕەنگی دابووەوە. كۆدەنگیی گشتی لەنێوان لێكۆڵەرانی كۆڕبەندەكەدا بەو ئاراستەیە بوو كە ناسەقامگیری لە ناوچەی كەنداو و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گەیشتووەتە قۆناغێكی مەترسیدار كە چیتر بەری پێناگیرێت و دەبێت ڕێگری لێ بكرێت. هەر بۆیە ڕەنگە ئەم كۆڕبەندە وەك ئەو وێستگە مێژووییە گرنگە بمێنێتەوە كە تێیدا یەكەمین دەرچەی ڕاستەقینە بۆ پاشەكشە و دووركەوتنەوە لە جەنگ خرایە بەردەم لایەنە بەشەڕهاتووەكان، بە ئامانجی پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی ناوچەكە .

ئازەربایجان و ئەرمینیا

هەوڵەكان بۆ چەسپاندنی ئاشتییەكی سەقامگیر

بەشێكی بنەڕەتی لە سەركەوتنی «كۆڕبەندی ئەنتالیا ٢٠٢٦» بەو پێشكەوتنە پێوانە كرا كە لە دۆسیەی باشووری قەوقازدا هاتنە ئاراوە. سەرۆك ئیلهام عەلیێڤ، وەك كارەكتەرێكی هەمیشەیی و خاوەن قورسایی لەم كۆڕبەندەدا، سەكۆی ئەنتالیای وەك دەرفەتێكی زێڕین بەكار هێنا بۆ ناساندنی «شوناسە جیۆپۆلیتیكییە فرەڕەهەندەكەی ئازەربایجان» و نیشاندانی وڵاتەكەی وەك ناوەندێكی گرنگی بەیەكگەیشتنی بەرژەوەندییە جیهانییەكان.

لەو دانیشتنە تایبەتانەی كە لەلایەن حیكمەت حاجیێڤ، یاریدەدەری سەرۆكی ئازەربایجانەوە بە لێزانییەوە بەڕێوە دەبران، گوتاری سیاسی لە قۆناغی شانازیكردن بە سەركەوتنە سەربازییەكانی ڕابردووەوە، بەرەو ئاسۆیەكی نوێ بەناوی «ئاشتیی ئایندە» هەنگاوی نا. لەم چوارچێوەیەدا، چەند دەرئەنجامێكی ستراتیژی گەڵاڵە كران:

- پرۆسەی ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكان لەگەڵ ئەرمینیا ڕەهەندێكی كردەیی وەرگرت، كاتێك سەرۆك ئەردۆغان دووپاتی كردەوە كە توركیا بە هەماهەنگییەكی تەواو و هەمەلایەنە لەگەڵ باكۆ، هەنگاوە دیپلۆماسییەكانی بەرەو یەریڤان خێراتر دەكات.

-  «ڕێڕەوی زەنگەزوور» كە خاكی سەرەكیی ئازەربایجان بە نەخجەوانەوە دەبەستێتەوە، وەك تەوەرێكی سەرەكیی گفتوگۆكان مایەوە. لێرەدا ڕێڕەوەكە نەك وەك جێگەیەك بۆ ململانێ، بەڵكو وەك هاوكێشەی «بردنەوەی هەموو لایەك» وێنا كرا، كە دەبێتە هۆی بووژانەوەی ئابووریی سەرجەم وڵاتانی ناوچەكە و تێكهەڵكێشكردنی بەرژەوەندییە بازرگانییەكان.

لە كۆتاییدا، كۆڕبەندەكە بەرپرسانی باڵای توركیا و ئازەربایجان گەیشتنە ئەو قەناعەتەی كە لە جیهانی ئەمڕۆدا، دیپلۆماسییەت تەنیا لە پشت مێزی دانوستانەكاندا نییە، بەڵكو شەڕی ڕاستەقینە لە پانتایی زانیاری و میدیادا بەڕێوە دەچێت، بۆیە بەهێزكردنی بەرەی میدیایی هاوبەش بە بەشێكی دانەبڕاو لە پاراستنی دەستكەوتە سیاسییەكان هەژمار كرا.

هاوپەیمانیی ستراتیژیی نێوان قەتەر و توركیا

كۆبوونەوەی لووتكەی نێوان سەرۆك ڕەجەب تەیب ئەردۆغان و شێخ تەمیم بن حەمەد ئال سانی، ئەمیری قەتەر، وەك كۆڵەكەی سەرەكی و چەقی گرنگیپێدانەكانی كۆڕبەندی ئەنتالیا ٢٠٢٦ بۆ كاروباری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەركەوت. ئەم دیدارە ئاست بەرزە كە میدیا فەرمییەكان و دیوانی ئەمیری قەتەر بایەخێكی تایبەتیان پێ دا، تەنیا چاوپێكەوتنێكی پڕۆتۆكۆڵی نەبوو، بەڵكو گوزارشتێكی ڕوون بوو لە قووڵایی ئەو هاوبەشییە ستراتیژییەی كە كاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر هاوكێشە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكان هەیە.

تەوەرە سەرەكییەكانی گفتوگۆی نێوان هەر دوو سەركردە، سێ ڕەهەندی چارەنووسسازی لەخۆ گرتبوو: یەكەم، پرسی «ئاسایشی وزە» كە تێیدا هەماهەنگییەكی ورد كرا بۆ دابینكردنی گازی سرووشتیی شل (LNG) بۆ بازاڕەكانی ئەوروپا، وەك وەڵامێك بۆ ئەو تەحەددییانەی كە بە هۆی كێشەی سەرچاوەكانی وزەوە ڕووبەڕووی ئەو كیشوەرە بوونەتەوە. دووەم، «وەبەرهێنان لە بونیادنانەوە»، كە تێیدا پلان بۆ قۆناغی «ڕۆژی دوای ململانێكان» لە ناوچە جەنگاوییەكاندا داڕێژرا، بە ئامانجی گۆڕینی وێرانكارییەكان بۆ دەرفەتی گەشەپێدانی ئابووری.

لە كۆتاییدا، هەردوو وڵات جەختیان لەسەر پەیڕەوكردنی «دیپلۆماسییەتی تەوەربەند لەسەر مرۆڤ» كردەوە. بەو پێیەی توركیا و قەتەر لە ڕیزی پێشەنگی ئەو وڵاتانەدان كە زۆرترین هاوكاریی مرۆیی لەسەر ئاستی جیهان پێشكەش دەكەن، ئەم هەڵوێستەیان دووپاتكردنەوەی ئەو ڕاستییە بوو كە سیاسەتی دەرەوەی ئەوان لەسەر بنەمای پاراستنی كەرامەتی مرۆڤ و بەهاناوەچوونی لێقەوماوان بونیاد نراوە، ئەمەش وەك مۆدێلێكی نوێ لە دیپلۆماسییەتی سەدەی بیست و یەكەمدا خرایە ڕوو.

قۆناغی گواستنەوەی لیبیا

دەیبە و گەڕان بە دوای شەرعییەتی نێودەوڵەتیدا

بەشداریی عەبدولحەمید دەیبە، سەرۆك وەزیرانی حكومەتی یەكگرتووی نیشتمانیی لیبیا، ڕەهەندێكی گرنگی بە دۆسیەی باكووری ئەفریقا لە كۆڕبەندی ئەنتالیا ٢٠٢٦ بەخشی، و تیشكی خستەوە سەر ئەو ڕاستییەی كە لیبیا وەك كۆڵەكەیەكی دانەبڕاو و ستراتیژیی سیاسەتی توركیا لە حەوزی دەریای ناوەڕاستدا دەمێنێتەوە. دەیبە لەم سەكۆ نێودەوڵەتییەدا هەوڵی دا، پشتگیرییەكی بەهێزی جیهانی بۆ جێبەجێكردنی نەخشەڕێگەیەكی نوێی هەڵبژاردنەكان بەدەست بهێنێت، بە ئامانجی تێپەڕاندنی بنبەستی سیاسی و چەسپاندنی شەرعییەتی حكومەتەكەی.

وەفدی لیبیا لە كۆبوونەوە لاوەكییەكانی پەراوێزی كۆڕبەندەكەدا، پەیامێكی دڵنیاكەرەوەیان ئاراستەی وڵاتانی هاوبەش لە دەریای ناوەڕاست كرد و جەختیان لەوە كردەوە كە لیبیا ئێستا زیاتر لە هەر كاتێك ئامادەیە بۆ ڕاكێشانی وەبەرهێنانی بیانی، بەتایبەت لە كەرتە پڕبایەخەكانی وەك وزە و ئاوەدانكردنەوەی ژێرخان. سەرەڕای ئەم هەوڵە ئابوورییانە، كێشە قووڵەكانی وەك «مانەوەی هێزە بیانییەكان» و دابەشبوونی ناوخۆیی، وەك تەوەرێكی ئاڵۆز و جێگەی مشتومڕێكی توند لە پانێڵی «دیپلۆماسییەت لە ئەفریقا»دا مانەوە، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە كە هێشتا ڕێگەی گەیشتن بە سەقامگیریی تەواو لە لیبیادا پڕە لە تەحەددیی سیاسی.

ئاسیای ناوەڕاست و ڕێڕەوی ترانس- كاسپین

نەخشەسازیی پەیوەندییەكی نوێی جیهانی

ئامادەبوونی وەفدە ئاست بەرزەكانی كازاخستان و وڵاتانی ئاسیای ناوەڕاست، یەكێك بوو لە وەرچەرخانە گرنگەكانی كۆڕبەندی ئەنتالیا ٢٠٢٦، كە تێیدا جەخت لەسەر بایەخی ستراتیژیی «ڕێڕەوی گواستنەوەی نێودەوڵەتیی ترانس-كاسپین» ناسراو بە (ڕێڕەوی ناوەڕاست) كرایەوە. بەرپرسانی كازاخستان سەكۆی ئەنتالیایان بەكار هێنا بۆ نمایشكردنی «دیپلۆماسییەتی فرە-ئاراستە»ی وڵاتەكەیان، كە بە لێزانییەوە هاوسەنگییەكی ورد لە نێوان جەمسەرە كێبڕكێكارەكانی وەك ڕۆژئاوا، ڕووسیا و چیندا ڕادەگرێت.

لەم نێوەندەدا، كۆڕبەندەكە دەرفەتێكی دەگمەن بوو بۆ كازاخستان تاوەكو پێگەی خۆی وەك سەركردەیەكی ناوچەیی لە دۆسیە مرۆیی و جیهانییەكانی وەك «ئاسایشی خۆراك» و «بەرەنگاربوونەوەی چەكی ئەتۆمی» بچەسپێنێت. هاوكات بۆ توركیا، ئەم لووتكەیە وێستگەیەكی گرنگ بوو بۆ گۆڕینی پەیامی «ڕێكخراوی دەوڵەتە توركەكان» (OTS) لە تەنیا هاوبەشییەكی كولتووری و مێژووییەوە، بەرەو بنیادنانی هاوپەیمانییەكی تۆكمە لەسەر بنەمای ئاسایشی ڕەها و تێكهەڵكێشیی ئابووریی هاوبەش، كە ئەمەش ئاسۆیەكی نوێ لەبەردەم وڵاتانی تورك زماندا دەكاتەوە.

دیدگاكانی باشووری ئاسیا

بەنگلادیش و ئاسۆكانی ئابووریی نوێ

بەشداریی چالاكانەی وڵاتی بەنگلادیش لە كۆڕبەندی ئەنتالیا ٢٠٢٦، وەرچەرخانێكی گرنگ بوو كە دەریخست مەودای كاركردنی ئەم سەكۆیە تەنیا لە چوارچێوەی ناوچەكەدا نەماوەتەوە، بەڵكو پەلی بۆ ناوچەی پڕبایەخی «ئیندۆ-پاسفیك» هاوێشتووە. وەك هێزێكی ئابووریی تازەپێگەیشتوو لە باشووری ئاسیا، وەفدی بەنگلادیش سەرنجی ئامادەبووانیان بۆ دوو تەوەری چارەنووسساز ڕاكێشا كە ئەوانیش «دیپلۆماسییەتی كەشوهەوا» و پەرەپێدانی «ئابووریی شین» (Blue Economy) بوون.

ئەندامانی وەفدەكە پەیامێكی جیاواز و نوێیان پێ بوو، ئەوان جەختیان لەوە كردەوە كە لە گۆڕانكارییەكانی دەیەی ٢٠٢٠دا، چەمكی «ئاسایش» گۆڕانكاریی ڕیشەیی بەسەردا هاتووە . لای ئەوان، مەترسییەكانی بەرزبوونەوەی ئاستی ئاوی دەریاكان و كارەساتە ژینگەییەكان بۆ سەر سەقامگیریی دەوڵەتان، هیچ كەمتر نین لە مەترسیی ململانێ سەربازییەكان و كێشە سنوورییە كلاسیكییەكان، ئەمەش نیشانەی تێگەیشتنێكی قووڵە بۆ ئاڵۆزییەكانی سەردەم، كە تێیدا پاراستنی ژینگە و گەشەپێدانی ئابووری بوونەتە جومگەی سەرەكیی پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی لە جیهانی نوێدا.