رۆجەر پیتەرسۆن پڕۆفیسۆری زانستی سیاسییە لە ئەنستیتیوتی تەكنیكی ماساشوسێتس، شارەزا و تایبەتمەندی چەندین بواری گرنگە، وەك شەڕی ناوخۆیی، توندوتیژی، كاروباری عێراق، و دەستێوەردانی سەربازی. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا، چەند پرسێكی لەگەڵدا تاوتوێ كرد كە پتر پەیوەست بوون بە سیاسەتی ئەمریكا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەتایبەتی لە ئاست ئێراندا.

* چۆن لە سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ دەڕوانیت، بەتایبەتی لە ئاست ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا؟
- من پێم وایە ئەمریكا مەیلی ئەوەی هەیە لەم ناوچەیەدا جۆرێك لە تەواجودی هەبێت، هەروەها لەم ناوچەیەدا دوو ئەولەوییەتیشی هەیە، یەكەمیان بریتییە لە پشتیوانیكردن لە سەرجەم خواستەكانی ئیسرائیل، دووەمیان بریتییە لەوەی بەردەوام وەك دوژمنێكی سەرەكی لە ئێران بڕوانرێت، لەگەڵ هێشتنەوەی هێزی پێویست لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بۆ بەردەوامیدان بە فشارەكان دژ بە ئێران، جگە لەمانە پێم وانییە بایەخ بە مەسەلەكانی دیكە بدات.
* ئێوە ئاماژەتان بە ئێران كرد، كە ئاشكرایە لە ئێستادا ئیدارەی ئەمریكا فشارەكانی زیاتر كردووە لەسەر ئەو وڵاتە و هەوڵدەدات هەناردەی نەوتی ئەو وڵاتە رابگرێت، پێت وایە ئەمە سیاسەتێكی كارا و كاریگەرە، یان بەپێچەوانەوە دەرئەنجامی خوازراوی بۆ ئەمریكا لێناكەوێتەوە؟
- لە راستیدا كەسانێكی دیاریكراو هەن لە نێو كۆشكی سپیدا كە ماوەیەكی زۆرە پشتیوانیی سیاسەتی گۆڕینی دەسەڵات لە ئێراندا دەكەن، بۆ نموونە: لە سەروەختی داگیركردنی عێراقدا بۆچوونی كۆشكی سپی ئەوە بوو كە عێراق كەیسێكی ئاسان دەبێت و لە پێگەیەكدا دەبن كە بتوانن فشار لەسەر ئێران دروست بكەن. بەڵام كێشەكە ئەوە بوو لە دوای شەڕەكەی عێراقەوە، ئێران لە پێگەیەكی باشتردا بوو، نەك ئەمریكا. ئێستاش ئەمریكا فشارەكانی لەسەر ئێران زیاتر كردووە و دەیەوێت لە شوێنەكانی دیكە بەرەنگاری ببێتەوە، ئەمە لە كاتێكدا وا دەردەكەوێت كە حكومەتی ئێران لەسەر ئاستی ناوخۆ لە بارێكی لاوازدا بێت، واتە بۆچوونەكە وایە كە ئەگەر فشاری پێویست بخرێتەسەر ئێران، ئەوا ئەگەری گۆڕینی دەسەڵات لە ناو ئێرانەوە دروست دەبێت، نەك لە دەرەوە. كەواتە كەسانێك هەن، پێیان وایە دەكرێت ئەم فشارە دەرەكییە بگۆڕدرێت بۆ فشارێكی ناوخۆیی، چونكە باوەڕیان وایە حكومەتی ئێران لە ناوخۆدا لاوازە و دەكرێت دابەش ببێت، چونكە هەمیشە قسەوباس هەیە لەبارەی شەقامی ئێران، یان بوونی كەسانێك لە نێو ئێراندا كە خوازیاری گۆڕانكارین لە دەسەڵاتدا و ئەم كەسانەش پێیان وایە ئەگەر فشاری پێویست بكرێت، ئەوا دەتوانن دەسەڵاتی ئەو وڵاتە بگۆڕن. بەڵام من خۆم پێم وایە ئەمە تەنیا خواست و خەونێكە.
* ئایا ئەگەری ئەوە هەیە كە ئێران بە تەواوەتی بە مەرج و داوكارییەكانی ئەمریكا رازی بێت؟
- من پێم وانییە ئەو كەسانەی ئاماژەم پێكردن بیانەوێت سازشێكی درێژخایەن بەدەست بهێنن، بەڵكو ئەو كەسانە لە نێو كۆشكی سپیدا دەیانەوێت لە ئێراندا دەسەڵات بگۆڕدرێت، ئێستاش مشتومڕی ئەوە دەكرێت كە ئایا دەسەڵات لە ئێراندا تا چ راددەیەك سەقامگیرە، كە لەم رووەوە بۆچوونی جیاواز لەئارادایە. بەڵام بە شێوەیەكی گشتی ئەگەر لە سیاسەتی شیعە لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بڕوانین، ئەوا شیعەكان باڵادەست بوون بەسەر سوننەكاندا لە زۆرێك لە ناوچەكاندا، بۆ نموونە لە عێراقدا زۆر كەس ئەو راستییە، یان ئەو واقیعەیان قبووڵ كردوە كە شیعەكان باڵادەستن، هەروەها ئەگەر لە لوبنان بڕوانیت ئەوا حزبوڵا بۆتە گرووپی باڵادەست، بە هەمان شێوە لە سووریا دەبینین دەسەڵاتی ئەو وڵاتە كە شیعە پشتیوانی لێ دەكات لە سەروبەندی گەڕاندنەوەی باڵادەستی خۆیدایە بەسەر وڵاتەكەوە. كەواتە ئەگەر تۆ كێشەت لەگەڵ هاوپەیمانەكانی ئێراندا هەبێت، ئەوا ئەو هاوپەیمانانە لە پێگەیەكی باشدان لە عێراق و سووریا و لوبنان، كەواتە بۆچوونەكە ئەوەیە كە دەبێت هەوڵبدرێت لە ناوخۆوە كار لەسەر شڵەژاندنی ئێران بكرێت و ئەمەش بەوە دەكرێت كە سزا و فشارە هاوشێوەكانی بەسەردا بسەپێندرێت.
* كەواتە سەرەڕای هەموو ئەو فشارانەی رووبەڕووی ئێران كراونەتەوە، ئایا ئەو وڵاتە توانیویەتی دەستڕۆیشتوویی خۆی لە ناوچەكەدا پەرەپێبدات؟
- زۆر كەس پێی وابوو كە دوای داگیركردنی عێراق دەسەڵاتێكی دۆست بە ئەمریكا لەو وڵاتە دادەمەزرێت و ئەو كاتە دەتواندرێت ئەم دۆخە بەكار بهێندرێت بۆ روخاندنی دەسەڵاتی ئێران، بەڵام پێچەوانەی ئەمە روویدا، چونكە بۆشاییەك دروست بوو، ئێرانییەكان لەو وڵاتەدا بوونیان هەیە و سنوورێكی دوورودرێژیان لەگەڵ عێراقدا هەیە و ئەوان ئەو وڵاتە جێناهێڵن، هاوكات ئەمریكا دەیەوێت كارەكانی لە دوو ساڵدا تەواو بكات و بكشێتەوە، بەم شێوەیە ئێرانیش زۆر بە باشی سوود لە دۆخەكە وەردەگرێت. هەروەها من خۆم لە بەیروت بووم و ئەو راستییە ئاشكرایە كە حزبوڵا تۆكمەترین كاراكتەرە لەو وڵاتەدا و ئەسەدیش لە سووریادا براوە دەبێت، كەواتە راستە ئێران برەوی بە دەستڕۆیشتوویی خۆی داوە.
* سەبارەت بە كشانەوەی ئەمریكا لە رێككەوتنی ئەتۆمی لەگەڵ ئێران و بەتایبەتیش كە ئاشكرایە ئەمە لە چوارچێوەی سیاسەتێكی گشتیدایە بۆ كشانەوە لە چەندین رێككەوتنی نێودەوڵەتی دیكە، ئایا تێڕوانینتان لەو بارەیەوە چییە؟
- زۆر باس لە كشانەوە لە چەندین رێككەوتن دەكرێت و قسەوباسیش هەیە لەبارەی ئەوەی ئەمریكا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بكشێتەوە، بەڵام كاتێك ئیدارەی ترەمپ ئیسرائیل بە باشترین دۆست و ئێرانیش بە خراپترین دوژمن دادەنێت، ئەوا لە ناوچەكە ناكشێتەوە.
* ئاماژەتان بە دۆخی سووریا كرد، ئایا پێتان وایە شەڕی ناوخۆیی ئەو وڵاتە كۆتایی هاتووە و گەڕاندنەوەی دەسەڵاتی حكومەتی مەركەزی بەسەر هەموو بەشەكانی وڵاتەكەوە تەنیا مەسەلەی كاتە؟
- لە راستیدا دەبێت چەندین پرسیار بكرێت لەبارەی ئەوەی ئایا ئەم دۆخە لە سووریا چۆن كۆتایی پێدێت، چونكە من نازانم دۆخەكە لە رۆژئاوا بەرەو كوێ دەچێت، یان چۆن دۆخی ئیدلیب یەكلادەبێتەوە، بەڵام ئەوەی ئاشكرایە ئەوەیە موعارەزە لە زۆرێك لە ناوچەكاندا تێكشكێنراون، ئەو گرووپە موعارەزانەی ماونەتەوە پتر گرووپی ئیسلامین، نەك ئەو گرووپانەی ئەمریكا پشتیوانیان دەكات، هەرچۆنێك بێت چەند پرسێكی سیاسی و چەند ناكۆكییەك لە مەودایەكی بچووكدا دەمێننەوە. بەڵام دەركەوت موعارەزەی عەلمانی دژی ئەسەد هێندە بەهێز نین.
* لە ئێستادا نادڵنیاییەكی زۆر هەیە لەبارەی رۆڵی ئەمریكا لە سووریادا، بەتایبەتی دوای ئەو بڕیارە مشتومڕئامێزەی ئیدارەی ترەمپ بۆ كشانەوە لەو وڵاتەدا، ئایا ئێوە رۆڵ و پێگەی ئەمریكا لەو وڵاتەدا چۆن دەبینن؟
- ترەمپ خوازیاری ئەوەیە كە لە سووریا بكشێتەوە، بەڵام كەسانێك هەن لە نێو ئیدارەی كۆشكی سپی و لە نێو سوپای ئەمریكا كە پێیان وایە دەبێت ئەمریكا بە جۆرێك لە جۆرەكان بوونی هەبێت لەو وڵاتەدا بۆ ئەوەی كاریگەری لەسەر پرۆسەی بڕیاردان هەبێت. هەروەها زۆر كەس نیگەرانن لەوەی ئەگەر ئەمریكا بە تەواوەتی بكشێتەوە، ئەوا حكومەتی سووریا رێككەوتنێكی باش لەگەڵ كورددا ناكات، یان دۆستانە مامەڵەیان لەگەڵدا ناكات، ئەمە لە كاتێكدا كورد لە تێكشكاندنی داعشدا رۆڵێكی زۆری بینیوە، لەبەر ئەوە پێم وایە لە نێوان خواستی ترەمپ بۆ كشانەوە و داواكاری كەسانی دیكە بۆ مانەوە جۆرێك لە سازش دروست دەبێت، كە رەنگە هێزێكی كەمی ئەمریكا لە سووریا بمێنێتەوە، كە زۆربەیان هێزی تایبەت بن كە ئەركی راهێنان ئەنجام بدەن، كەواتە هێزێكی گەورە نابێت، بەڵام كشانەوەی تەواویش نابێت. ئەمە پێشبینیی منە.
* ئایا تا چ راددەیەك ئەمریكا ئامانجە راگەیەندراوەكانی خۆی لە سووریا، وەك تێكشكاندنی داعش و كۆتاییهێنان بە دەستڕۆیشتوویی ئێران لەو وڵاتەدا بەدی هێناوە؟
- من پێم وانییە ئامانجەكەیان لە پەیوەندی بە دەستڕۆیشتوویی ئێرانەوە بەدەست هێنابێت، بەڵام لە پەیوەندی بە داعشەوە كە ئامانجەكە بریتی بوو لە تێكشكاندنی ئەو رێكخراوە، بە چەشنێك چیتر خاكی لە ژێر دەستدا نەمێنێت، ئەوا ئەم ئامانجە بەدی هاتووە. هەرچەندە زەحمەتە ئێستا بتوانین بڵێین ئایا داعش لە فۆرمێكی دیكەدا دەردەكەوێتەوە، یان نا، بەڵام ئەگەر ئێمە لە سریلانكا بڕوانین، ئەوا دەزانین كە لە سەرتاسەری جیهاندا بوونی دەمێنێت. بەڵام ئەمە بابەتێكی جیاوازە لەو دۆخەی لە سووریا هەیە.
* ئەگەر ئەمریكا ستراتیژیێكی واقیعبینانە بگرێتەبەر لە ئاست ئەم ناوچەیە و بەتایبەتی بەرامبەر ئێران، ئایا دەبێت رواڵەتەكانی ئەو ستراتیژیەتە چۆن بن؟
- من بە گومانم لەوەی بتوانرێت دەسەڵات لە ئێراندا بگۆڕدرێت، ئێمە دەزانین ئەوروپییەكان بەردەوامن لە پەیوەندییەكانیان لەگەڵ ئێراندا، بۆیە نازانم باشترین سیاسەت چی دەبێت، لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت هەندێ راستیی سەر ئەرزی واقیع لەبەرچاو بگیرێت. هەرچۆنێك بێت نادڵنیاییەكی زۆر هەیە و ئەمریكاش بە زۆری كاری زیانبەخش دەكات، نەك كارێكی ئەرێنی، بۆیە من چارەسەرێكی باش شك نابەم.
* بە رای ئێوە ئێران چ كاردانەوەیەكی دەبێت لە ئاست ئەم فشار و سزایانەدا؟ ئایا لەو باوەڕەدایت عێراق ببێتە گۆڕەپانی ناكۆكیی نێوان ئێران و ئەمریكا؟
- من پێم وایە حاڵی حازر عێراق بۆتە جۆرێك لە گۆڕەپانی ململانێی نێوان ئەمریكا و ئێران و پرسیارەكەش ئەوەیە ئایا گۆڕەپانێكی ئاشتییانە دەبێت یان نا، بەڵام باوەڕم وایە ئێران ستراتیژیەتی زیرەكانەی پیادە كردووە، وەك دروستكردنی هێزەكانی حەشدی شەعبی و كۆنتڕۆڵكردنی هەندێ لە گرووپەكان، بەڵام دوای خۆپیشاندانەكانی بەسرە و سووتاندنی كونسوڵگەرییەكەیان ئەوا تا راددەیەك كشانەوە. هەروەها ئەوان دەزانن كە عەرەبی شیعەی عێراق بە تەواوەتی هاوهەڵوێست نین لەگەڵیاندا. هەرچۆنێك بێت ئێران بەشێكی زۆری پارێزگای دیالەی كۆنتڕۆڵ كردووە، چونكە لەو رێیەوە هێز رەوانەی سووریا دەكات، كە پێم وایە دەبێت ئەمریكاش ئەم گەمەیە بكات، واتە دەبێت هەوڵی دروستكردنی هاوپەیمان بدات لە نێو پرۆسەی سیاسیی عێراقدا و رێككەوتنیان لەگەڵدا بكات، بە بۆچوونی من باشترین لایەن كە رێككەوتنیان لەگەڵدا بكرێت لە ئێستادا لە نێو پارتە شیعەكاندایە، كەواتە دەبێت ئەمریكا پاڵنەری ئەوە لای پارتە شیعەكان دروست بكات كە خۆیان بەدوور بگرن لە ئێران. بۆ نموونە: ئەگەر بتوانین كارێك بكەین موقتەدا سەدر بێلایەن بێت، ئەوا ئەمە كارێكی باشە بۆ سیاسەتی ئەمریكا كە عەرەبی شیعە لە ئێران داببڕێت.